Cyfarfod y Cabinet: 8 Mehefin 2026

• Rhun ap Iorwerth AS (Cadeirydd)
• Sioned Williams AS
• Mabon ap Gwynfor AS
• Anna Brychan AS
• Heledd Fychan AS
• Llŷr Gruffydd AS
• Siân Gwenllian AS
• Y Gwir Anrhydeddus Elin Jones AS
• Adam Price MS
• Dafydd Trystan Davies AS
• Y Gwir Anrhydeddus Elfyn Llwyd
   
• Mark Hooper AS (eitem 4)
• Delyth Jewell AS (eitem 5)
• Nerys Evans AS (eitem 5)

Swyddogion

• Andrew Goodall, yr Ysgrifennydd Parhaol 
• Rachel Garside-Jones, Cyfarwyddwr Swyddfa’r Prif Weinidog
• Toby Mason, Cyfarwyddwr Cyfathrebu Strategol
• Carwyn Wycherley, Dirprwy Bennaeth Swyddfa’r Cabinet
• Aled ap Dafydd, Uwch-gynghorydd Arbennig
• Emily Edwards, Uwch-gynghorydd Arbennig
• Francess Ifan, Uwch-gynghorydd Arbennig
• Cai Elis, Cynghorydd Arbennig
• Rebecca Jones, Ysgrifenyddiaeth y Cabinet (cofnodion) 
• Christopher W Morgan, Ysgrifenyddiaeth y Cabinet (cofnodion)
• Katie Mason, Ysgrifenyddiaeth y Cabinet 
• Andrew Slade, Cyfarwyddwr Cyffredinol yr Economi, Ynni a Thrafnidiaeth (eitem 4) 
• Peter McDonald, Cyfarwyddwr Trafnidiaeth a Chysylltedd Digidol (eitem 4) 
• Isabel Oliver, y Prif Swyddog Meddygol (eitem 5)

1.1 Cymeradwyodd y Cabinet gofnodion 27 Mai.

Cynllun y 100 Diwrnod Cyntaf

2.1 Fe wnaeth y Prif Weinidog gydnabod y gwaith oedd ar y gweill ar gynllun y 100 diwrnod cyntaf ac y byddai rhai Gweinidogion yn gwneud cyhoeddiadau ar gynnydd yr wythnos honno.

Y Tân yng ngwaith Tata Steel

2.2 Cyfeiriodd y Prif Weinidog at y tân diweddar yng Ngwaith Dur Port Talbot a diolchodd i bawb fu’n gweithio i fynd i’r afael â’r tân ac i bawb oedd yn rhan o’r gwaith glanhau.

2.3 Hysbysodd y Gweinidog Cabinet dros Fenter, Cysylltedd ac Ynni y Cabinet ei fod wedi cwrdd â Phrif Weithredwr Tata Steel UK yn gynharach y diwrnod hwnnw. Fe wnaethant hefyd drafod adroddiadau’r wasg, lle’r awgrymwyd y gallai’r ffwrnais drydan ar gyfer gwneud dur wynebu oedi oherwydd problemau gyda chysylltedd trydanol.

3.1 Ystyriodd y Cabinet grid y Cyfarfod Llawn a nodwyd fod datganiad llafar ar Wydnwch Seilwaith Allweddol wedi’i ychwanegu at yr agenda ar gyfer y diwrnod canlynol, gyda dadleuon cyntaf y gwrthbleidiau a dadl fer gyntaf y Senedd hon yn cael eu cynnal ddydd Mercher.

4.1 Cyflwynodd y Dirprwy Weinidog dros Drafnidiaeth y papur, a oedd yn gofyn i’r Cabinet nodi’r heriau capasiti, dibynadwyedd a gwydnwch hirdymor ar yr M4 o amgylch Casnewydd, ac ar groesfannau’r Afon Menai, ac mai effaith gyfyngedig yn unig y mae’r mesurau cynyddol yn eu cyflawni.

4.2 Roedd Llywodraethau olynol wedi ystyried gwaith adeiladu ffyrdd mawr, gwelliannau i drafnidiaeth gyhoeddus a mesurau rheoli rhwydwaith, ac, felly, eisoes wedi cynhyrchu sylfaen sylweddol o dystiolaeth. Yr her oedd penderfynu ar ffordd ymlaen oedd yn realistig ac yn bosib ei chyflawni.

4.3 Roedd yr M4 o amgylch Casnewydd yn parhau i fod yn un o’r coridorau mwyaf cyfyngedig a strategol bwysig yng Nghymru. Roedd o dan bwysau parhaus, gan effeithio ar ddibynadwyedd teithiau i bobl a nwyddau, ac roedd yn fater yr oedd y cyhoedd a rhanddeiliaid yn disgwyl i’r Llywodraeth fynd i’r afael ag ef. Roedd hefyd yn un o’r coridorau economaidd pwysicaf yng Nghymru ac roedd ei berfformiad yn bwysig i fusnesau a chymunedau, ac yn effeithio ar fuddsoddiad ledled y wlad.

