Datganiad sefyllfa rheoli myopia: Medi 2025

Mae myopia (neu olwg byr) yn epidemig byd-eang lle mae cydrannau plygiant y llygad dynol yn rhy gryf, neu'r hyd echelinol yn rhy hir, i ddarparu golwg clir. Mae presgripsiwn plygiant unigolyn yn fesur o ddifrifoldeb ei “wall” ametropia/plygiannol; mae cyfeiliornad plygiant myopig difrifol yn fath o amhariad ar y golwg, ac mae ei gyffredinrwydd yn cynyddu'n sylweddol yng Nghymru a'r byd ehangach. Yn 2016, amcangyfrifodd Holden, B. et al. fod 22.9% o'r boblogaeth fyd-eang yn myopig yn y flwyddyn 2000, gan allosod y byddai 34% o'r boblogaeth fyd-eang yn myopig erbyn 2020. Mae llenyddiaeth wedi'i diweddaru yn awgrymu bod hyn yn cyd-fynd â'r duedd, gan ddyfynnu cyffredinrwydd byd-eang o fyopia ar 35.81% yn 2023 (Liang et al., 2025).

Mae Pwyllgor Optometrig Cymru wedi casglu ymchwil tuag at gynnig gwasanaeth Rheoli Myopia Cymru Gyfan, lle cafodd unigolion sydd mewn perygl o ddatblygu myopia a dilyniant myopig eu cwnsela, eu harchwilio a'u trin o fewn gofal iechyd a ariennir gan y wladwriaeth. Ni ellir ‘gwrthdroi’ myopia, ac mae'r papur hwn i amlinellu'r ystyriaeth o reoli myopia, nid ei wella.

Er bod ymchwil fyd-eang yn bodoli mewn perthynas ag effeithiolrwydd triniaethau amrywiol tuag at reoli myopia (o fewn treialon academaidd/corfforaethol a chlinigau unigol), ar adeg ysgrifennu'r Sefyllfa, Cefndir, Asesiad, Argymhelliad hwn, dim ond un wlad sydd wedi cynnig rheoli myopia y tu allan i drefniant preifat: Ym mis Mehefin 2025, cyhoeddodd Ffrainc gynllun ad-dalu er mwyn helpu i gefnogi a thrin cleifion â myopia “sy'n datblygu'n gyflym” (Haute Autorité de Santé, 2025), sef carreg filltir bwysig ar gyfer tegwch mynediad at reoli myopia. 

Mae'r papur hwn yn cwmpasu pwysigrwydd rheoli myopia yng Nghymru, ac yn awgrymu dull o hwyluso hynny.

Mae ffactorau genetig ac amgylcheddol yn dylanwadu ar gyffredinrwydd myopia a'i ddifrifoldeb.   Mae Flitcroft et al. (2019) yn diffinio myopia ‘uchel’ fel cyfwerth sfferig o fwy na -6.00D, ffigur sydd bellach wedi'i fabwysiadu gan y Sefydliad Myopia Rhyngwladol (IMI) a Choleg Optometryddion y DU. Bydd unigolyn â myopia â golwg aneglur ar gyfer golwg pell ac (ar gyfer myopia uchel) golwg agos. Er bod myopia heb ei gywiro yn amhariad ar y golwg, yn bwysicach fyth, mae'r llygad myopig wedi'i newid yn anatomegol ac mae ganddo risg uwch o gyd-batholeg; dangoswyd bod lefelau uwch o fyopia yn cydberthyn â risg uwch o glawcoma, cataract, datodiad retinol a dirywiad macwlaidd myopig (Annechien, E. G. et al. (2020), Ikuno, Y. (2017) Nid yw'r rhestr hon yn hollgynhwysfawr, ac mae patholegau o'r fath yn cynnwys costau cynyddol a pharhaus (ariannol, economaidd-gymdeithasol ac emosiynol) i gefnogi unigolion â cholli golwg (Rose et al., 2000).

Amcangyfrifir y bydd gan 938 miliwn o bobl ledled y byd myopia ‘uchel’ erbyn 2050 (Holden, B. et al., 2016), tua 9.8% o boblogaeth fyd-eang 2050. Mae cyfran y byrweledwyr yn y DU wedi mwy na dyblu dros y 50 mlynedd diwethaf mewn plant rhwng 10 i 16 oed ac mae plant yn mynd yn fyopig yn iau (McCullough et al. 2016).

