Cynllun Adnoddau Naturiol Integredig: canllawiau cynllun rheoli iechyd defaid

Mae'r canllawiau hyn yn darparu gwybodaeth ddefnyddiol i gynorthwyo llunio Cynllun Rheoli Defaid eich Cynllun Adnoddau Naturiol Integredig (INRS) a ddylai nodi'n glir eich cynlluniau gwyliadwriaeth a rheoli trogod mewn defaid i fonitro, rheoli a lleihau effaith trogod mewn poblogaethau defaid sy'n pori mynyddoedd.

Dylai eich cynllun gydnabod y cysylltiad rhwng iechyd anifeiliaid, iechyd pobl, a'r amgylchedd, a dylai alinio â gweithgarwch gwyliadwriaeth trogod cenedlaethol a gynhelir yn y DU. Dylai hefyd weithredu mewn partneriaeth â gweithwyr milfeddygol proffesiynol, porwyr, Swyddogion Prosiectau Defaid, a systemau gwyliadwriaeth iechyd y cyhoedd, gan gynnwys Cynllun Gwyliadwriaeth Trogod Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU (UKHSA).

Mae trogod yn lledaenu clefydau sy'n effeithio ar dda byw a phobl, ac mae rhaglenni gwyliadwriaeth y DU yn parhau i olrhain ble maen nhw'n digwydd a'r pathogenau maen nhw'n eu cario ledled y wlad.

Deddfwriaeth Cymru, a dyletswyddau iechyd a lles anifeiliaid:

• Deddf yr Amgylchedd (Cymru) 2016: Dyletswydd i gynnal a gwella bioamrywiaeth, a gwneud ecosystemau'n fwy cydnerth
• Deddf Amaethyddiaeth (Cymru) 2023: Darpariaethau ar gyfer rheoli tir yn gynaliadwy 
• Deddf Lles Anifeiliaid 2006: Gosod dyletswydd gofal gyfreithiol ar unrhyw un sy'n gyfrifol am anifeiliaid i sicrhau eu bod yn cael eu hamddiffyn rhag poen, dioddefaint, anaf a chlefydau ac yn derbyn gofal a thriniaeth briodol
• Rheoliadau Lles Anifeiliaid a Ffermir (Cymru) 2007 (fel y'i diwygiwyd): Yn ei gwneud yn ofynnol i geidwaid da byw archwilio anifeiliaid yn rheolaidd, darparu triniaeth brydlon pan fyddant yn sâl neu wedi'u hanafu, a chynnal amodau sy'n diogelu eu lles
• Deddf Iechyd Anifeiliaid 1981: Yn darparu pwerau cyfreithiol i reoli ac atal lledaeniad clefydau anifeiliaid trwy wyliadwriaeth, cyfyngiadau symud, ac ymyrraeth y llywodraeth lle bo angen
• Rheoliadau Meddyginiaethau Milfeddygol 2013: Yn llywodraethu'r defnydd cyfreithlon o feddyginiaethau milfeddygol, sy'n gofyn am bresgripsiwn cywir, gweinyddu a chadw cofnodion cywir, a glynu at gyfnodau cadw o'r gadwyn fwyd
• Fframwaith Gwyliadwriaeth Iechyd Anifeiliaid ac Iechyd y Cyhoedd y DU (gan gynnwys Cynllun Gwyliadwriaeth Trogod UKHSA): Cefnogi gwaith monitro cydgysylltiedig o ran risgiau clefydau anifeiliaid a phobl, gan gynnwys gwyliadwriaeth trogod, i lywio ymdrechion rheoli clefydau cenedlaethol Iechyd Cyfunol

Dylai'r cynllun anelu at:

• fonitro presenoldeb trogod, eu dosbarthiad ac amrywiad tymhorol mewn diadelloedd defaid mynydd 
• nodi ardaloedd pori risg uchel a ffactorau amgylcheddol sy'n cyfrannu at blâu trogod
• lleihau baich trogod trwy strategaethau trin a rheoli cydgysylltiedig 
• gwella'r broses o ganfod clefydau da byw a gludir gan drogod yn gynnar 
• cyfrannu at waith gwyliadwriaeth cenedlaethol o ran rhywogaethau trogod brodorol ac anfrodorol 
• cefnogi'r gwaith o gyfnewid gwybodaeth rhwng porwyr, timau milfeddygol, ac asiantaethau iechyd cyhoeddus 

4.1 Cydlynu prosiect

Dylai'r cynllun nodi sut y bydd y gwaith yn cael ei gyflawni trwy fodel partneriaeth cydgysylltiedig sy'n sicrhau atebolrwydd clir, goruchwyliaeth filfeddygol, a chyflenwi cyson ar draws yr holl ddaliadau sy'n cymryd rhan.

