Datganiad Sefyllfa Amseroedd Allan o Oriau Arferol: Chwefror 2025

Yn 2024, cysylltodd Llywodraeth Cymru â Phwyllgor Optometrig Cymru i ofyn am farn a safbwynt ar ddarpariaeth gofal iechyd “Y Tu Allan i Oriau” ym maes optometreg. Ochr yn ochr â rhagor o wasanaethau a chyfrifoldeb clinigol yn symud i ofal sylfaenol o wasanaethau gofal eilaidd (yn raddol ers mis Hydref 2023), ystyriwyd y terfyn i'r gwasanaethau hyn o ran oriau gwasanaeth rhesymol.

Rhaid i glaf sy'n profi problem llygaid acíwt gael ei frysbennu'n briodol a'i gyfeirio i wasanaeth priodol. Cyn Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru (WGOS), roedd yr opsiynau hyn yn cynnwys meddyg teulu'r cleifion, fferyllydd cymunedol, gwasanaethau llygaid ysbyty neu adrannau damweiniau ac achosion brys, neu optometrydd neu optegydd lensys cyffwrdd achrededig y claf sy'n darparu apwyntiadau Gwasanaeth Gofal Llygaid Cymru.

Ers gweithredu Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru ym mis Hydref 2023, mae pob un o'r saith bwrdd iechyd wedi lansio eu llwybrau “WGOS 5 Brys”. Mae'r llwybr hwn yn galluogi i glaf sy'n cael ei weld gan ymarferydd Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru gael ei gyfeirio at Optometrydd lleol yn ddaearyddol sy'n Rhagnodydd Annibynnol. Mae'r ddeddfwriaeth a Rheolau'r Cyngor Offthalmig Cyffredinol yn cyfyngu cwmpas ymarfer optometrydd sy'n Rhagnodydd Annibynnol i "drin cyflyrau ociwlar sy'n effeithio ar y llygad neu'r rhithbilennau" a chyffuriau nad ydynt yn gyffuriau a reolir neu ar gyfer gweinyddu parenterol. Yn ogystal, mae bellach yn orfodol i bob ymarferydd sy'n dymuno cynnig gwasanaethau Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru y GIG hefyd fod yn gymwys ac yn gallu cynnig apwyntiadau WGOS2 o fewn amserlen sy'n briodol yn glinigol.

Mae WGOS2 a WGOS5 yn gweithio i ddarparu gwasanaeth gofal sylfaenol cyfannol sy'n cwmpasu brysbennu, archwilio a rheoli'r mwyafrif helaeth o gyflwyniadau offthalmig acíwt.

Mae Pwyllgor Optometrig Cymru wedi trafod y diffiniad o “y Tu Allan o Oriau” ac yn credu bod hyn yn golygu unrhyw gyflwyniad y tu allan i'r oriau traddodiadol o 9am-5pm, o ddydd Llun i ddydd Gwener. Mae hyn yn unol â gweithwyr gofal iechyd proffesiynol eraill, mewn lleoliadau sylfaenol ac eilaidd. Mae practisau optometreg yn ddeuol manwerthu a gofal iechyd, ac yn ôl y natur hon maent yn aml yn agor ar benwythnosau a rhai nosweithiau cynnar, yn ôl disgresiwn unigol. Mae data a gasglwyd ar draws pob un o'r 7 bwrdd iechyd yn dangos bod Optometrydd sy'n Rhagnodydd Annibynnol ym mhob bwrdd iechyd sy'n gweithio ar draws yr holl oriau clinigol “arferol”, gydag argaeledd ychwanegol ar ddydd Sadwrn ym mhob un o'r saith bwrdd iechyd, ac ar ddydd Sul mewn pedwar bwrdd iechyd.

Trafododd Pwyllgor Optometrig Cymru hefyd argyfyngau offthalmig “gwirioneddol”, sef cyflwyniadau a oedd yn peryglu golwg ac yn gofyn am ymyrraeth feddygol ar unwaith. O safbwynt adrannau damweiniau ac achosion brys nodwyd mai ychydig iawn o'r cyflwyniadau hyn, pob un ohonynt yn arbennig o brin. Gallai claf a gyflwynodd i adran damweiniau ac achosion brys “y tu allan i oriau” gael ei gyfeirio'n briodol i optometrydd o fewn oriau clinigol “arferol”, y mae argaeledd ar ei gyfer o fewn 24 awr i amser cyflwyno penodol. Ar gyfer y cleifion hynny sydd â phryderon ôl-lawdriniaeth brys, byddai'n briodol cyfeirio at yr uned ysbyty gofal eilaidd lle perfformiwyd y llawdriniaeth, lle mae systemau brysbennu y tu allan i oriau eisoes yn bodoli.

Mae Pwyllgor Optometrig Cymru yn cytuno bod optometreg gofal sylfaenol yn cynnig gwasanaeth cyfannol o fewn WGOS 1 i 5 ac yn bodloni rhagori ar oriau clinigol arferol ar draws pob bwrdd iechyd o ran argaeledd gwasanaethau. Byddai darparu gwasanaethau ychwanegol y tu allan i oriau yn lleihau capasiti'r proffesiwn i ddarparu gwasanaethau craidd cyson, o ansawdd uchel yn ystod oriau arferol.

Dylai optometryddion sy'n rhagnodi'n annibynnol allu rhagnodi unrhyw feddyginiaeth drwyddedig ar gyfer cyflyrau ociwlar, sy'n effeithio ar y llygad a'r rhithbilennau, o fewn eu maes arbenigedd cydnabyddedig.

Trafododd Pwyllgor Optometrig Cymru hefyd y ffordd orau o annog y cyhoedd i ddefnyddio'r gwasanaethau a ddarperir gan optometreg gofal sylfaenol, yn enwedig i gyfleu mai optometreg yw'r proffesiwn mwyaf priodol ar gyfer pob cyflwr llygaid.

Bydd Pwyllgor Optometrig Cymru yn cyfarfod â Phwyllgor Meddygol Cymru i drafod arfer gorau ar gyfer cyfathrebu rhyngbroffesiynol, ac ymwybyddiaeth a hyfforddiant ychwanegol posibl i feddygon teulu ynghylch gwasanaethau Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru ar sail Cymru gyfan.

Mae rhestrau argaeledd gwasanaethau Rhagnodydd Annibynnol a gedwir gan fyrddau iechyd i'w cylchredeg i bob practis optometreg gofal sylfaenol, pob fferyllfa gymunedol leol a meddygfeydd meddygon teulu, yn ogystal â phob proffesiwn perthynol i iechyd arall sy'n darparu gwasanaethau gofal sylfaenol.

Bydd optometryddion yn dod yn gyfarwydd â'r defnydd o orchmynion wedi'u llofnodi a'u gallu i roi meddyginiaethau priodol heb ddibynnu ar wasanaeth asesu clinigol, rhagnodwyr annibynnol neu feddygon teulu.

Optometreg Cymru i gyfarfod â Fferylliaeth Gymunedol Cymru i sicrhau bod pob fferyllydd yn ymwybodol o newidiadau gwasanaeth o fewn y proffesiwn optometrig.