Yn hysbys, yn cael eu cynnwys ac yn uchelgeisiol: hybu addysg dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal: ymateb y llywodraeth

Mae Estyn wedi cynnal adolygiad thematig i werthuso pa mor effeithiol y mae ysgolion a gynhelir, unedau cyfeirio disgyblion ac awdurdodau lleol yn hybu addysg, lles a dyheadau dysgwyr 3 i 16 oed sydd â phrofiad o fod mewn gofal.

Mae'r adroddiad yn cynnwys deuddeg argymhelliad ar gyfer awdurdodau lleol Cymru, ysgolion ac unedau cyfeirio disgyblion, a Llywodraeth Cymru i gryfhau'r ymrwymiad i gefnogi dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal.

Mae'r adroddiad, 'Yn Hysbys, Yn Cael Eu Cynnwys Ac Yn Uchelgeisiol: Hybu addysg dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal', yn canfod bod ysgolion, unedau cyfeirio disgyblion ac awdurdodau lleol ledled Cymru yn dangos ymrwymiad cryf i gefnogi dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal a bod llawer ohonynt yn darparu amgylcheddau meithringar lle mae dysgwyr yn teimlo'n ddiogel, yn cael eu gwerthfawrogi a'u deall.

Mae'r adroddiad yn canfod bod dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal yn fwyaf tebygol o ffynnu lle mae ysgolion, unedau cyfeirio disgyblion ac awdurdodau lleol yn deall eu hamgylchiadau unigol, yn cynnal disgwyliadau uchel ac yn cydlynu cefnogaeth yn effeithiol. Er ei fod yn nodi llawer o enghreifftiau o arferion cadarn, mae'n dod i'r casgliad bod ysgolion, unedau cyfeirio disgyblion ac awdurdodau lleol yn gyffredinol yn fwy llwyddiannus wrth ddisgrifio'r cymorth y maent yn ei ddarparu nag wrth ddangos pa ddulliau sy'n gwella cynnydd addysgol, cyrhaeddiad a deilliannau tymor hwy y dysgwyr.

Mae presenoldeb, lles ac ymddygiad yn cael eu monitro yn rheolaidd, ond mae llai o bwyslais ar werthuso cynnydd, cyrhaeddiad, cymwysterau a chyrchfannau yn y dyfodol. Felly, mae'r adroddiad yn tynnu sylw at yr angen i gryfhau'r ffocws ar ddeilliannau addysgol a llwyddiant tymor hwy, gan sicrhau bod cymorth nid yn unig yn galluogi dysgwyr i gymryd rhan mewn addysg ond hefyd yn eu helpu i wneud cynnydd cryf, cyflawni'n dda ac elwa o well cyfleoedd yn y dyfodol.

Mae'r adroddiad yn dangos bod ymwybyddiaeth o ymarfer sy'n ystyriol o drawma ac ymwybodol o ymlyniad wedi cynyddu ar draws ysgolion, unedau cyfeirio disgyblion ac awdurdodau lleol. Fodd bynnag, mae'n nodi bod darparwyr yn gyffredinol yn well am ddangos bod staff wedi derbyn hyfforddiant na dangos sut roedd y dulliau hyn wedi gwella presenoldeb, cyfranogiad, cynnydd a chyrhaeddiad dysgwyr.

Thema arwyddocaol arall a nodwyd yn yr adroddiad yw gwelededd anghyfartal gwahanol grwpiau o ddysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal. Mae plant sy'n derbyn gofal ar hyn o bryd yn gyffredinol yn cael eu hadnabod a'u monitro yn dda tra bod dysgwyr sydd wedi’u mabwysiadu, y rhai sy'n byw dan drefniadau gofal gan berthnasol neu o dan orchmynion gwarcheidiaeth arbennig a phlant sydd wedi derbyn gofal yn flaenorol yn aml yn llai gweladwy o fewn systemau addysg. Mae hyn yn cyfyngu ar gyfleoedd i nodi anghenion yn gynnar, darparu cymorth priodol a deall deilliannau ar gyfer y grwpiau hyn. Mae'r adroddiad yn dadlau bod gwelededd, parhad a goruchwyliaeth addysgol yn hanfodol i gyfleoedd a chanlyniadau teg, tra'n pwysleisio y dylai adnabod fod yn gymesur, dylai datgelu fod yn wirfoddol, ac y dylid trin gwybodaeth bersonol yn sensitif ac yn gyfrinachol.

