Gwerthuso Trio Sci Cymru: crynodeb gweithredol

Mae’r adroddiad hwn yn cyflwyno prif ganfyddiadau’r gwerthusiad terfynol o Weithrediad Trio Sci Cymru (TSC), a gynhaliwyd gan Miller Research yn 2024. 

Mae TSC yn Weithrediad gwerth oddeutu £6.2m a gefnogir gan Raglen Cronfa Gymdeithasol Ewrop 2014-2020 ar gyfer Gorllewin Cymru a’r Cymoedd. Mae’r Gweithrediad yn cael ei ariannu’n benodol o dan Flaenoriaeth Echel 3: Cyflogaeth a Chyrhaeddiad Ieuenctid, Amcan Penodol 3, a gynlluniwyd: “i wella niferoedd a chyrhaeddiad mewn pynciau Gwyddoniaeth, Technoleg, Peirianneg a Mathemateg (STEM)^{[troednodyn 1]} ymysg pobl ifanc rhwng 11 a 19 oed.” 

Nod cyffredinol TSC oedd cynyddu’r nifer a oedd yn astudio ac yn ennill cymwysterau mewn pynciau STEM ymysg pobl ifanc rhwng 11 a 19 oed yng Nghymru, drwy amrywiaeth o ymyriadau i gyfoethogi addysg prif ffrwd a gweithgareddau allgwricwlaidd eraill, ond nad oeddent yn eu dyblygu. 

Roedd y gweithrediad yn cael ei reoli gan Lywodraeth Cymru (y Prif Fuddiolwr), a oedd yn gyfrifol am gydlynu gweithgarwch gyda Chyd-fuddiolwyr ac adrodd ar gynnydd i Swyddfa Cyllid Ewropeaidd Cymru (WEFO). Roedd TSC yn cael ei gyflawni drwy bartneriaeth rhwng pedwar buddiolwr ar y cyd a oedd yn cynnwys Prifysgol Aberystwyth, Prifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd a Phrifysgol Abertawe. Cafodd y Sefydliad Ffiseg (IOP) ei enwi fel Cyd-fuddiolwr ar y cynnig cychwynnol hefyd, ond tynnodd yn ôl o'r gweithrediad cyn ei gyflawni yn sgil problemau wrth weithio o fewn y cyfyngiadau cyllid a osodwyd.

Roedd y gweithrediad i fod i ddechrau ym mis Hydref 2018, ond cafodd y broses weithredu ei gohirio tan ddechrau 2019 oherwydd oedi cyn cael cadarnhad cyllid cychwynnol gan WEFO. Roedd y gweithrediad i fod i ddod i ben ym mis Medi 2021 ond cafodd ei ymestyn tan fis Rhagfyr 2022.  Roedd yr addasiad hwn yn cyfrif am yr amhariad a achoswyd gan bandemig COVID-19, a oedd wedi atal ymgysylltu wyneb-yn-wyneb mewn ysgolion.

Cyflawni

Darparwyd gweithgareddau drwy gymysgedd o weithdai wyneb-yn-wyneb a gweithdai ar-lein. 

Roedd TSC wedi ymgysylltu â chyfanswm o 6,095 o ddysgwyr, er gwaethaf yr heriau a achoswyd gan COVID-19 a'r Sefydliad Ffiseg yn tynnu’n ôl. Fodd bynnag, oherwydd heriau gyda ffurflenni cofrestru a chasglu data, dim ond 3,808 o gyfranogwyr a gymerodd ran oedd yn gymwys o dan ofynion cydymffurfio WEFO, a oedd yn cynnwys darparu enw, dyddiad geni a chyfeiriad llawn y cyfranogwr. Roedd bwrdd moeseg Prifysgol Bangor yn anghytuno â rhannu data cyfeiriadau llawn â WEFO, ac felly dim ond 63 o gyfranogwyr (5.4%) o'r 1,173 o gyfranogwyr o Brifysgol Bangor y gellid eu hawlio. Cyfrannodd hyn at y gostyngiad cyffredinol yn nifer y cyfranogwyr y gellid eu hawlio ar lefel weithredol, a oedd yn is na tharged diwygiedig TSC o 4,500 o gyfranogwyr yn cymryd rhan. Nododd un o randdeiliaid Llywodraeth Cymru na ddylai casglu data cod post fod yn ofyniad afrealistig ac roedd yn teimlo bod hyn yn ymddangos yn broblem weinyddol ar ran Prifysgol Bangor.

Un o nodau allweddol TSC oedd ysbrydoli mwy o ferched i ddilyn addysg a gyrfaoedd STEM. Er bod Cyd-fuddiolwyr yn defnyddio dull cyffredinol o ymgysylltu â dysgwyr, roedd merched yn cyfrif am 53% o gyfanswm y cyfranogwyr a gymerodd ran yn y TSC. Ar ben hynny, gwnaeth rhai Cyd-fuddiolwyr ymdrechion ar y cyd i gynnwys staff benywaidd wrth ddarparu gweithgareddau cyfoethogi STEM, i dynnu sylw at lwybrau gyrfa STEM a rhoi modelau rôl i ddysgwyr. Roedd Cyd-fuddiolwyr a rhanddeiliaid yn croesawu’r cynhwysiant hwn ac yn gobeithio y byddai’n effeithio ar batrymau ymgysylltu merched mewn STEM. 

