Canllawiau i filfeddygon: prosiect dileu dolur rhydd feirysol buchol (BVD)

Yn dilyn cynllun Gwaredu BVD, a sgriniodd fwy na 80% o'r buchesi yng Nghymru yn llwyddiannus, cysylltodd diwydiant â Llywodraeth Cymru gyda cais am ddeddfwriaeth i gefnogi dileu BVD.

Er bod Gwaredu BVD wedi cael canlyniadau gwych o ran ei sylw i fuchesi, dim ond 50% o anifeiliaid sydd wedi'u heintio'n barhaus (PI) a gafodd eu difa neu eu hanfon i'w lladd a gwerthwyd tua 25% o'r anifeiliaid PI a nodwyd yn ystod y rhaglen i geidwaid eraill. Roedd y diwydiant yn cydnabod na fyddai'n bosibl dileu BVD heb ddeddfwriaeth.

Mae dull Llywodraeth Cymru o ddileu BVD yn cynnwys gweithio mewn partneriaeth â Grŵp Llywio'r diwydiant, sy'n cynrychioli undebau ffermio, partneriaid cyflenwi milfeddygol (VDPs) a sefydliadau eraill fel Cynhyrchwyr Cig Oen a Chig Eidion Cymru, Hybu Cig Cymru a Chymdeithas Arwerthwyr Da Byw. Mae'r Grŵp Llywio yn gosod y cyfeiriad strategol eang ar gyfer dileu BVD ac yn cynghori'r llywodraeth ar y gofynion ar gyfer a gweithredu deddfwriaeth. Mae Grŵp Cynghori Technegol BVD yn darparu cymorth a chyngor i'r Grŵp Llywio a Llywodraeth Cymru.

Mae'r ddeddfwriaeth BVD yn dilyn dull cyfarwydd Gwaredu BVD. Mae grwpiau rheoli stoc ifanc yn y fuches yn cael eu nodi ac o'r rhain mae nifer fach o anifeiliaid yn cael eu samplu am wrthgyrff, a allai ddangos eu bod wedi dod i gysylltiad a'r firws. 

Gan ddefnyddio'r fethodoleg hon, nodwyd bod dros 80% o'r buchesi o fewn cynllun Gwaredu BVD heb eu heintio â BVD.

Rhoddir statws i fuchesi yn seiliedig ar bresenoldeb neu absenoldeb gwrthgyrff yn y sgrin flynyddol. Os yw'r holl samplau yn wrthgyrff BVD negyddol, yna bydd gan y fuches statws negyddol sy'n para am 12 mis. Mae unrhyw anifail seropositif yn golygu y bydd y fuches yn derbyn statws nad yw'n negyddol. 

Mae'r ddeddfwriaeth yn ei gwneud yn ofynnol i bob daliad â gwartheg yng Nghymru gwblhau sgrinio am wrthgyrff o leiaf bob 12 mis. Bydd unrhyw fuchesi nad ydynt yn cwblhau'r sgrinio yn cael statws nad yw'n negyddol.

Dylid darllen y canllawiau hyn ar y cyd â'r canllawiau sgrinio a gyhoeddwyd eisoes gan BVDCymru. 

Gall buches negyddol barhau i fasnachu gwartheg heb gyfyngiad a heb yr angen i gynnal prawf antigen BVD cyn symud. Dylai daliad negyddol gymryd camau i atal haint BVD rhag mynd i mewn i'w buches. Dylid nodi, os prynir anifeiliaid o'r tu allan i Gymru, bydd angen statws unigol arnynt – gweler yr adrannau diweddarach. 

Os oes gan fuches statws nad yw'n negyddol oherwydd prawf positif yn y sgrinio blynyddol, bydd angen profion pellach. 

Os ydych yn credu bod statws nad yw'n negyddol yn amhriodol, gweler yr adran ddiweddarach ar newid statws.