Ar hyn o bryd, ar ôl canfod myopia mewn claf ifanc (o dan 19 oed) a rhoi diagnosis ohono, gall optometrydd neu ymarferydd meddygol offthalmig yng Nghymru sy'n ymarfer o dan Wasanaethau Offthalmig Cyffredinol Cymru (WGOS) ddarparu; archwiliad llygaid sy'n cynnwys Prawf Golwg (fel y'i diffinnir gan Ddeddf Optegwyr 1989), gyda darpariaeth atal a llesiant wedi'i ymgorffori i greu Cynllun Rheoli Claf sy'n benodol i'r claf, a darparu offer optegol a ariennir gan GIG Cymru, gyda chymorth Talebau Optegol Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru (Cyrchwyd o Lawlyfr Clinigol WGOS1, diweddarwyd ym mis Chwefror 2025).

Y mecanwaith gweithredu ar gyfer dilyniant myopia (cynnydd mewn presgripsiwn sbectol) yn y mwyafrif helaeth o unigolion, yw twf hyd echelinol. Mae lleiafrif bach iawn lle mae cyflyrau ociwlar neu genetig eraill yn achosi myopia fel cyd-batholeg; fodd bynnag, maent y tu allan i gwmpas y papur hwn i'w trafod. Dilyniant myopig ieuenctid yw'r cynnydd mewn  cyfeiliornad plygiant claf yn ystod blynyddoedd datblygiadol plentyn (dim oedran ‘dechrau’ na ‘gorffen’ penodol). Rheoli myopia fel ymyrraeth, yw lleihau cyfradd twf echelinol yn ystod y cyfnod hwn gan ganiatáu i'w presgripsiwn sefydlogi yn ystod oedolaeth ifanc gyda phresgripsiwn plygiant terfynol is nag y byddent wedi'i gael heb reoli myopia.

Yn gonfensiynol, mae myopia plentyndod yn cael ei gywiro naill ai gyda sbectol neu lensys cyffwrdd. Mae'r mesurau hyn yn galluogi i'r claf weld yn glir; fodd bynnag, nid ydynt yn dylanwadu ar ddilyniant y myopia. Mae angen archwiliadau llygaid ailadroddus ar blant â myopia, diweddaru pŵer lens, ac maent mewn mwy o berygl o gyd-batholeg myopig yn ddiweddarach mewn bywyd oherwydd eu presgripsiynau (Annechien, E. G. et al. (2020), Ikuno, Y. (2017). Mae eu risg gyffredinol yn gymesur â difrifoldeb eu myopia.

Mae rheoli myopia yn derm a ddefnyddir i ddisgrifio ymyriadau a gychwynnwyd i leihau dilyniant myopia (Coleg yr Optometryddion, 2022), a gyflwynir i glaf sy'n cael ei ystyried mewn perygl, yn fwyaf cyffredin pobl ifanc a phlant y mae eu llygaid yn dal i ddatblygu. Mae ymarferwyr yng Nghymru (Arolygon gan Britton, 2022, 2024), y DU ehangach, ac yn fyd-eang yn dechrau rhagnodi rheoli myopia fel rhan o'u hymarfer dyddiol. 

Ar hyn o bryd nid oes gweithdrefn weithredu safonol gynhwysfawr na chanllawiau ar gyfer arfer gorau rheoli myopia gan sefydliad iechyd y DU, fel NICE, SIGN neu sefydliad arall. Fodd bynnag, cynghorodd Cyngor Optometreg y Byd yn 2021 i optometryddion ymgorffori'r safon gofal ar gyfer rheoli myopia yn eu hymarfer ac mae Coleg yr Optometryddion wedi datblygu canllawiau ar gyfer ymarferwyr sy'n rheoli plant â myopia, gan bwysleisio y dylai pob ymarferydd allu trafod risgiau a manteision rheoli myopia hyd yn oed os nad ydynt yn cyflawni'r ymyrraeth eu hunain (Coleg yr Optometryddion, 2022). Yn ogystal, mae Cymdeithas Optegwyr Cyflenwi Prydain wedi cynghori bod gan optegwyr lensys cyffwrdd ac optegwyr cyflenwi gyfrifoldeb proffesiynol i hysbysu cleifion a rhieni am opsiynau rheoli myopia (Cymdeithas Optegwyr Cyflenwi Prydain, 2022).