Heriau gweithredol

Roedd y gweithrediad wedi wynebu oedi sylweddol o ran cael cymeradwyaeth ariannol gan WEFO yn gynnar yn y broses, gan arwain at oedi o ran dechrau’r rhaglen o 2018 i ddechrau 2019. Cafodd y gwaith cyflawni ei lesteirio ymhellach wedyn gan foratoriwm Llywodraeth Cymru ar recriwtio yn ystod pandemig COVID-19, gan arwain at ddiffyg adnoddau, a oedd yn cyfyngu’n sylweddol ar allu Llywodraeth Cymru fel Prif Fuddiolwr i gydlynu’r gweithrediad yn effeithiol. Roedd hyn yn cyfyngu ar y cyfleoedd i hwyluso cydweithio mwy effeithiol a rhannu arferion gorau ymysg Cyd-fuddiolwyr. Er bod Cyd-fuddiolwyr wedi dweud eu bod wedi manteisio ar gyfleoedd i gwrdd a chydweithio fel consortiwm, teimlwyd bod hyn yn cael ei lesteirio gan allu cyfyngedig Llywodraeth Cymru i ymgysylltu a darparu ymatebion amserol i ymholiadau neu bryderon.

Roedd COVID-19 wedi arwain at heriau sylweddol o ran cyflwyno TSC ac, yn fwy cyffredinol, ymgysylltiad dysgwyr ag ysgolion a gweithgareddau cyfoethogi. Un elfen allweddol ar y ddarpariaeth yr amharwyd arni oedd y gallu i gyflwyno gweithgareddau cyfoethogi wyneb-yn-wyneb o ganlyniad i gau ysgolion a chyfyngiadau symud. 

Roedd Cyd-fuddiolwyr yn tynnu sylw at yr angen i addasu eu modelau cyflawni ‘dros nos’ oherwydd pandemig COVID-19, ac roedd hyn yn amharu’n sylweddol ar gyflawni’r gweithrediad. Roedd yn rhaid i’r ddarpariaeth ganolbwyntio ar adnoddau ar-lein a dulliau cyflawni digidol ar adeg pan oedd dysgwyr ac athrawon yn addasu i ffyrdd newydd o addysgu a dysgu. Roedd cau ysgolion am gyfnod hir a’r cyfyngiadau symud yn atal pobl rhag meithrin perthnasoedd wyneb-yn-wyneb ac yn atal y gallu i wreiddio dulliau cyfoethogi STEM drwy TSC i mewn i amserlenni ysgolion, wrth i flaenoriaethau symud at ddarparu’r cwricwlwm craidd. Er gwaethaf yr heriau hyn, addasodd Cyd-fuddiolwyr drwy newid i fodelau cyflawni ar-lein, gan gynnig gweithdai ar-lein ac adnoddau hygyrch. Roedd y newid hwn yn galluogi cyrhaeddiad ehangach y tu hwnt i’r grŵp targed gwreiddiol ond roedd wedi cyflwyno cymhlethdodau o ran dangos tystiolaeth o effaith. 

Roedd yr addasiadau’n amrywio ymysg Cyd-fuddiolwyr, gyda rhai’n defnyddio galluoedd digidol a oedd eisoes yn bodoli, tra bod eraill, fel Prifysgol Abertawe, yn treialu atebion arloesol fel pecynnau arbrofion yn y cartref i gynnal ymgysylltiad. Fodd bynnag, roedd y dull ar-lein yn ei gwneud hi’n anodd efelychu natur ymarferol dysgu STEM, ac roedd dysgwyr yn dweud eu bod yn ffafrio dysgu wyneb-yn-wyneb. Gwaddol cadarnhaol o’r newid hwn yw’r adnoddau STEM digidol sy’n cael eu creu drwy’r prosiect, y mae un Cyd-fuddiolwr yn ceisio eu diweddaru yn unol â’r Cwricwlwm newydd i Gymru ac mae’n parhau i gefnogi’r broses o gyfoethogi STEM. 

Er gwaethaf y newid i ddarpariaeth ar-lein, roedd y diffyg ymgysylltu wyneb-yn-wyneb yn effeithio’n negyddol ar y bwriad i ddarparu TSC fel elfen allweddol ar gynnig gwerth TSC, sef y gallu i ddarparu mwy o gyfleoedd ymarferol i ymgysylltu â phynciau STEM. Ar ben hynny, mewn rhai achosion, roedd adnoddau ar-lein hefyd ar gael i fyfyrwyr nad oeddent yn fyfyrwyr TSC, felly byddai’r gwahaniaeth posibl rhwng canlyniadau dysgwyr TSC a dysgwyr nad ydynt yn rhai TSC wedi cael ei leihau.

Nododd cyd-fuddiolwyr a rhanddeiliaid fod profiadau dysgu ymarferol fel arfer yn lleihau ar ôl pontio i’r ysgol uwchradd, sy’n gysylltiedig â gostyngiad mewn diddordeb ac ymgysylltiad. Er bod y newid i ddulliau ymgysylltu ar-lein wedi galluogi gwell mynediad at adnoddau a rennir yn wreiddiol drwy lwyfannau mynediad agored, gan gynnwys ar gyfer ysgolion nad ydynt yn rhan o TSC, roedd yn cyflwyno heriau o ran gwerthuso ymgysylltiad ac effaith ar gyfer y Cyd-fuddiolwyr mewn ffordd a oedd yn cydymffurfio â WEFO. Fodd bynnag, roedd Cyd-fuddiolwyr yn croesawu’r hyblygrwydd a ddangoswyd gan WEFO o ran sut y gellid addasu’r dull o gyflawni’r gweithrediad yng ngoleuni pandemig COVID-19.

