Cofnodion cyfarfod Fforwm Cynghori’r Gweinidog ar Heneiddio: 8 Hydref 2025

Yr Athro John Williams, Academia, Prifysgol Aberystwyth
Yr Athro Paul Willis, Academia, Prifysgol Caerdydd
Barry Stephens, Cymru Egnïol
Vicki Lloyd (VL), Age Cymru, Cadeirydd
Faye Patton (FP), Gofal a Thrwsio Cymru
Andrew Hinchliffe, Cynghrair Pobl Hŷn Cymru, (COPA)
Yvonne Apsitis, Cynghrair Pobl Hŷn Cymru, (COPA)
Y cynghorydd Leo Thomson, Rhwydwaith Oed-gyfeillgar yr Awdurdod Lleol, Cyngor Caerdydd
Brian Godsell, Confensiwn Pensiynwyr Cenedlaethol
Roon Adam, Race Equality First
Rachel Bowen, Swyddfa'r Comisiynydd Pobl Hŷn
Suzanne Kearsley-Evans, Cynrychiolydd Pobl Hŷn
Lyn Cadwallader, Un Llais Cymru (Cynghorau Cymuned a Thref)
Sarah Capstick (SC), Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru (CLlLC)
Dawn Jeffery, Cymorth i Ferched Cymru
Amal Beyrouty, Women Connect First
Emma Harney, Llywodraeth Cymru
Shyam Vining, Llywodraeth Cymru
Nik Cilia, Llywodraeth Cymru

Ymddiheuriadau ffurfiol

Y cynghorydd Hayley Gwilliam, Rhwydwaith Oed-gyfeillgar yr Awdurdod Lleol, Cyngor Abertawe
Rachel Luxton, Cynrychiolydd Pobl Hŷn

Nododd Vicki Lloyd fod y camau gweithredu o'r cyfarfod diwethaf (4 Mehefin 2025) ynglŷn â chreu Gweithgor Tai a'r Gweithgor Rhagfarn ar sail Oedran yn parhau, a'u bod ar yr agenda.

Mae'r diweddariad blynyddol ar y Cynllun Cyflawni sy'n gysylltiedig â'r Strategaeth ar gyfer Cymdeithas sy'n Heneiddio wedi cael ei ohirio oherwydd y gwaith i werthuso'r rhaglen Cymunedau Oed-gyfeillgar. Bydd adolygiad mwy manwl o'r Cynllun Cyflawni yn cael ei gynnal gan ei fod yn nodi 4 blynedd ers lansio'r cynllun. Nid oes unrhyw gynlluniau i ail-ddrafftio'r Strategaeth ar gyfer Cymdeithas sy'n Heneiddio, sy'n parhau i gael ei chydnabod yn rhyngwladol fel fframwaith traws-lywodraethol cadarn. 

Bydd grŵp gorchwyl a gorffen yn cael ei gynnull yn gynnar yn 2026 i gwblhau fersiwn newydd o'r Cynllun, gan dynnu ar y gwerthusiad o gyllid oed-gyfeillgar Llywodraeth Cymru.

Mae'r gwerthusiad o'r rhaglen Cymunedau Oed-gyfeillgar yn mynd rhagddo'n dda. Mae llawer o waith gwych yn cael ei wneud gan rwydwaith oed-gyfeillgar yr awdurdodau lleol, ac mae'r gwerthusiad yn helpu i ddangos ei werth. Y gobaith yw y bydd y gwerthusiad yn cael ei gwblhau erbyn diwedd y flwyddyn galendr hon.

Yr wythnos ddiwethaf, ar Ddiwrnod Rhyngwladol Pobl Hŷn, cyhoeddodd y Gweinidog Plant a Gofal Cymdeithasol gyllid parhaus ar gyfer y Rhaglen Cymunedau Oed-gyfeillgar yn 2026 i 2027.

Bu trosiant ymhlith swyddogion oed-gyfeillgar ar draws Cymru sydd wedi effeithio ar eu haelodaeth o Fforwm Cynghori’r Gweinidog ar Heneiddi, mae bwriad i gynnal adolygiad a gweithredu trefniadau posibl i gylchdroi'r aelodaeth er mwyn sicrhau bod y ddau grŵp o randdeiliaid yn parhau i fod yn integredig.

Cam Gweithredu

• swyddogion i sefydlu grŵp Gorchwyl a Gorffen yn gynnar yn 2026 er mwyn cwblhau cynllun cyflawni newydd
• swyddogion i adolygu aelodaeth y fforwm, gyda phwyslais arbennig ar gynrychiolaeth deg gan Arweinwyr Oed-gyfeillgar yr Awdurdodau Lleol

Cadarnhaodd y Gweinidog y bydd cyllid ar gyfer y rhaglen Cymunedau Oed-gyfeillgar yn parhau gyda £1.1 miliwn i'w ddyrannu i awdurdodau lleol yn 2026 i 2027. 