Mae'r mathau o reoli a ymyrraeth myopia yn cynnwys yn fyr:

• addysg cleifion
• opsiynau lensys cyffwrdd meddal
• Othoceratoleg
• opsiynau lens sbectol
• atropin a opsiynau fferyllol eraill 

Y math mwyaf effeithiol o reoli myopia yw addysg ac atal dechrau. Mae ymchwil yn awgrymu bod amser yn yr awyr agored yn effeithiol wrth oedi dechrau myopia mewn plant (Cao et al., 2020). Fodd bynnag, nid yw'n arwyddocaol yn ystadegol wrth arafu dilyniant mewn plant sydd eisoes yn fyopig (Xiong, S. et al., 2017, Ho, C.L. et al., 2019).

Yn 2022, cyflwynwyd rheoli myopia fel pwnc i Technoleg Iechyd Cymru gan gynghorwyr clinigol y GIG, ar gyfer eu harfarniad o'r dystiolaeth sydd ar gael. Daeth eu canlyniadau a gyhoeddwyd ym mis Mai 2023 i'r casgliad bod modelu economaidd yn amcangyfrif y gall othoceratoleg a lensys cyffwrdd meddal amlffocal fod yn gosteffeithiol o gymharu â chywiro golwg sengl, wedi'i ysgogi gan y rhagdybiaeth o enillion ansawdd bywyd drwy leihau dilyniant myopia hirdymor a'i gymhlethdodau (Technoleg Iechyd Cymru, 2023). Mae rhagor o ddata sy'n ymwneud ag ymyriadau eraill ar gael yn gyflym; yn nodedig, adolygiad byw Cochrane (Lawrenson et al., 2023) ar reoli myopia. Mae ymchwil yn awgrymu bod cyfryngau gwrth-fysgarinig lleol ac othoceratoleg ar hyn o bryd yn ymddangos fel y triniaethau mwyaf effeithiol ar gyfer arafu dilyniant myopia plentyndod. Fodd bynnag, mae'r maes yn datblygu'n gyson.

Ar hyn o bryd mae'r Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal yn adolygu hyfywedd diferion gwrth-fysgarinig lleol ar gyfer plant 3-14 oed (NICE, 2025).

Noder: mae lleiafrif o unigolion, oherwydd cyflyrau ociwlar, cynhenid neu systemig penodol, yn datblygu lefelau uchel o fyopia yn ifanc waeth beth fo'r ffactorau eraill, er enghraifft y rhai â Syndrom Marfan, neu retinopathi mewn babanod a anwyd yn gynnar (Whitmore, W. (1992) a Logan, N.S., et al. (2004)). Yn yr achosion hyn, nid oes ymchwil sylweddol i gefnogi'r defnydd o reoli myopia i gyfyngu ar graddau'r cyfeiliornad plygiant, ac mae ymyriadau yn llai tebygol o ddarparu budd. Nid yw hyn o reidrwydd yn golygu na ddylid cynnig y driniaeth i'r claf er budd tegwch; fodd bynnag, ni fyddai hyn yn ddull confensiynol o ganfod achosion. 

Mae'r Sefyllfa, Cefndir, Asesiad, Argymhelliad hwn yn ymwneud ag ymyriadau yn erbyn ymestyn hyd echelinol, a'r cynnydd canlyniadol mewn cyfeiliornad plygiant, mewn myopia a gafwyd yn ystod plentyndod. Bwriad Pwyllgor Optometrig Cymru yw cyhoeddi datganiadau pellach i'r dyfodol, wrth i ymchwil ddatblygu. 