Effeithiwyd yn negyddol ar y gallu i ddangos tystiolaeth effeithiol o gynnydd allbwn yn erbyn targedau gan heriau casglu a chadw data, gan gynnwys llifogydd yn dinistrio ffurfiau allweddol yn Swyddfeydd Llywodraeth Cymru, yn ogystal â rhywfaint o ddryswch gan Brifysgol Bangor ynghylch lefel y data cod post sydd ei angen i ddangos tystiolaeth o’r allbynnau. Arweiniodd hyn at nifer o allbynnau nad oedd modd dangos tystiolaeth effeithiol ohonynt o ganlyniad i gasglu data nad oedd yn cydymffurfio. Nododd un athro hefyd rai achosion lle nad oedd rhieni dysgwyr eisiau i’w data gael ei rannu neu lle’r oeddent yn anghytuno â rhai o’r categorïau casglu data, a oedd yn golygu nad oedd modd defnyddio eu cyfranogiad fel rhan o allbynnau ffurfiol y gweithrediad.

Yn gyffredinol, er gwaethaf yr heriau gweithredol a wynebwyd, roedd gweithrediad TSC wedi cyflawni’n well na’r targedau cychwynnol o ran cyfranogwyr, ond ni ellid hawlio’r holl gyfranogwyr hyn oherwydd yr her a amlinellir uchod. Llwyddodd TSC i ymgysylltu â nifer sylweddol o ddysgwyr ledled Cymru, gan gyfrannu at well ymwybyddiaeth ac ymgysylltiad â STEM. Er bod y gweithrediad wedi wynebu heriau nodedig, yn enwedig yn ystod y pandemig, roedd Cyd-fuddiolwyr yn gallu addasu eu darpariaeth i gyflawni cyfleoedd dysgu ar-lein, er i Athrawon a Dysgwyr nodi bod yn well ganddynt ddarpariaeth wyneb-yn-wyneb ar gyfer rhaglenni cyfoethogi STEM yn y dyfodol.

Roedd adborth gan Gyd-fuddiolwyr a rhanddeiliaid ehangach yn nodi eu bod yn teimlo bod rôl y Prif Fuddiolwr wedi’i chyfyngu’n sylweddol gan yr adnoddau annigonol a ddyrannwyd yn fewnol i’r gweithrediad oherwydd moratoriwm Llywodraeth Cymru ar recriwtio yn ystod pandemig COVID-19 a throsiant staff. Roedd hyn yn golygu nad oedd gan y Prif Fuddiolwr ddigon o adnoddau fel y nodir yn y cais cychwynnol i WEFO, a oedd yn nodi bod disgwyl cyflogi chwe aelod o staff cyfwerth ag amser llawn i arwain y gwaith a rheoli’r berthynas â Chyd-fuddiolwyr. Er bod Cyd-fuddiolwyr wedi cynnal rhai cyfarfodydd ar y cyd fel consortiwm i gysylltu â’i gilydd a rhannu arferion gorau, roedd Cyd-fuddiolwyr yn teimlo bod diffyg capasiti buddiolwyr arweiniol yn effeithio ar gyfathrebu â Llywodraeth Cymru. Roedd hyn yn cynnwys y gallu i gael ymateb amserol i ymholiadau a godwyd, ac arweiniodd at Gyd-fuddiolwyr yn gwneud penderfyniadau am eu darpariaeth, yn bennaf annibynnol ar eu profiad o’r hyn a oedd wedi gweithio’n flaenorol mewn gweithrediadau tebyg. Er bod un Cyd-fuddiolwr wedi tynnu sylw at ymdrechion i gydweithio fel rhan o gonsortiwm ehangach o Gyd-fuddiolwyr, roedd Cyd-fuddiolwr arall yn teimlo nad oedd y cydweithio’n ddigonol ac roedd yn disgrifio ffyrdd annibynnol o weithio yn aml.

Gwahaniaethau o ran modelau cyflawni

Roedd Cyd-fuddiolwyr yn croesawu’r gallu i ddatblygu eu ffrydiau gwaith cyflawni eu hunain yn seiliedig ar arbenigedd ymchwil, cryfderau a phrofiad blaenorol eu sefydliad. Roedd y rhan fwyaf o’r Cyd-fuddiolwyr wedi cael profiad o ddarparu gweithgareddau cyfoethogi STEM o’r blaen ac roeddent yn gallu adeiladu ar y dulliau sefydledig a’r ffyrdd gorau hyn o weithio er mwyn cyflwyno dull a fyddai’n gweithio gyda’u hysgolion yn y cyd-destunau unigol y maent yn gweithredu ynddynt. Arweiniodd hyn at amrywiad sylweddol yn null cyflawni Cyd-fuddiolwyr, p’un a oedd dysgwyr yn cymryd rhan yn eu hysgolion neu’n mynd i gampws prifysgol, yn ogystal ag a fyddai’r ddarpariaeth yn cael ei chyflwyno drwy ddulliau ystafell ddosbarth cyffredinol neu ymyriadau grŵp llai. Fodd bynnag, mynegodd un Cyd-fuddiolwr bryder am y gallu i werthuso rhinweddau cymharol y gwahanol ddulliau gweithredu, gan fynegi dymuniad i weld mwy o arweiniad gan Lywodraeth Cymru ar y dulliau a ddefnyddiwyd. 