Pwysleisiodd y Gweinidog hefyd:

• effaith buddsoddiadau bach o ran gwella llesiant a chysylltiadau cymdeithasol pobl hŷn
• yr angen am gefnogaeth drwy gydol y flwyddyn, nid dim ond ar achlysuron arbennig
• Arweiniad Cymru o ran strategaeth oed-gyfeillgar sy'n cael ei gydnabod gan bwyllgorau Llywodraeth y DU yn San Steffan a Sefydliad Iechyd y Byd
• Pwysigrwydd rhannu a graddio mentrau llwyddiannus er mwyn osgoi dyblygu a gwneud y mwyaf o'r effaith
• Anerchodd Lyn Cadwalladr y grŵp, gan dynnu sylw at fanteision ataliol gweithredu cymunedol o dan arweiniad cynghorau tref a chymuned. Ymhlith yr enghreifftiau o hyn roedd:
  • canolfannau clyd, prosiectau bwyd, clybiau cyfeillio, a gwasanaethau cynnal a chadw cartrefi
  • rôl hanfodol cynghorau lleol wrth ddarparu cymorth cost isel, effaith uchel
  • rhwystrau strwythurol mewn ardaloedd trefol, lle mae cynghorau cymuned yn llai cyffredin, sy'n cyfyngu ar ymgysylltu â chymunedau lleiafrifoedd ethnig

Fe wnaeth Barry Stephens seilio ei drafodaeth ar gwmpas Deddf Gwasanaethau Cymdeithasol a Llesiant (Cymru) 2014 a Cymru Iachach, gan eirioli dros ymyrryd ac atal yn gynnar er mwyn gwella llesiant a sicrhau cynaliadwyedd gwasanaethau. Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) hefyd yn sail i'r dull gweithredu hwn, gan ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus weithio ar y cyd a chanolbwyntio ar fesurau ataliol hirdymor.

Roedd y drafodaeth i gloi yn tynnu sylw at alwadau am gynhwysiant gwell ar gyfer grwpiau hŷn o leiafrifoedd ethnig; awgrymiadau ar gyfer gwaith maes drwy ganolfannau diwylliannol a ffydd; sylwadau ar y ddibyniaeth ar fanciau bwyd a chanolfannau clyd, gyda galwadau am adferiad cymdeithasol; a chyhoeddusrwydd gwell i gyflawniadau Cymru. Hefyd, gofynnwyd a yw awdurdodau lleol yn darparu gwerth am y £50,000 a ddyrannwyd iddynt, gan ddweud nad yw camau gweithredu awdurdodau lleol rhai cymunedau wedi cael effaith amlwg, er bod y Cyngor Cymuned lleol yn weithgar iawn o fewn yr un cymunedau.

Cam Gweithredu

• Barry Stephens ac Amal Beyrouty i gwrdd a thrafod sut y gallai Cymru Egnïol a Women Connect First fod yn fwy cydlynol

Ailgynullwyd y Gweithgor Rhagfarn ar sail Oedran ar gyfer cyfarfod ar 16 Medi. Bu'r grŵp yn trafod mireinio cais y Loteri Fawr, gan bwysleisio'r angen i gryfhau a rhannu'r gweithgareddau presennol (yn hytrach na chreu rhai newydd), ac i wella dulliau gwerthuso, yn enwedig ar gyfer llesiant, gan ddefnyddio dulliau ansoddol a meintiol. 

Bydd cais sydd wedi ei fireinio bellach yn cael ei ysgrifennu i gynnwys elfennau sy'n seiliedig ar gryfder sy'n berthnasol rhwng cenedlaethau, ac integreiddio'r casgliadau o bapur ymchwil Harry Lightfoot.

Bydd cyfarfod arall yn cael ei drefnu cyn y Nadolig i adolygu cynnydd a chwblhau'r cynnig.

Cam Gweithredu

• swyddogion i drefnu cyfarfod nesaf y Gweithgor Rhagfarn ar Sail Oedran cyn y Nadolig

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y Gweithgor Tai ar 30 Medi 2025. Cytunodd y grŵp i ddatblygu datganiad sefyllfa ar gyfer tai i bobl hŷn, gan ganolbwyntio ar dai prif ffrwd yn hytrach na llety arbenigol, ac i ystyried materion fel tlodi, iechyd, asedau cymunedol, a'r nifer cynyddol o bobl hŷn mewn llety rhent preifat.

Gosodwyd camau gweithredu ar gyfer aelodau i egluro amcanion, adolygu'r dystiolaeth a'r adroddiadau presennol, cynnwys rhanddeiliaid ehangach, a threfnu cyfarfodydd gyda chydweithwyr yn Llywodraeth Cymru i lywio argymhellion polisi ar dai i bobl hŷn yn y dyfodol.

Cafodd y 6ed Arolwg Cenedlaethol a gynhyrchwyd gan Age Cymru ei gyhoeddi ym mis Awst. Unwaith yn rhagor, roedd y casgliadau allweddol yn canolbwyntio ar yr un meysydd neu feysydd tebyg:

• dirywiad iechyd corfforol
• pwysau costau byw
• mynediad at wasanaethau
• allgáu digidol
• unigrwydd a theimlo’n ynysig

Er bod llawer wedi cael sylw, ac yn cael sylw ar hyn o bryd o fewn polisïau a gwasanaethau, mae'r angen i sicrhau gwelliant sylweddol yn parhau.

Mae dolen i'r arolwg i'w gweld ar wefan Age Cymru.

Tynnodd Sarah Capstick sylw'r grŵp at ymweliadau diogelwch cartref Tân ac Achub, a chytunodd i rannu gwybodaeth gyda'r ysgrifenyddiaeth i'w hanfon ymlaen at yr aelodau

Cam Gweithredu

• Sarah Capstick i anfon gwybodaeth at yr ysgrifenyddiaeth am ymweliadau diogelwch cartref Tân ac Achub, a'r ysgrifenyddiaeth i'w rhannu gyda'r aelodau