Os yw'r statws yn briodol, yna rhaid cyflawni'r canlynol;

• bydd angen statws antigen unigol ar bob anifail unigol. Gall y profion hyn fod naill ai yn seiliedig ar waed neu feinwe, a gall ceidwaid da byw dagio meinwe
• bydd angen profi pob llo a anwyd mewn buchesi sydd wedi dangos tystiolaeth o ddod i gysylltiad â firws BVD yn eu sgrin flynyddol cyn iddynt fod yn fwy na 20 diwrnod oed gyda sampl tag clust swyddogol
• rhaid i dagio a phrofi lloi newydd-anedig barhau tan o leiaf 12 mis ar ôl i'r fuches adennill ei statws negyddol

Os fydd y broses hon yn arwain at ddarganfod anifail positif o ran y firws, yna bydd statws y daliad yn parhau i beidio â bod yn negyddol nes bod yr anifail yn negyddol neu wedi'i dynnu o'r fuches. 

Gall ceidwaid sydd â daliadau statws negyddol symud eu hanifeiliaid fel arfer heb unrhyw ofynion profi BVD pellach.

Gall ceidwaid sydd â statws daliad nad yw'n negyddol barhau i symud anifeiliaid oddi ar eu daliad, fodd bynnag, bydd angen prawf antigen negyddol dilys cyn symud a wneir gan filfeddyg neu samplwr gwaed cymeradwy neu ATT.  Gall ffermydd nad ydynt yn negyddol dderbyn anifeiliaid o hyd, ond rhaid iddynt gydymffurfio â'r ddeddfwriaeth symud fel ar gyfer ffermydd eraill.

Mae profion cyn symud yn brofion antigen ac maent yn ddilys am 60 diwrnod o ddyddiad y samplu. Gall profion cyn symud fod yn seiliedig ar waed neu feinwe. Rhaid i brofion cyn symud gael eu cynnal gan filfeddyg neu berson o dan gyfarwyddyd milfeddyg (a gyflogir gan y milfeddyg neu'n adrodd iddo). Mae eithriad ar gyfer lloi ifanc, 20 diwrnod oed neu lai, y gall y ceidwad eu samplu gyda tag meinwe sydd hefyd yn dag clust nod adnabod swyddogol. Byddai canlyniad negyddol gan ddefnyddio'r broses hon hefyd yn cael ei ystyried yn brawf cyn symud dilys.

Pan fo anifail yn symud daliad, rhaid i geidwad presennol yr anifail hysbysu'r ceidwad sy'n derbyn am ganlyniadau'r profion cyn symud (canlyniadau prawf antigen). Mewn unrhyw achos, rhaid i geidwaid beidio â symud anifail positif i’r firws. 

Bydd system BVDCymru yn hysbysu ffermwyr am statws eu buches, unrhyw ofynion prawf cyn symud a allai fod yn berthnasol i'w hanifeiliaid, a chadw golwg ar ddilysrwydd prawf cyn symud.

Gall anifeiliaid yng Nghymru symud ond os ydynt yn dod o ddaliad negyddol neu os oes ganddynt brawf antigen BVD dilys cyn symud o ddaliad nad yw'n negyddol. 

Mae'r gofynion hyn yn berthnasol pryd bynnag y mae anifeiliaid yn symud rhwng gwahanol CPHau, waeth a yw perchnogaeth yn newid ai peidio.

Os bydd anifeiliaid nad ydynt yn cydymffurfio yn cael eu symud i ddaliad, bydd y system BVD yn canfod y symudiadau hyn ac yn cynghori'r ceidwad sy'n derbyn.

Mae symud anifeiliaid nad ydynt yn cydymffurfio i ddaliad negyddol yn peryglu statws y fuches honno ac yn groes i'r ddeddfwriaeth. 

Bydd anifeiliaid sy'n symud i ddaliad yng Nghymru o'r tu allan i Gymru, ac sydd heb statws hysbys, yn cael 20 diwrnod i gael eu statws wedi'i ychwanegu at gronfa ddata BVDCymru, naill ai drwy dystiolaeth a gyflwynwyd gan y ceidwad newydd neu drwy brofi'r anifail am antigen. 

Ar hyn o bryd ni ellir cydnabod statws BVD unigol yn awtomatig ar gyfer gwartheg sy'n symud i Gymru, oni bai bod yr anifeiliaid hynny wedi cael prawf antigen o'r blaen tra ar ddaliad yng Nghymru.