Ar ben hynny, roedd amrywiaeth yn y pynciau dan sylw, gyda rhai Cyd-fuddiolwyr yn gallu cynnig gweithgareddau ar bynciau gwyddoniaeth dethol yn unig a gorfod paru â Chyd-fuddiolwyr eraill i gynnig opsiynau ar draws y gwyddorau. Lle’r oedd hyn yn cael ei ddarparu, roedd athrawon yn croesawu’r gallu i ddewis o blith amrywiaeth o bynciau. Fodd bynnag, byddent wedi hoffi gallu dewis gweithgareddau o’r tri phwnc gwyddoniaeth. Roedd un rhanddeiliad wedi nodi heriau gyda gallu Cyd-fuddiolwyr i ddarparu gweithgareddau cyfoethogi ar draws Bioleg, Cemeg a Ffiseg o ystyried y cyfyngiadau ar arbenigedd a chapasiti’r sefydliad.

 Roedd rhywfaint o anghytuno rhwng y Cyd-fuddiolwyr ynghylch a ddylai TSC fod wedi darparu cyfleoedd cyfoethogi STEM yn ogystal â’r cwricwlwm, neu a ddylai’r pynciau dan sylw geisio cyd-fynd yn well â chynnwys craidd y cwricwlwm. Nododd Cyd-fuddiolwyr ac athrawon, er bod athrawon yn gwerthfawrogi gallu TSC i ddarparu gweithgareddau mwy ‘gwreiddiol’ ac ‘ymarferol’, eu bod hefyd yn gwerthfawrogi ac yn fwy tebygol o fanteisio ar ddarpariaeth a oedd yn cyd-fynd â’r cwricwlwm.

Addasiadau yn sgil pandemig COVID-19

Tynnodd Cyd-fuddiolwyr sylw at yr angen i addasu eu modelau cyflawni ‘dros nos’ oherwydd pandemig COVID-19 a oedd yn amharu’n sylweddol ar gyflawni’r gweithrediad, yn enwedig o ran ymgysylltu ag ysgolion a hyrwyddo cyfranogiad STEM ymysg dysgwyr. Roedd cau ysgolion am gyfnod hir a’r cyfyngiadau symud yn atal pobl rhag meithrin perthnasoedd wyneb-yn-wyneb ac yn atal y gallu i wreiddio dulliau cyfoethogi STEM drwy TSC i mewn i amserlenni ysgolion, wrth i flaenoriaethau symud at ddarparu’r cwricwlwm craidd. Er gwaethaf yr heriau hyn, addasodd Cyd-fuddiolwyr drwy newid i fodelau cyflawni ar-lein, gan gynnig gweithdai ar-lein ac adnoddau hygyrch. Roedd y newid hwn yn galluogi cyrhaeddiad ehangach y tu hwnt i’r grŵp targed gwreiddiol ond roedd wedi cyflwyno cymhlethdodau o ran dangos tystiolaeth o effaith. 

Roedd yr addasiadau’n amrywio ymysg Cyd-fuddiolwyr, gyda rhai’n defnyddio galluoedd digidol a oedd eisoes yn bodoli, tra bod eraill, fel Prifysgol Abertawe, yn treialu atebion arloesol fel pecynnau arbrofion yn y cartref i gynnal ymgysylltiad. Fodd bynnag, roedd y dull ar-lein yn ei gwneud hi’n anodd efelychu natur ymarferol dysgu STEM, ac roedd dysgwyr yn dweud eu bod yn ffafrio dysgu wyneb-yn-wyneb. Gwaddol cadarnhaol o’r newid hwn yw’r adnoddau STEM digidol sy’n cael eu creu drwy’r prosiect, y mae un Cyd-fuddiolwr yn ceisio eu diweddaru yn unol â’r Cwricwlwm newydd i Gymru ac mae’n parhau i gefnogi’r broses o gyfoethogi STEM. 

Effaith y gweithrediad

Mae TSC wedi dangos llwyddiannau yn rhai o’i ganlyniadau arfaethedig, yn enwedig o ran cynyddu ymgysylltiad tymor byr â phynciau STEM a meithrin diddordeb ymysg dysgwyr sydd wedi ymddieithrio’n flaenorol. Tynnodd yr athrawon a gyfwelwyd sylw at fwy o ddiddordeb ac ymgysylltiad â STEM ymysg dysgwyr yn y tymor byr drwy ddarparu gweithgareddau ymarferol ‘gwreiddiol’, a oedd yn cynnig cyfleoedd ymgysylltu y tu allan i’r cwricwlwm craidd. Fodd bynnag, roedd athrawon yn ansicr ynghylch cynaliadwyedd effeithiau o'r fath yn y tymor hir a sut y byddant yn cynyddu'r nifer sy'n astudio cymwysterau STEM ac yn gwella cyrhaeddiad mewn cymwysterau STEM. 