Mae'r adroddiad hefyd yn tynnu sylw at yr angen i ddiogelu parhad addysg cyfrwng Cymraeg a chymorth Cymraeg, gan nodi nad yw mynediad at y parhad hwn yn deg ledled Cymru.

Pwysleisiodd dysgwyr yn gyson bwysigrwydd perthynas ddibynadwy, clust i wrando, gweld camau yn cael eu cymryd mewn ymateb i'w barn, bod yn rhan o benderfyniadau sy'n effeithio arnynt a chael eu trin fel unigolion yn hytrach na chael eu diffinio gan eu profiad gofal. Neges ganolog yr adroddiad yw bod dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal yn fwyaf llwyddiannus pan fyddant yn cael eu hadnabod, yn cael eu cynnwys ac yn uchelgeisiol. Mae'r adroddiad yn nodi cynnydd wrth greu amgylcheddau addysgol cefnogol, sy'n seiliedig ar berthynas ac yn ystyriol o drawma.

Mae'n cynnig ffocws cryfach ar:

• fesur cynnydd addysgol
• cryfhau gweithio mewn partneriaeth
• sicrhau mynediad cyfartal at gyfleoedd dysgu a gweithgareddau cyfoethogi, a
• gwella gwelededd pob grŵp o ddysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal yn y system addysg

Argymhellion 1 i 5 Dylai ysgolion ac UCDau

Argymhelliad 1

Werthuso effaith cymorth ar gynnydd, cyrhaeddiad, cyfranogiad a deilliannau tymor hwy dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal, yn hytrach na phresenoldeb a lles yn unig.

Argymhelliad 2

Sicrhau disgwyliadau uchelgeisiol ar gyfer dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal a darparu cymorth sy’n hybu eu cynnydd a’u cyfranogiad addysgol, yn ogystal â’u lles.

Argymhelliad 3

Gwella ansawdd Cynlluniau Addysg Personol a’r defnydd ohonynt fel eu bod yn cynnwys targedau addysgol clir, cyfranogiad ystyrlon gan ddysgwyr mewn cynllunio ac adolygu, a gwerthusiad rheolaidd o effaith cymorth ar gynnydd a deilliannau.

Argymhelliad 4

Sicrhau bod pob dysgwr sydd â phrofiad o fod mewn gofal yn gallu manteisio’n deg ar gwricwlwm llawn, cyfleoedd cyfoethogi, cymwysterau a chyfleoedd addysg neu gyflogaeth yn y dyfodol.

Argymhelliad 5

Sicrhau bod dulliau sy’n ystyriol o drawma a dulliau sy’n ymwybodol o ymlyniad yn cael eu cymhwyso’n gyson a gwerthuso eu heffaith ar brofiadau, ymgysylltiad a deilliannau dysgwyr.

Ymateb Llywodraeth Cymru

Byddwn yn parhau i ymgysylltu ag awdurdodau lleol drwy'r Grŵp Cyflawni Cenedlaethol ar gyfer dysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal i archwilio'r argymhellion ac ystyried sut y gellid eu datblygu.

Mae Argymhelliad 4 yn cyd-fynd â chyllid cyfoethogi gwerth £3 miliwn Llywodraeth Cymru a ddarperir i awdurdodau lleol drwy'r Grant Addysg i Awdurdodau Lleol. Mae'r cyllid yn cefnogi ysgolion i ddarparu gweithgareddau a phrofiadau cymdeithasol, diwylliannol, creadigol a chorfforol y tu hwnt i ddysgu ffurfiol, gyda ffocws penodol ar annog presenoldeb, mynd i'r afael ag ymddieithrio, hyrwyddo lles a chefnogi mynediad cyfartal. Mae'r hyblygrwydd o fewn y grant yn galluogi awdurdodau lleol ac ysgolion i deilwra'r ddarpariaeth i ddiwallu anghenion dysgwyr sy'n wynebu anfantais, gan gynnwys dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal, gan helpu i sicrhau eu bod yn gallu cymryd rhan lawn mewn cyfleoedd cyfoethogi.

Argymhelliad 6 i 10 Dylai awdurdodau lleol

Argymhelliad 6

Gryfhau trefniadau cymesur ar gyfer nodi dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal lle mae eu hamgylchiadau’n hysbys a bod gwybodaeth berthnasol ar gael, ac ar gyfer monitro eu profiadau a’u deilliannau addysgol.