Gall milfeddygon ddiweddaru statws anifeiliaid unigol os rhoddir tystiolaeth iddynt o brawf antigen BVD negyddol blaenorol, a fyddai'n dileu'r gofyniad am brawf ôl-symud. (gweler y canllawiau yn nes ymlaen)

Mae sawl math o brawf BVD yn cael ei gydnabod yn y ddeddfwriaeth:

*gyda hyfforddiant priodol.

Os oes gennych gleientiaid sydd eisoes yn tagio a phrofi eu lloi, dylid eu hannog i barhau â'r dull hwn. Os fydd BVD yn mynd i mewn i fuches, mae tagio a phrofi yn rhoi cyfle i geidwaid adnabod a thynnu anifeiliaid PI o'r fuches yn gynnar ar ôl eu geni.

Ar ben hynny, bydd newidiadau disgwyliedig i'r ddeddfwriaeth BVD yn cydnabod canlyniadau antigen anifeiliaid unigol fel rhai sy'n cyfrannu at statws cyffredinol y fuches. Mae'r datblygiad hwn yn seiliedig ar adborth gan y proffesiwn milfeddygol, y diwydiant ffermio a Grŵp Llywio BVD. Felly, bydd anifeiliaid sydd â statws BVD negyddol unigol yn darparu mwy o hyblygrwydd i fuchesi gyflawni eu statws negyddol BVD yn y dyfodol.

Bydd statws negyddol unigol yn dilyn yr anifail trwy gydol ei oes ar ddaliadau newydd, a allai fod yn nodwedd ddymunol ar gyfer marchnata neu fasnachu.

Gallwch newid statws daliad trwy wneud datganiad ar y system BVDCymru. I wneud hyn, rhaid i chi gael tystiolaeth ategol ar gyfer y newid statws a bod yn barod i ddarparu'r dystiolaeth hon os gofynnir amdano. Ceir canllawiau pellach yn nes ymlaen yn y ddogfen hon.

Gallwch newid statws anifeiliaid unigol ar system BVDCymru os oes gennych dystiolaeth i gefnogi'r newid hwn. Dylech gadw cofnodion o'r dystiolaeth hon.

Efallai y bydd cleientiaid yn gofyn i chi newid statws anifeiliaid y maent wedi'u prynu o'r tu allan i Gymru. Mae hyn yn dderbyniol a darperir canllawiau pellach o dan "Tystiolaeth sydd ei angen i newid statws BVD".

Mae'r ddeddfwriaeth yn rhoi cyfle i chi fel milfeddyg benderfynu, yn seiliedig ar eich barn broffesiynol eich hun, beth yw sampl briodol o'r da byw sydd ar gael. Mae'r gofyniad sgrinio yn berthnasol i bob daliad ac nid yw'n ddewisol. Efallai y bydd angen i chi ystyried y defnydd o frechu ar y fferm wrth ddehongli canlyniadau. Er mwyn osgoi canlyniadau positif ffug yn y dyfodol, efallai y byddai'n werth ystyried strategaethau brechu amgen gyda'ch cleient.

Ar ben hynny, bydd newidiadau disgwyliedig i'r ddeddfwriaeth BVD yn cydnabod canlyniadau antigen anifeiliaid unigol fel rhai sy'n cyfrannu at statws cyffredinol y fuches.

Ar hyn o bryd nid yw canlyniadau gwrthgyrff amhendant yn cael eu dal gan system BVDCymru, efallai y bydd y canlyniadau hyn yn cael eu hadrodd ar-lein fel samplau annigonol. Mewn achosion lle nad yw canlyniad diffiniol wedi'i gael, dylid ailadrodd y samplu.

Ar hyn o bryd nid yw canlyniadau antigen amhendant yn cael eu dal gan system BVDCymru, gellir adrodd am y canlyniadau hyn ar-lein fel samplau annigonol. Mewn achosion lle nad yw canlyniad diffiniol wedi'i gael, dylid ailadrodd y samplu. Os nad yw prawf tag clust wedi arwain at ganlyniad pendant, dylai'r profion ailadrodd ddefnyddio sampl o waed i osgoi rhoi tagiau clust gormodol i anifail unigol.