Mae tystiolaeth o ddata cyrhaeddiad TGAU yn dangos ymhellach y gallai fod wedi cael effaith, gydag ysgolion TSC yn dangos cynnydd ystadegol arwyddocaol mewn graddau A* o’i gymharu ag ysgolion nad oeddent yn cymryd rhan yn TSC rhwng 2019 a 2023. Fodd bynnag, nid oedd y gwelliant hwn yn cael ei adlewyrchu’n gyson ar draws categorïau graddau uwch eraill (ee graddau A a B), lle’r oedd ysgolion TSC yn gweld canlyniadau llai ffafriol nag ysgolion eraill nad oeddent yn cymryd rhan yn TSC. 

Fodd bynnag, nododd athrawon yr heriau o ran arsylwi newidiadau mewn niferoedd a chyrhaeddiad gwyddoniaeth driphlyg o ganlyniad i TSC. Oherwydd y diffyg data sylfaenol a gasglwyd a’r tarfu a achoswyd gan bandemig COVID-19, ystyriwyd ei fod yn cael effaith negyddol sylweddol ar ddysgwyr a’u hymgysylltiad cyffredinol â’r ysgol a chyrhaeddiad. 

Mae rhywfaint o dystiolaeth i ddangos bod ymdrechion TSC i ymgorffori modelau rôl benywaidd a herio stereoteipiau rhywedd mewn STEM wedi cael eu gwerthfawrogi, gyda data’n dangos rhywfaint o welliant mewn cyrhaeddiad a nifer y menywod a oedd yn dilyn Safon Uwch STEM mewn ysgolion TSC ar ôl 2022. 

Er gwaethaf ei lwyddiannau, roedd TSC wedi wynebu heriau sylweddol o ran cyflawni amcanion ehangach. Roedd y gweithrediad yn cael trafferth dangos effaith fesuradwy ar gyfranogiad parhaus mewn pynciau STEM neu gynnydd yn y nifer a oedd yn astudio TGAU gwyddoniaeth driphlyg. Roedd hyn yn rhannol oherwydd y tarfu yn sgil pandemig COVID-19, a oedd yn cyfyngu ar ymgysylltiad y dysgwr ac roedd yn rhannol oherwydd y diffyg data monitro sylfaenol a oedd cael ei gasglu’n gyson^{[troednodyn 2]} ar draws data monitro ymyriadau, ac felly nid oedd yn cefnogi asesiad o effaith TSC.

Roedd athrawon yn mynegi ansicrwydd am ddylanwad tymor hir y gweithrediad ar ganlyniadau fel cyrhaeddiad a chynnydd STEM, ac roedd adborth ansoddol yn awgrymu canlyniadau cymysg o ran adeiladu Cyfalaf Gwyddoniaeth ymhlith dysgwyr. Ar ben hynny, er bod rhai ysgolion wedi elwa o berthnasoedd cryfach â Chyd-fuddiolwyr TSC a mynediad at adnoddau, cafodd capasiti’r gweithrediad i ddarparu gweithgareddau cyfoethogi STEM ledled Cymru ei lesteirio gan heriau logistaidd, fel colli Cyd-fuddiolwr allweddol yn gynnar ac effaith cyfyngiadau sy’n ymwneud â’r pandemig. 

Oherwydd cyfyngiadau casglu data systematig ar yr effaith a gafodd ymyriadau TSC ar ddysgwyr, penderfynwyd nad oedd digon o ddata i wneud y gymhariaeth arfaethedig a oedd wedi’i bwriadu’n wreiddiol o gost-effeithiolrwydd rhwng dulliau gweithredu gwahanol a fabwysiadwyd gan Gyd-fuddiolwyr. Mae’r asesiad cyffredinol o werth am arian hefyd wedi’i gyfyngu y tu hwnt i gyfrifiad o’r gost fesul disgybl ar gyfer TSC yn gyffredinol. Mae hyn yn golygu na ellir dod i gasgliadau pendant ynghylch gwerth am arian gweithrediad TSC o’i gymharu â rhaglenni cyfoethogi STEM eraill na chost effeithiolrwydd cymharol y gwahanol fodelau a fabisiadwyd gan Gyd-fuddiolwyr fel rhan o’r gweithrediad.

Roedd adborth gan Gyd-fuddiolwyr a rhanddeiliaid yn dangos bod rôl y Prif Fuddiolwr wedi’i chyfyngu gan adnoddau mewnol annigonol. Roedd moratoriwm Llywodraeth Cymru ar recriwtio yn ystod pandemig COVID-19, ynghyd â throsiant staff, yn golygu bod y tîm yn llai na’r disgwyl yn wreiddiol. Roedd y capasiti cyfyngedig hwn yn effeithio ar gyfathrebu â Chyd-fuddiolwyr, gan eu harwain i wneud penderfyniadau cyflenwi annibynnol ar sail profiad blaenorol. Er bod rhai Cyd-fuddiolwyr yn cydweithio o fewn consortiwm, roedd eraill yn teimlo bod yr ymgysylltu’n parhau’n dameidiog, gan effeithio ar gydlyniad cyffredinol y gweithrediad.