• mae Swyddogion Prosiect yn darparu cydlyniant ar draws mynyddoedd diffiniedig, gan sicrhau cwmpas cyson ac ymgysylltu â phorwyr 
• bydd swyddog(ion) dynodedig yn gyfrifol am weinyddu, rheoli data, sicrhau ansawdd, ac adrodd am allbynnau gwyliadwriaeth 

4.2 Goruchwyliaeth filfeddygol

• milfeddyg arweiniol i ddarparu arweinyddiaeth glinigol, cydlynu hyfforddiant, goruchwylio safonau iechyd anifeiliaid, a dilysu data caeau
• mewnbwn milfeddygol arbenigol i gefnogi dehongli canfyddiadau'r gwaith gwyliadwriaeth ac asesu'r risg o glefyd a gludir gan drogod 

4.3 Cymorth ymarferol 

• Gweithwyr hyfforddedig a medrus i gefnogi'r broses o gyflawni'r gwaith, gan gynnwys: 
  • trin diadelloedd a chymorth yn ystod helfeydd defaid  
  • adnabod, casglu a chofnodi presenoldeb trogod 
  • casglu data iechyd a gwyliadwriaeth oddi ar gaeau 

Dylai'r cynllun weithredu rhaglen wyliadwriaeth strwythuredig sy'n gyson â systemau monitro trogod y DU.

5.1 Ffynonellau data 

• awgrymir cynnal archwiliadau yn ystod y cyfnodau canlynol: 
  • cneifio 
  • helfeydd canol y tymor 
  • helfeydd yr hydref 
• adroddiadau Pori a chofnodion iechyd diadell 
• Mapio ardaloedd pori yn amgylcheddol 
• Trogod a gyflwynir gan y cyhoedd neu gan weithwyr yn y maes lle bo'n berthnasol

5.2 Adnabod trogod ac adrodd amdanynt 

• gellir cyflwyno trogod i Gynllun Gwyliadwriaeth Trogod UKHSA ar gyfer adnabod rhywogaethau a gwaith monitro cenedlaethol 
• mae eu cyflwyno yn golygu y bydd haws canfod: 
  • dosbarthiad rhywogaethau trogod brodorol 
  • risgiau rhywogaethau newydd neu rywogaethau estron
  • tueddiadau tymhorol a daearyddol 

Yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) sydd yn cynnal gwaith gwyliadwriaeth da byw yng Nghymru

Mae APHA yn casglu data o gynnal profion diagnostig (ar gov.uk) ac archwiliadau post-mortem (ar gov.uk) ar anifeiliaid fferm fel rhan o'i waith gwyliadwriaeth clefydau.

Mae rhwydwaith cenedlaethol APHA hefyd yn darparu cyngor a chefnogaeth i filfeddygon i wneud diagnosis, rheoli ac atal clefydau mewn anifeiliaid fferm.

Yn ogystal â hynny, mae'r Ganolfan Arbenigedd mewn Da Byw a Reolir yn Helaeth (CoEEML) yn cael ei harwain trwy Ganolfan Ymchwilio Filfeddygol (VIC) Caerfyrddin (ar gov.uk) ac mae'n rhan o'r system gwyliadwriaeth filfeddygol ehangach a weithredir gan APHA.

'Da byw a reolir yn helaeth' yw'r da byw sy'n cael eu cadw yn y fath fodd nad ydynt yn hawdd eu harchwilio am arwyddion o salwch neu newid sylweddol yn eu cynhyrchiant, er enghraifft anifeiliaid sy'n cael eu cadw ar dir comin, ucheldiroedd, mynyddoedd neu rostiroedd. Gwartheg a defaid yw prif ffocws y ganolfan. 

Nod y CoEEML yw datblygu:

• gwaith ymgysylltu â cheidwaid da byw a reolir yn helaeth i hyrwyddo gweithgarwch gwyliadwriaeth clefydau a gwella prosesau casglu data gwyliadwriaeth
• cyfathrebu a rhannu gwybodaeth gyda ffermwyr a milfeddygon, i hyrwyddo da byw iach, ac i hyrwyddo cynhyrchiant a ffermio cynaliadwy mewn systemau helaeth
• canolfan rithwir o arbenigedd gwyliadwriaeth da byw a reolir yn helaeth i ategu'r grwpiau rhywogaethau arbenigol o fewn APHA

Cysylltwch â coeeml@apha.gov.uk

Yn unol ag egwyddorion sefydledig o ran iechyd da byw, mae monitro rheolaidd yn hanfodol i sicrhau lles a chynhyrchiant.

6.1 Monitro clinigol

Dylai porwyr fonitro defaid ar gyfer:

• anifeiliaid sy’n gloff neu sy’n cerdded yn annormal 
• cyflwr corff gwael neu golli pwysau 
• llid y croen, crafu, neu golli gwlân 
• syrthni neu anifail sydd wedi gwahanu oddi wrth ddiadell 
• arwyddion sy'n gyson â chlefyd a gludir gan drogod 

6.2 Uwchgyfeirio milfeddygol

Dylid rhoi gwybod yn brydlon i'r arweinydd milfeddygol os amheuir unrhyw achosion o glefydau a gludir gan drogod, er mwyn gallu ymchwilio iddynt, a chynnal profion labordy lle bo hynny'n briodol.