Mae'r ddeddfwriaeth yn rhoi'r gallu i filfeddygon newid statws BVD buchesi ac anifeiliaid unigol. Mae deddfwriaeth BVD yr Alban hefyd yn rhoi cyfle i newid statws buches, ond anaml y caiff ei ddefnyddio.

Gallai canlyniadau newid statws BVD o nad yw'n negyddol i negyddol mewn camgymeriad fod yn ddifrifol pe bai anifeiliaid PI neu bositif yn cael eu gwerthu i geidwaid eraill wedyn.

Mae Grŵp Cynghori Technegol BVD wedi ystyried yr amgylchiadau lle gellid cyfiawnhau newidiadau o'r fath. Cymeradwyodd hefyd ganllawiau ar y dystiolaeth y dylid ei chasglu i gefnogi'r penderfyniadau hyn.

Statws y fuches 

Anhysbys i negyddol 

• sgrin gwrthgyrff gyda phob anifail yn negyddol ar gyfer gwrthgyrff BVD
• mae gan bob anifail ar y fferm brawf firws negyddol 

O nad yw’n negyddol i negyddol 

• sgrin gwrthgyrff gyda phob anifail yn negyddol ar gyfer gwrthgyrff BVD 
  • lle bo'n bosibl, dylai hefyd gynnwys yr anifeiliaid a brofodd yn negyddol yn y lle cyntaf a bod o leiaf 28 diwrnod ar ôl y prawf cychwynnol. Gweler ganllawiau sgrinio a gyhoeddwyd yn ystod Hydref 2024 
• mae gan bob anifail ar y fferm ganlyniad prawf firws sy'n negyddol ar system BVDCymru. Cynghorir cynnal gwiriad yn erbyn cofnodion CTS yn y senario hwn 
• tystysgrif achredu CHeCS ble mai'r dull sgrinio yw sgrinio lloi

Statws anifail unigol 

Positif i negyddol 

• adroddiad labordy (â phennawd) gyda llofnod milfeddyg sy'n dangos prawf firws sy'n cynnwys ID swyddogol yr anifail a manylion y canlyniad negyddol 

Anhysbys i negyddol 

• adroddiad labordy (â phennawd) gyda llofnod milfeddyg sy'n dangos prawf firws sy'n cynnwys ID swyddogol yr anifail a manylion y canlyniad negyddol

Anifeiliaid â haint parhaus 

• ni all unrhyw anifail sydd â chanlyniad antigen positif dwbl newid ei statws 

Dylid ystyried o ddifrif unrhyw benderfyniad i newid statws. Rhaid i filfeddygon sicrhau eu bod yn cadw tystiolaeth pe bai eu penderfyniadau ac unrhyw ganlyniadau cysylltiedig yn cael eu herio.

Ar gyfer ymholiadau ynglŷn â sut i newid statws, cysylltwch â desg wasanaeth EID Cymru. Am unrhyw gymorth a chyngor ychwanegol cysylltwch â BVDCymru.

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio mewn partneriaeth â Grŵp Llywio BVDCymru a'r Grŵp Cynghori Technegol i sicrhau bod y broses dileu BVD yn gweithio i geidwaid gwartheg a milfeddygon yng Nghymru. Rydym yn cydnabod y bydd angen i'r ddeddfwriaeth esblygu ac addasu dros amser. Yn ogystal, mae'n bwysig nad yw deddfwriaeth yng Nghymru yn gwrthdaro'n ormodol â deddfwriaeth sydd ar waith neu sy'n cael ei datblygu yng ngwledydd eraill y DU. 

Yn seiliedig ar adborth a chyngor y diwydiant, mae Llywodraeth Cymru yn adolygu'r ddeddfwriaeth yn rhagweithiol ac yn ystyried a ellid gwneud diwygiadau yn y dyfodol i gefnogi dulliau sgrinio amgen ar gyfer buchesi, gan gynnwys lleihau'r baich samplu mewn helfeydd PI. 

Bydd unrhyw newidiadau posibl i'r ddeddfwriaeth yn cael eu cyfathrebu'n rhagweithiol wrth iddynt ddatblygu a dod i rym. Hyd nes y daw unrhyw welliannau sydd ar ddod i rym, mae'r gofynion deddfwriaethol presennol yn berthnasol ac mae'n rhaid cadw atynt.