Roedd Cyd-fuddiolwyr yn gwerthfawrogi’r hyblygrwydd i deilwra eu darpariaeth i arbenigedd a phrofiad blaenorol eu sefydliadau. Arweiniodd hyn at ddulliau amrywiol, sy'n amrywio o ran ymgysylltu ar y campws o'i gymharu ag ymgysylltu yn yr ysgol, maint grwpiau, a dulliau addysgu. Er bod y gallu hwn i addasu yn cael ei groesawu, mynegodd un Cyd-fuddiolwr bryderon am yr her o werthuso effeithiolrwydd cymharol gwahanol ddulliau gweithredu ac awgrymodd y byddai canllawiau cliriach gan Lywodraeth Cymru wedi bod yn fuddiol.

Roedd cwmpas y pynciau’n amrywio hefyd, gyda rhai Cyd-fuddiolwyr yn gyfyngedig o ran cwmpas eu pwnc. Roedd athrawon yn gwerthfawrogi'r gallu i ddewis o amrywiaeth o bynciau gwyddoniaeth ond roeddent yn ffafrio cynnig mwy cynhwysfawr ar draws Bioleg, Cemeg a Ffiseg. Wynebodd rhai Cyd-fuddiolwyr heriau o ran cwmpasu’r tri phwnc oherwydd cyfyngiadau capasiti’r sefydliad.

Cafwyd dadl hefyd ynghylch a ddylai’r rhaglen gyd-fynd yn agosach â’r cwricwlwm neu ganolbwyntio ar gyfoethogi yn unig. Er bod athrawon yn gwerthfawrogi dull gwreiddiol ac ymarferol y rhaglen, roeddent yn fwy tebygol o ymgysylltu â chynnwys a oedd yn ategu pynciau craidd y cwricwlwm.

Amharodd y pandemig ar y gweithrediad yn sylweddol, gan orfodi Cyd-fuddiolwyr i newid yn gyflym i fodelau cyflawni ar-lein. Symudodd blaenoriaethau ysgolion at ddarparu’r cwricwlwm craidd, gan ei gwneud yn anodd ymgorffori gweithgareddau cyfoethogi STEM. Roedd gweithdai rhithiol ac adnoddau ar-lein yn ehangu cyrhaeddiad y rhaglen ond roeddent yn cyflwyno heriau o ran mesur ymgysylltiad ac effaith. Roedd yr addasiadau’n amrywio ar draws sefydliadau, gyda rhai, fel Prifysgol Abertawe, yn treialu pecynnau arbrofion cartref i gynnal ymgysylltiad. Fodd bynnag, roedd dysgwyr yn ffafrio gweithgareddau wyneb-yn-wyneb yn gryf, gan dynnu sylw at gyfyngiadau dysgu STEM digidol. Un o ganlyniadau cadarnhaol y newid hwn yw datblygu adnoddau STEM digidol, y mae un Cyd-fuddiolwr yn bwriadu eu diweddaru ar gyfer y Cwricwlwm newydd i Gymru.

Llwyddodd y rhaglen i roi hwb i ymgysylltiad tymor byr â STEM, yn enwedig ymysg dysgwyr a oedd wedi ymddieithrio’n flaenorol. Nododd yr athrawon fod gweithgareddau ymarferol wedi helpu i wneud pynciau STEM yn fwy diddorol, gan feithrin trafodaethau a chryfhau cysylltiadau rhwng y cartref a’r ysgol. Roedd data cyrhaeddiad TGAU yn awgrymu bod ysgolion TSC wedi gweld cynnydd ystadegol arwyddocaol mewn graddau A* o’i gymharu ag ysgolion nad oeddent yn cymryd rhan yn TSC rhwng 2019 a 2023. Fodd bynnag, nid oedd y gwelliant hwn yn cael ei adlewyrchu ar draws categorïau gradd uchel eraill, lle’r oedd ysgolion nad oeddent yn cymryd rhan yn TSC yn aml yn perfformio’n well.

Cafodd ymdrechion i hyrwyddo amrywiaeth o ran rhywedd mewn STEM eu derbyn yn dda, gyda rhywfaint o dystiolaeth yn dangos cynnydd yn nifer y dysgwyr benywaidd a oedd yn dilyn Lefel A STEM mewn ysgolion TSC ar ôl 2022. Er gwaethaf y cyflawniadau hyn, roedd y rhaglen yn cael trafferth dangos effaith tymor hir ar gyfranogiad parhaus mewn STEM neu’r nifer a oedd yn cymryd rhan mewn TGAU gwyddoniaeth driphlyg. Roedd y pandemig wedi cyfyngu ar ymgysylltiad dysgwyr, ac roedd dulliau anghyson o gasglu data gwaelodlin wedi atal asesiad cynhwysfawr o’r effaith.

Mynegodd yr athrawon ansicrwydd am ddylanwad parhaol y rhaglen ar lwyddiant STEM a llwybrau gyrfa. Er bod rhai ysgolion wedi elwa o gysylltiadau cryfach â Chyd-fuddiolwyr a mynediad at adnoddau ychwanegol, roedd y rhaglen wedi wynebu heriau logistaidd, gan gynnwys Cyd-fuddiolwr allweddol yn tynnu’n ôl yn gynnar a chyfyngiadau a oedd yn gysylltiedig â’r pandemig.