Dylai hyn gynnwys cynnydd addysgol ochr yn ochr â phresenoldeb, cyfranogiad, cyrchfannau a chyfraddau gwahardd.

Argymhelliad 7

Sicrhau bod trefniadau rhianta corfforaethol yn defnyddio’r dystiolaeth hon i graffu ar gynnydd, cyrhaeddiad, cyfranogiad a chyrchfannau addysgol, ochr yn ochr â phresenoldeb, lles a sefydlogrwydd lleoliadau, ac i ddwyn gwasanaethau i gyfrif am wella deilliannau.

Argymhelliad 8

Cryfhau sicrhau ansawdd Cynlluniau Addysg Personol fel eu bod yn cael eu defnyddio’n gyson fel arfau effeithiol ar gyfer cynllunio, adolygu a gwerthuso addysgol.

Argymhelliad 9

Cryfhau cydweithio rhwng addysg, gwasanaethau plant ac asiantaethau partner i gynnal parhad addysgol wrth symud lleoliadau, newid ysgolion ac yn ystod cyfnodau eraill o ansefydlogrwydd, gan gynnwys manteisio ar addysg cyfrwng Cymraeg, lle bo hynny’n briodol.

Argymhelliad 10

Gwerthuso effaith cymorth, ymyriadau a dulliau sy’n ystyriol o drawma ar brofiadau a deilliannau addysgol dysgwyr a defnyddio’r canfyddiadau i lywio cynllunio gwelliant.

Ymateb Llywodraeth Cymru

Byddwn yn parhau i ymgysylltu ag awdurdodau lleol drwy'r Grŵp Cyflawni Cenedlaethol ar gyfer dysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal i'w helpu i gefnogi ysgolion ac unedau cyfeirio disgyblion i archwilio'r argymhellion ac ystyried sut y gellid eu symud ymlaen.

Bydd y canllawiau Cynlluniau Addysg Personol, a gyhoeddwyd ar 9 Gorffennaf 2026 ac a ddatblygwyd mewn cydweithrediad ag awdurdodau lleol a dysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal, yn helpu ysgolion a lleoliadau i symud ymlaen ag argymhelliad 8 i wella ansawdd a chysondeb y Cynlluniau hyn.

Mae gan bob plentyn yng Nghymru, waeth beth fo'u hamgylchiadau neu anghenion gofal iechyd, hawl i addysg lawn. Mae awdurdodau lleol yn gyfrifol am ddarparu addysg i bob plentyn nad yw, am ba bynnag reswm, yn gallu mynychu'r ysgol, gan gynnwys y rhai sydd yn yr ysbyty.

Rydym yn croesawu cydnabyddiaeth yr adroddiad bod ymwybyddiaeth o arferion sy'n ystyriol o drawma wedi cynyddu ledled Cymru, tra'n cydnabod bod cysondeb ymarfer a gwerthuso effaith yn parhau i fod yn feysydd i'w gwella. Ar 27 Mawrth 2026, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru fuddsoddiad o £550,000 y flwyddyn dros y tair blynedd nesaf (rhwng 2026 i 2027 a 2028 i 2029) i gefnogi arferion sy'n ystyriol o drawma mewn ysgolion. Mae'r cyllid yn cael ei sianelu drwy Dysgu i ddatblygu cynnig dwyieithog, ledled Cymru gyfan a fydd yn cefnogi ysgolion i ymgorffori ymarfer sy'n ystyriol o drawma yn fwy cyson.

Argymhelliad 11 i 12 Dylai Llywodraeth Cymru

Argymhelliad 11

Egluro disgwyliadau cenedlaethol a darparu arweiniad ar ddulliau cymesur i nodi, monitro a chydlynu cymorth ar gyfer grwpiau ehangach o ddysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal, gan barchu dewisiadau dysgwyr a theuluoedd ynghylch datgelu a chyfrinachedd.

Argymhelliad 12

Adolygu a yw arweiniad cenedlaethol, cyllid a threfniadau atebolrwydd presennol yn cefnogi darpariaeth gyson, deg ac sy’n canolbwyntio ar ddeilliannau i bob dysgwr sydd â phrofiad o fod mewn gofal.