Mae rheoli myopia wedi cael ei ddarparu mewn rhyw ffurf, o fewn practisau preifat yng Nghymru, am o leiaf y 10 mlynedd diwethaf. Mae optometryddion ac optegwyr cyflenwi mewn sefyllfa ddelfrydol mewn lleoliad gofal sylfaenol i addysgu, cychwyn a gwerthuso rheoli myopia, gydag arolygon diweddar y gweithlu yn awgrymu bod o leiaf hanner y practisau yng Nghymru ar hyn o bryd yn cynnig rheoli myopia mewn rhyw ffurf (Britton, 2022, 2024). Mae amrywiadau yn arferion ymarferwyr, wedi'u hysgogi gan hyder, gwybodaeth ac argaeledd offer, ond hefyd rhyddid ariannol y claf a'i deulu i fuddsoddi mewn triniaethau preifat.

Mae Pwyllgor Optometrig Cymru yn credu bod ymyriadau sydd ar gael ar hyn o bryd y dylid eu hystyried yn opsiynau ariannol hyfyw ar gyfer rheoli myopia gan y rhai sy'n ymwneud â gofal claf. Mae hyn gydag ystyriaeth briodol i argaeledd offer ledled y wlad i gyflawni pob ymyrraeth benodol, ac addasrwydd y claf unigol. Daeth ymchwil wedi'i leoli yng Nghymru gan Bennett et al. (2025) i'r casgliad bod opsiynau i arafu dilyniant myopia yn ystyriaethau triniaeth cost-effeithiol a hyfyw ar gyfer byrweledwyr sy'n bobl ifanc.

• Lliniaru
  • ymgyrchoedd iechyd cyhoeddus clir, ysgrifenedig, wedi'u harddangos mewn lleoliadau gofal sylfaenol ac addysgol (heb fod yn gyfyngedig i bractisau optometrig), ar ffactorau ffordd o fyw i atal a oedi dechrau myopia
  • addysg gyhoeddus gynhwysfawr o bwysigrwydd archwiliadau llygaid rheolaidd mewn plant (manteision sy'n ymestyn y tu hwnt i fyopia) lle,
  • dylai plant sydd o oedran nodweddiadol dechrau myopia gael eu cyfeirio i wasanaethau optometreg
  • defnyddir gofynion cytundebol sy'n bodoli eisoes fel “Cynllun Rheoli Cleifion” wedi'i deilwra ar ôl pob archwiliad llygaid Gwasanaeth Offthalmig Cyffredinol Cymru: optometryddion ac optegwyr cyflenwi wedi'u cyfarparu'n ddigonol i addysgu rhieni a phlant ar ddechrau myopia a rheoli myopia
• Mesur
  • gweithwyr gofal iechyd proffesiynol sy'n gwerthuso statws claf myopig yn ystod archwiliadau golwg ac iechyd llygaid cynhwysfawr rheolaidd, (er enghraifft, cyfeiliornad plygiant a mesur hyd echelinol pryd bynnag y bo'n bosibl) a darparu data epidemiolegol ar gyffredinrwydd ac effaith ymyrraeth yng Nghymru, i lywio darparu gwasanaethau yn y dyfodol ymhellach
• Rheoli
  • cywiro plygiant yr holl gleifion myopig, drwy'r dull sy'n fwyaf addas i'w hanghenion unigol
  • darparu ymyriadau rheoli myopia sy'n seiliedig ar dystiolaeth, heb rwystr ariannol i'r claf ar y man darparu, i sicrhau mynediad teg at ofal iechyd arfer gorau

Annechien, E. G., Haarman, C. A., Enthoven, J., et al. (2020) The Complications of Myopia: A Review and Meta-Analysis. Investigative Ophthalmology and Vision Sciences Cyfrol 61 (4) 49 doi: https://doi.org/10.1167/iovs.61.4.49.

Cymdeithas Optegwyr Cyflenwi Prydain, 2022, Datganiad Sefyllfa: https://www.abdo.org.uk/wp-content/uploads/2022/08/224743-Position-on-Myopia-ABDO-Policy-Doc-JUL22-i.pdf.

Bennett, H., Britton, A., O’Sullivan, D. et al. (2025) Cost-effectiveness of myopia-control spectacles and contact lenses for children and adolescents in Wales. Cost Effectiveness and Resource Allocation Cyfrol 23, 26. https://doi.org/10.1186/s12962-025-00632-w 

Cao, K. et al. (2020), Significance of Outdoor Time for Myopia Prevention: A Systematic Review and Meta-Analysis Based on Randomized Controlled Trials Ophthalmic Research 63(2), tt. 97–105. Ar gael yn: https://www.karger.com/Article/FullText/501937 

Coleg yr Optometryddion (2022) https://www.college-optometrists.org/clinical-guidance/guidance/knowledge,-skills-and-performance/assessing-and-managing-children-with-myopia 

Britton, A. (2022, ailddosbarthwyd 2024). Arolygon o broffesiwn optometrig Cymru sy'n ymwneud â rheoli myopia mewn ymarfer gofal sylfaenol.