Oherwydd cyfyngiadau data, nid oedd hi’n bosibl gwneud cymhariaeth arfaethedig o gost-effeithiolrwydd gwahanol fodelau cyflawni. O ganlyniad, ni ellid dod i gasgliadau pendant ynghylch gwerth cyffredinol am arian y gweithrediad nac effeithiolrwydd cymharol y dulliau gweithredu gwahanol a fabwysiadwyd.

Yn gyffredinol, er bod TSC wedi cyflawni rhai llwyddiannau pwysig yn y tymor byr, mae ei allu i gyflawni newidiadau parhaus a systemig o ran cyfranogiad STEM, cyrhaeddiad, a chydbwysedd rhwng y rhywiau yn parhau i fod yn ansicr.

Argymhellion ar gyfer gweithrediadau tebyg yng Nghymru.

Argymhelliad 1

Yn seiliedig ar adborth gan Gyd-fuddiolwyr, teimlwyd bod y diffyg casglu data sylfaenol cyn cynnal ymyriadau gyda dysgwyr yn ogystal â chasglu data hydredol o ganlyniadau dysgwyr wedi ei gwneud hi’n fwy heriol gwerthuso effaith gweithrediad TSC ar ddysgwyr yn gyffredinol, yn ogystal â’r gallu i asesu rhinweddau cymharol y gwahanol ddulliau a ddefnyddiwyd gan Gyd-fuddiolwyr i ymgysylltu dysgwyr â STEM. Argymhellir i fentrau yn y dyfodol gynnwys cynllun safonol i gasglu data am gynnydd dysgwyr cyn dechrau gweithredu er mwyn gallu cynnal asesiad mwy cadarn o effaith TSC ar linell sylfaen y dysgwr. 

Er enghraifft, gallai hyn gynnwys olrhain sampl o ddysgwyr drwy gydol eu taith ddysgu dros nifer o flynyddoedd, gan gynnal arolygon o bryd i’w gilydd i asesu ffactorau sy’n ymwneud â Cyfalaf STEM. Ar ben hynny, gallai arolwg sylfaenol fod wedi cael ei ddefnyddio gyda’r holl gyfranogwyr neu sampl o gyfranogwyr ar ddechrau eu hymgysylltiad â TSC, gan gasglu data sy’n ymwneud â Cyfalaf STEM unwaith eto. Gall data o’r fath ddarparu gwybodaeth sylfaenol am ddiddordeb dysgwyr mewn pynciau STEM, eu dealltwriaeth o werth neu rôl pynciau yn eu bywydau eu hunain, dyheadau gyrfa, ac ymwybyddiaeth gyffredinol o’r cysylltiadau rhwng pynciau STEM a chyfleoedd gyrfa. Gall defnyddio data dienw hefyd gyfleu effaith gymharol ffactorau allanol, fel ansawdd addysgu STEM mewn ysgolion, argaeledd opsiynau STEM, ac effaith tueddiadau cymdeithasol ac economaidd ehangach ar y ffordd mae STEM yn cael ei werthfawrogi.

Argymhelliad 2

Roedd adborth gan y Prif Fuddiolwr, Cyd-fuddiolwyr, a WEFO yn dangos dealltwriaeth ar y cyd nad oedd gan rôl y Prif Fuddiolwr ddigon o adnoddau yn gyson yn ystod y gweithrediad oherwydd moratoriwm Llywodraeth Cymru ar recriwtio a throsiant staff. Wrth symud ymlaen, argymhellir bod mentrau tebyg yn sicrhau bod gan y Buddiolwyr Arweiniol ddigon o adnoddau i alluogi Cyd-fuddiolwyr i symud yn gyflymach, gan ddarparu arweiniad digonol ar gyfer darparu a hwyluso cyfleoedd i Gyd-fuddiolwyr gydweithio a rhannu arferion gorau.

Argymhelliad 3

Yn seiliedig ar adborth gan ddysgwyr ac athrawon, teimlwyd bod blynyddoedd 7-9 yn gyffredinol yn cael eu hystyried fel y grŵp oedran priodol i’w dargedu er mwyn osgoi gostyngiad yn ymgysylltiad dysgwyr â STEM rhwng yr ysgol gynradd ac uwchradd. Teimlwyd ei bod yn bwysig ymgysylltu â dysgwyr cyn blynyddoedd 10-11 pan fyddai dysgwyr yn gwneud penderfyniadau allweddol am eu dewisiadau pwnc wrth symud ymlaen, a byddai athrawon yn cael trafferth amserlennu gweithgareddau cyfoethogi STEM ehangach ochr yn ochr â darparu’r cwricwlwm craidd ym mlynyddoedd 10-11 pan fyddai dysgwyr yn gweithio at eu TGAU. Fodd bynnag, roedd rhanddeiliaid ehangach yn nodi pa mor bwysig yw ategu gweithgareddau cyfoethogi STEM ym mlynyddoedd 7-9 gydag ymgysylltu ehangach drwy gydol llwybr dysgwyr. Roeddent hefyd yn nodi pa mor gynnar mae pobl ifanc yn dechrau ffurfio canfyddiadau ynghylch a yw rhai pynciau a swyddi penodol yn addas ar eu cyfer, yn ogystal â nodi’r heriau o gadw diddordeb dysgwyr mewn STEM wrth bontio o flwyddyn 6 i flwyddyn 7. Felly, argymhellir bod mentrau yn y dyfodol yn parhau i dargedu’r grŵp oedran hwn ond hefyd yn ceisio cyd-fynd â mentrau ehangach i gyfoethogi STEM sy’n targedu ymgysylltiad dysgwyr â STEM yn gynharach yn eu llwybrau i sicrhau parhad o ran ymgysylltu.

