Adolygiad o gyrff llywodraethu ysgolion – grŵp cyfeirio 1: 21 Ionawr 2026

• Rocio Cifuentes, Comisiynydd Plant Cymru.
• Amy Bulpin, Yr Eglwys yng Nghymru.
• Dr Lowri Jones, Estyn.
• Jeff Fish, Abertawe/Grŵp Swyddogion Cymorth Llywodraethwyr.
• Cerys Furlong, Ysgol Uwchradd Fitzalan/Cadeirydd y Llywodraethwyr.
• Trystan Edwards, Ysgol Garth Olwg/Grŵp Cynghori Gweinidogol ar gyfer Penaethiaid.
• Sue Walker, Merthyr/Cymdeithas Cyfarwyddwyr Addysg yng Nghymru.
• Angela Keller, Gwasanaeth Addysg yr Eglwys Gatholig.
• Emyr Harries, Seilwaith, Llywodraethiant a Chyllid Addysg, Llywodraeth Cymru (Cadeirydd).
• Claire Horton, Llywodraethiant, Trefniadaeth a Derbyniadau i Ysgolion, Llywodraeth Cymru.
• Lian Crierie, Gwella Ysgolion ac Arolygiadau, Llywodraeth Cymru.
• Sian Jones, Diogelu mewn Addysg, Llywodraeth Cymru.

Cyflwyniad ar gwmpas yr adolygiad gan gynnwys rôl y grŵp cyfeirio, egwyddorion dylunio ac amserlen.

Cytunodd y grŵp cyfeirio ar y rolau allweddol canlynol:

• Nid i wneud penderfyniadau polisi, ond i gymryd rhan mewn profi syniadau polisi.
• Ystyried canfyddiadau'r adolygiad blaenorol a'u perthnasedd yng nghyd-destun heddiw.
• Rhoi adborth o'u rhan eu hunain o'r sector, gan gynnwys cynghori ar grwpiau allweddol a hwyluso mynediad iddynt ar gyfer ymgysylltiad ychwanegol.
• Gweithredu fel ffrind beirniadol a rhoi adborth adeiladol.
• Cynnig cysondeb a hygrededd drwy sicrhau bod safbwyntiau'n cael eu cynrychioli'n deg ac yn gywir.
• Nodi risgiau a ffactorau lliniaru posibl.

Cytunwyd mai dyma fydd yr egwyddorion dylunio a fydd yn sail i’r adolygiad:

• Bod yn effro i rwystrau rhagfarnllyd i wneud newidiadau.
• Ystyried diwygiadau deddfwriaethol lle bo angen.
• Archwilio opsiynau ar gyfer buddugoliaethau cyflym a diwygiadau tymor hwy.
• Sicrhau bod buddiannau dysgwyr a staff ysgol yn flaenllaw ym mhob trafodaeth.

Bydd yr adolygiad yn treulio'r misoedd nesaf yn casglu adborth a thystiolaeth a phrofi syniadau gyda'r sector. Bydd yn adrodd i Weinidogion yn haf 2026.

Rhoddwyd gwybodaeth am astudiaethau academaidd am lywodraethu effeithiol. Gwahoddwyd y grŵp i ystyried sut y gallai egwyddorion llywodraethu sefydledig helpu wrth feddwl am system cyrff llywodraethu ysgolion heb syniadau rhagfarnllyd. Cytunwyd y gellid asesu cynigion ar gyfer newid i gyrff llywodraethu ysgolion yng Nghymru gan ddefnyddio'r egwyddorion llywodraethu craidd canlynol:

• Cyfreithlondeb.
• Tryloywder.
• Atebolrwydd.
• Rheolaeth y gyfraith.
• Ymatebolrwydd.
• Effeithiolrwydd.

Rhoddwyd gwybodaeth am fodelau llywodraethu ysgolion cenhedloedd eraill y DU i'w defnyddio fel offeryn ar gyfer cymharu Cymru i ddysgu o'r gwahaniaethau a'r tebygrwydd allweddol rhwng ein systemau.

Trafododd y grŵp ganfyddiadau adolygiadau ac ymgynghoriadau blaenorol ar lywodraethu ysgolion yng Nghymru ac a ydynt yn dal i fod yn wir heddiw. 

• Ymgynghoriad Llywodraeth Cymru ar ddiwygio'r fframwaith llywodraethu ysgolion (2016).
• Adolygiad thematig Estyn "Llywodraethwyr Ysgolion: gweithredu fel ffrindiau beirniadol ac effaith hyfforddiant i lywodraethwyr" (2023).
• Arolwg Governors Cymru (2025).
• Adolygiad ymarfer plant Gwynedd "Cyfiawnder trwy ein Dewrder" (2025).

Trafododd y grŵp nifer o faterion allweddol a adroddwyd i Lywodraeth Cymru gan wahanol randdeiliaid. Roedd y materion a drafodwyd yn cynnwys:

• anghysondeb ansawdd ac arfer, gan gynnwys gwasanaeth clercio
• heriau gyda dod o hyd i'r wybodaeth sydd ei hangen i asesu effeithiolrwydd ysgolion
• penodi pennaeth a dirprwy bennaeth
• priodoldeb cadeirydd y llywodraethwyr yn rheoli perfformiad pennaeth 
• diffyg sgiliau proffesiynol ar rai cyrff llywodraethu, amharodrwydd i gydweithio
• rheoli pryderon diogelu
• darparu ac ymgysylltu â'r holl ofynion hyfforddi
• cyfnodau cadeiryddion llywodraethwyr, a maint cyrff llywodraethu
• recriwtio a chadw llywodraethwyr, gan gynnwys proses

Cytunwyd y bydd y materion hyn yn cael eu hystyried o fewn themâu'r adolygiad fel a ganlyn:

• Strwythur a rolau.
• Effeithiolrwydd ac effaith.
• Cymorth a hyfforddiant.
• Atebolrwydd a goruchwyliaeth.
• Recriwtio a chadw.
• Arfer gorau ac arloesi.
• Diogelu.

Trafododd y grŵp a chytuno i ystyried ymhellach a chynghori ar sut y dylai'r adolygiad gynnwys pob rhan o'r sector ysgolion. Ystyriwyd y sefydliadau a'r grwpiau canlynol:

• Llywodraethwyr – trwy gymdeithasau a grwpiau eraill.
• Dysgwyr.
• Rhieni.
• Byrddau diogelu rhanbarthol/Bwrdd Diogelu Annibynnol Cenedlaethol.
• Undebau addysg.
• Gwasanaethau Governors Cymru.
• Llywodraethwyr Ysgolion.
• Gwasanaethau Cyfreithiol (LlC).
• Cyngor y Gweithlu Addysg.
• Medr.