Flitcroft, D.I., He, M., Jonas, J.B. et al. (2019) IMI – Defining and classifying myopia: A proposed set of standards for clinical and epidemiologic studies The Association for Research in Vision and Ophthalmology Vol 60 (3) tt. 20-30.

Technoleg Iechyd Cymru. Lensys cyffwrdd a sbectolau ar gyfer trin myopia i arafu myopia rhag datblygu mewn plant a phobl ifanc yng Nghymru 2023 [06 Tachwedd 2023]. Ar gael o: https://healthtechnology.wales/reports-guidance/cont rol-contact-lenses-and-spectacles/ 

Adroddiad Haute Autorité de Santé, a arweiniodd at gyllid peilot 2025: https://reviewofmm.com/france-to-reimburse-hoya-miyosmart-lenses/?uid=%%$md5_email%%&utm_source=WhatCountsEmail&utm_medium=RMM_Review%20of%20Myopia%20Management%202025&utm_campaign=RMM_250619_NB_HOYA 

Ho, C.L., Wu, W.F., Liou, Y.M. (2019) Dose-Response Relationship of Outdoor Exposure and Myopia Indicators: A Systematic Review and Meta-Analysis of Various Research Methods International Journal of Environmental Research and Public Health Gorffennaf 21;16(14):2595. doi: 10.3390/ijerph16142595 

Holden, B.A., Fricke, T.R., Wilson, D.A. et al. (2016) Global Prevalence of Myopia and High Myopia and Temporal Trends from 2000 through 2050. Ophthalmology. Cyfrol 123(5) tt. 1036-42. doi: 10.1016/j.ophtha.2016.01.006

Liang, J., Pu, Y., Chen, J. et al. (2025) Global prevalence, trend and projection of myopia in children and adolescents from 1990 to 2050: a comprehensive systematic review and meta-analysis British Journal of Ophthalmology 2025;109:362-371 https://doi.org/10.1136/bjo-2024-325427.

Logan, N.S., Gilmartin, B., Marr, J.E., et al. (2004) Community-Based Study of the Association of High Myopia in Children with Ocular and Systemic Disease. Optometry and Vision Science Vol 81 (1) tt. 11-13.

McCullough. S.J., O’Donoghue, L. a Saunders, K.J. (2016) Six Year Refractive Change among White Children and Young Adults: Evidence for Significant Increase in Myopia among White UK Children PLoS ONE 11(1) https://doi.org/10.1371/journal.pone.0146332.

Y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth mewn Iechyd a Gofal, NICE (yn cael ei ddatblygu) Low-dose atropine eye drops for treating myopia in people 3 to 14 years [ID6517] https://www.nice.org.uk/guidance/indevelopment/gid-ta11669.

Rose, K., Harper, R., Tromans, C., et al (2000) Quality of life in myopia. British Journal of Ophthalmology Cyfrol 84(9):1031–4.

Whitmore, W. (1992) Congenital and developmental myopia. Eye Cyfrol 6, tt. 361–365. 

Sefydliad Iechyd y Byd - Sefydliad Golwg Brien Holden. The Impact of Myopia and High Myopia. Report of the Joint World Health Organization–Brien Holden Vision Institute Global Scientific Meeting on Myopia. Ar gael yn: https://www.visionuk.org.uk/download/WHO_Report_Myopia_2016.pdf. 

Xiong, S., Sankaridurg, P., Naduvilath, T. et al. (2017) Time spent in outdoor activities in relation to myopia prevention and control: a meta-analysis and systematic review. Acta Ophthalmologia Cyfrol 95 (6) tt. 551-566. doi: 10.1111/aos.13403.

Yashushi, I. (2017) Overview of the complications of high myopia Retina (Philadelphia, Pa.), Cyfrol 37 (12), tt.2347-2351.