Argymhellion Cyd-fuddiolwyr

Argymhelliad 4

Mynegodd athrawon a dysgwyr werthfawrogiad o weithgareddau mwy ymarferol drwy TSC. Nododd athrawon eu bod yn aml yn methu â darparu gweithgareddau tebyg oherwydd diffyg adnoddau ac offer arbenigol yn bennaf ond hefyd oherwydd cyfyngiadau’r cwricwlwm a diffyg staff i reoli mwy o weithgareddau cysylltiedig. Teimlwyd bod pob dysgwr yn croesawu darpariaeth fwy ymarferol, yn enwedig dysgwyr a oedd wedi ymddieithrio’n flaenorol o wersi STEM mwy traddodiadol, gan alluogi mynediad at STEM drwy gael profiadau mwy ‘gwreiddiol’ a defnyddio pwyntiau mynediad hygyrch i bynciau STEM y byddai dysgwyr yn gyfarwydd â nhw. Felly, argymhellir bod mentrau cyfoethogi STEM yn y dyfodol yn parhau i ymgysylltu â dysgwyr STEM drwy weithgareddau mwy ymarferol, yn ogystal â hwyluso ffordd o ymgysylltu â phynciau STEM drwy brofiadau newydd y mae ysgolion yn aml yn cael trafferth eu hwyluso oherwydd diffyg adnoddau ac offer arbenigol.

Argymhelliad 5

Mynegodd yr athrawon farn gadarnhaol am eu perthynas â Chyd-fuddiolwyr. Roeddent yn croesawu gallu Cyd-fuddiolwyr i feithrin perthynas waith gadarnhaol â’u hysgolion yn ogystal â chael dealltwriaeth gadarn o’r cyd-destun y mae ysgolion yn gweithredu ynddo a’u hanghenion unigol. Yn ystod pandemig COVID-19 yn benodol, roedd athrawon yn teimlo bod y Cyd-fuddiolwyr yn ymateb i anghenion athrawon ac yn gallu addasu eu darpariaeth i fynd i’r afael â’r rhwystrau penodol yr oedd ysgolion yn eu hwynebu o ran ymgysylltu â’r gweithrediad. Roedd ysgolion gwledig hefyd yn croesawu’r ymdrech ychwanegol a wnaed gan y Cyd-fuddiolwyr i alluogi ymweliadau ysgol. Felly, mae'r gwerthusiad hwn yn argymell bod mentrau cyfoethogi STEM yn adeiladu ar y llwyddiant hwn ac yn cael eu datblygu mewn ffordd sy'n ymateb i anghenion ysgolion ac athrawon, er enghraifft drwy gynnig mwy o opsiynau pwnc neu gynnig opsiynau cyflawni wedi'u teilwra i ysgolion yn dibynnu ar eu hanghenion.

Argymhelliad 6

Er bod TSC wedi’i gyflwyno’n bennaf fel gweithrediad cyfoethogi i gynnig cyfle ymarferol gwreiddiol y tu hwnt i ddarpariaeth y cwricwlwm craidd, roedd athrawon yn dangos diddordeb mewn gweithgareddau cyfoethogi STEM yn y dyfodol a fyddai’n cyd-fynd yn well â’r Cwricwlwm i Gymru. Roeddent yn argymell y dylai hyn gael ei wneud drwy ddatblygu neges gyrfaoedd gliriach drwy’r ddarpariaeth, a galluogi cysylltiadau rhwng pynciau STEM a phynciau ehangach ar y cwricwlwm, fel Addysg Gorfforol, y Celfyddydau, yn ogystal â’r fframwaith Cymhwysedd Digidol drwy wreiddio technoleg yn well mewn darpariaeth. Roedd rhai enghreifftiau cadarnhaol o ddull gweithredu mwy traws-ddisgyblaethol wedi’i alluogi drwy ddarpariaeth Cyd-fuddiolwyr, ond teimlwyd y gellid ehangu’r rhain ymhellach. 

[1] At ddibenion ein dadansoddiad, roedd y pynciau STEM yn cynnwys y canlynol: Gwyddoniaeth Ychwanegol, Gwyddorau Biolegol, Cemeg, Dylunio a Thechnoleg, Technoleg Gwybodaeth a Chyfathrebu, Mathemateg, Gwyddoniaeth Arall, Ffiseg a Gwyddoniaeth Unigol.

[2] Oherwydd oedi wrth benodi gwerthuswr tan ar ôl cyflawni TSC.

Awduron: Gwerthuso a Ymchwil

Safbwyntiau'r ymchwilwyr yw'r farn a fynegir yn yr adroddiad hwn ac nid barn Llywodraeth Cymru o reidrwydd.

Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â:

Gwerthuso a Ymchwil
Llywodraeth Cymru
Parc Cathays
Caerdydd
CF10 3NQ

Ebost: gwerthuso.ymchwil@llyw.cymru

Rhif Ymchwil Gymdeithasol: 44/2026
ISBN digidol: 978-1-83745-094-7

Image