7.1 Protocol triniaeth arferol

Dylid trin pob diadell ar gyfer parasitiaid allanol:

• cyn eu troi allan i bori mynyddoedd (Ebrill iMehefin fel arfer) 
• triniaeth yng nghanol y tymor lle bo angen, yn seiliedig ar ganlyniadau monitro 
• cyn dychwelyd o bori mynyddoedd 
• gellir cynghori ynghylch triniaeth ychwanegol yn seiliedig ar asesiad risg 

7.2 Dull rheoli integredig

Dylai mesurau rheoli gael eu llywio gan gyngor milfeddygol a gallant gynnwys:

• defnydd strategol o ectoparasitleiddiaid awdurdodedig 
• addasiadau rheoli pori 
• ymyrraeth wedi'i dargedu mewn ardaloedd risg uchel a nodwyd 
• monitro parhaus i leihau dibyniaeth ar driniaethau cemegol lle bo hynny'n bosibl 

Blwyddyn 1 (2026): sefydlu llinell sylfaen 

• cyfarfodydd rhanddeiliaid cychwynnol a hyfforddiant ar gyfer yr holl borwyr sy'n cymryd rhan 
• cynnwys pynciau iechyd defaid ehangach (ee ymwybyddiaeth o glafr defaid) 
• mapio ardaloedd pori gyda llystyfiant a thopograffeg amrywiol 
• dau arolwg gwyliadwriaeth strwythuredig (gwanwyn/haf a hydref) 
• casgliad data llawn o ddigwyddiadau trin defaid 
• nodi parthau baich trogod uchel 
• cyfarfod adolygu blynyddol cyntaf i asesu canfyddiadau llinell sylfaen 

Blwyddyn 2 (2027): monitro a mireinio

• parhau â gweithgarwch llawn y cynllun 
• samplu diadell yn seiliedig ar ganran yn ystod helfeydd 
• gweithredu'r newidiadau y cytunwyd arnynt o ganfyddiadau Blwyddyn 1 
• parhau i drin cyn ac ar ôl cyfnodau'n pori mynyddoedd 
• gwell dadansoddiad data o ddosbarthiad trogod, a phatrymau tymhorol 
• cyfarfod adolygu blynyddol i asesu cynnydd ac addasu'r strategaeth 

Blwyddyn 3 (dechrau 2028): gwerthuso a chydgrynhoi

• monitro parhaus yn seiliedig ar brotocolau sefydledig 
• gweithredu unrhyw welliannau y cytunwyd arnynt 
• gwerthusiad llawn o: 
  • dueddiadau baich trogod 
  • effeithiolrwydd triniaethau 
  • canlyniadau iechyd diadell 
  • ffactorau risg amgylcheddol 
• datblygu argymhellion hirdymor ar gyfer rheoli trogod yn barhaus 

Dylai'r cynllun gynnwys cyfarfod strwythuredig amserol, gan ddarparu:

• sesiynau hyfforddi dan arweiniad milfeddygol 
• adolygiad o ddata a thueddiadau gwyliadwriaeth 
• trafodaethau lles a hwsmonaeth 
• yr wybodaeth ddiweddaraf am fioddiogelwch ac atal clefydau 
• cyfleoedd ar gyfer gweminarau a chydweithio allanol 
• ymgysylltu â mentrau gwyliadwriaeth ac ymchwil trogod ehangach 

Disgwylir i borwyr gynnal safonau uchel o fioddiogelwch, gan gynnwys:

• symud da byw, pobl ac offer, o dan reolaeth 
• gweithdrefnau glanhau a diheintio offer fferm 
• trefniadau cwarantin ac arolygu ar gyfer anifeiliaid sy'n dod i'r daliad lle bo'n berthnasol 
• cynllunio iechyd ac ymgynghori milfeddygol arferol 

Mae'r mesurau hyn yn gyson â safonau atal clefydau da byw ac maent yn hanfodol ar gyfer lleihau'r risg o glefydau a gludir gan drogod.

Dylai'r cynllun gyflawni’r canlynol:

• gwell dealltwriaeth o ecoleg trogod mewn systemau pori ucheldirol 
• lleihau baich trogod mewn diadelloedd sy'n rhan o'r cynllun 
• canfod risgiau clefydau a gludir gan drogod yn gynharach 
• gwella lles a chynhyrchiant defaid mynydd 
• cyfrannu at wyliadwriaeth genedlaethol o drogod a phathogenau cysylltiedig 
• cydweithrediad cryfach rhwng sectorau amaethyddiaeth, milfeddygol ac iechyd cyhoeddus 

Bydd y polisi hwn yn cael ei adolygu'n flynyddol yn seiliedig ar:

• ganlyniadau data gwyliadwriaeth 
• argymhellion milfeddygol 
• adborth porwyr 
• newidiadau cenedlaethol mewn dosbarthiad trogod neu risg o glefydau 

Bydd addasiadau'n cael eu gweithredu trwy strwythur llywodraethu'r cynllun.