Ymateb Llywodraeth Cymru

Rydym yn croesawu canfyddiadau'r adroddiad ac yn derbyn yr argymhellion hyn. Fel rhieni corfforaethol, rydym yn parhau i fod yn ymrwymedig i sicrhau bod plant a phobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal nid yn unig yn cael eu hadnabod a'u cynnwys ond hefyd yn cael eu cefnogi i fod yn uchelgeisiol ac yn llwyddiannus mewn addysg a thu hwnt.

Mae plant sydd â phrofiad o fod mewn gofal yn grŵp amrywiol ac maent yn fwy tebygol o fod wedi profi trawma yn eu bywydau, gan gynnwys camdriniaeth, esgeulustod neu golled. Gall hyn effeithio ar weithrediad, rheoli emosiynol, cynnal perthynas ac ymddygiad, a all effeithio ar ddeilliannau addysgol.

Bwriad y Grant Datblygu Disgyblion ar gyfer Plant sy'n Derbyn Gofal (PDG CLA) yw cefnogi pob dysgwr sydd â phrofiad o fod mewn gofal. Fel rhan o'r adolygiad ehangach o’r Grant Datblygu Disgyblion, byddwn yn archwilio sut y gall CLA PDG alluogi cefnogaeth gyson a theg yn fwyaf effeithiol i bob dysgwr sydd â phrofiad o fod mewn gofal mewn ffordd sy'n gwella canlyniadau addysgol. Bydd hyn yn cynnwys adolygiad o'r mesurau atebolrwydd a chanllawiau CLA PDG i sicrhau eu bod yn cefnogi prosesau gweithredu a monitro grantiau yn effeithiol.

Rydym yn cydnabod y rhwystrau posibl ynghylch adnabod a chefnogi'r holl ddysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal a nodir yn yr adroddiad. Rydym wedi ymrwymo i helpu mwy o ddysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal i dderbyn y cymorth y maent yn gymwys i’w gael wrth barchu penderfyniadau teuluoedd ynghylch a ydynt am ddatgelu'r wybodaeth hon i ysgolion. Byddwn yn gweithio gyda'r sector i ddeall arfer gorau yn y maes hwn i ddarparu arweiniad ar nodi, monitro a chydlynu cymorth i grwpiau ehangach o ddysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal. Bydd hyn yn cynnwys ystyried sut i helpu teuluoedd i ddeall y gefnogaeth ychwanegol y mae gan eu plant hawl iddo os oes ganddynt brofiad o fod mewn gofal, gan gynnwys cyllid ychwanegol.

Buom yn gweithio gydag awdurdodau lleol a phartneriaid yn y trydydd sector i gyd-gynhyrchu cyfres o ddogfennau canllaw gyda'r bwriad o helpu awdurdodau lleol ac ysgolion i ddeall ac ymateb i anghenion dysgwyr â phrofiad o fod mewn gofal yn well a hyrwyddo ymarfer effeithiol, gan gynnwys y canllawiau Cynlluniau Addysg Personol. Cyhoeddwyd hyn ym mis Gorffennaf, felly mae'n rhy gynnar i weld effeithiau'r canllawiau ar y garfan hon o ddysgwyr. Byddwn yn parhau i adolygu’r canllawiau a'u heffaith a byddwn yn diweddaru'r canllawiau os oes angen.

Rydym yn hwyluso Grŵp Cyflawni Cenedlaethol ar gyfer dysgwyr sydd â phrofiad o fod mewn gofal, gan ddod ag awdurdodau lleol, swyddogion polisi Llywodraeth Cymru, a sefydliadau trydydd sector ynghyd, gan gynnwys Estyn ac Adoption UK. Pwrpas y Grŵp Cyflawni yw rhannu arferion effeithiol ar draws y sector, llywio polisi ac ymarfer drwy ymchwil a datblygiadau polisi cyfredol, a chefnogi'r gwaith o ddarparu dull Cymreig o wella deilliannau addysgol plant a phobl ifanc sydd â phrofiad o fod mewn gofal. Byddwn yn ymgysylltu ag aelodau'r Grŵp ar yr argymhellion a nodir yn yr adroddiad hwn i helpu i’w rhoi ar waith a chefnogi eu cynnydd.

Mae'r adroddiad llawn ar gael ar wefan Estyn, ac fe'i cyhoeddwyd ar 06 Hydref 2026.