4.4 Roedd ystod eang o atebion eisoes wedi’u harchwilio a’r mwyaf arwyddocaol oedd Ffordd Liniaru yr M4, neu’r Llwybr Du. Datblygwyd y cynnig hwnnw’n fanwl iawn ond cafodd ei ganslo yn 2019. Fodd bynnag, ni fyddai ailymweld â’r Llwybr Du yn ateb difrifol na chyfrifol. Byddai’r costau’n sylweddol, roedd yr effeithiau amgylcheddol yn parhau i fod yn sylweddol, ac ni fyddai’n cynrychioli cynnig credadwy y gellid ei gyflawni ar gyfer y Llywodraeth.

4.5 Ni ellid tybio chwaith y byddai argymhellion Comisiwn Burns, er eu bod yn bwysig, yn rhoi’r ateb cyfan. Roedd y Comisiwn wedi nodi gweledigaeth hirdymor grymus ar gyfer y coridor ac roedd yn parhau i fod yn sail i’r polisi cyfredol. Fodd bynnag, roedd y gwaith o gyflawni wedi bod yn arafach na bwriadwyd. Roedd yr elfennau rheilffordd yn parhau i fod rai blynyddoedd i ffwrdd ac roedd cynnydd o ran mesurau bysiau a theithio llesol wedi’i gyfyngu gan bwysau cyllidebol ehangach.

4.6 Efallai y byddai nifer fach o gyfleoedd wedi’u targedu y gellid eu harchwilio, megis cyflymu’r gwaith o gyflawni argymhellion Burns, archwilio rheoli rhwydwaith ffyrdd yn greadigol a gwneud dewisiadau anodd ar flaenoriaeth llif traffig rhanbarthol dwyrain-gorllewin. Y dasg oedd nodi lle gallai ymyriadau ymarferol wneud gwahaniaeth ystyrlon, ac i fynd ar drywydd y cyfleoedd hynny yn gyflym.

4.7 Roedd angen ystyried y cyfaddawdau dan sylw hefyd, o ystyried nad llwybr strategol rhwng De Cymru a Lloegr yn unig oedd yr M4. Roedd yn rhan o system drafnidiaeth ehangach Casnewydd. Felly, gallai mesurau i wella symudiad o’r dwyrain i’r gorllewin ar yr M4 neu’r A48 greu pwysau mewn mannau eraill yn y rhwydwaith, yn enwedig yng Nghasnewydd. Byddai angen i unrhyw becyn yn y dyfodol ystyried yr effaith hon a rôl trafnidiaeth gyhoeddus.

4.8 Fodd bynnag, nid oedd ateb syml. Pe bai’r gwaith o gyflawni argymhellion Burns yn cael ei gyflymu, megis gwella gwasanaethau bysiau, gwneud gwell defnydd o’r rhwydwaith ffyrdd presennol a buddsoddi mewn cynnal a chadw, roedd angen bod yn realistig ynghylch yr hyn y gellid ei gyflawni, yn enwedig gan ei fod yn goridor arfordirol o ddinasoedd wedi’u cysylltu’n agos, poblogaethau cynyddol a lle cyfyngedig ar gyfer ffyrdd.

4.9 Yn y tymor hwy, pe bai’r galw am deithio yn parhau i dyfu, byddai angen i gyfran uwch o deithiau allu digwydd ar drafnidiaeth gyhoeddus, gan nad oedd digon o le ar y ffordd i bawb deithio mewn car.

4.10 Ni ddylai cydnabod yr heriau hyn arwain at y casgliad mai ychydig y gellid ei wneud. Yn hytrach, mae’n atgyfnerthu pwysigrwydd cymryd camau ymarferol nawr ac adeiladu pecyn o fesurau a fydd yn gwella gwydnwch, dibynadwyedd a chysylltedd dros amser.

4.11 Felly, cynigiwyd y dylid cynnal adolygiad mewnol byr wedi’i ffocysu, a fyddai’n cael ei gyhoeddi, i asesu’r opsiynau oedd ar gael a nodi ffordd ymlaen.

4.12 O ran croesfannau’r Afon Menai, roedd y mater hwn yn ymwneud mwy â gwydnwch. Roedd cynnydd eisoes yn cael ei wneud ar fesurau i wella dibynadwyedd, gan gynnwys gwaith yn ymwneud â chyfyngiadau gwynt ar Bont Britannia. Fodd bynnag, nodwyd nad y Llywodraeth sydd yn berchen ar yr ased, ond Network Rail, ac roedd y strwythur yn un rhestredig Gradd 2, gan arwain at oblygiadau o ran caniatâd cynllunio.

4.13 Oherwydd oedran a phwysigrwydd strategol y croesfannau presennol, roedd achos cryf dros ystyried yr angen am drydedd croesfan yn yr hirdymor, yn enwedig yng nghyd-destun datblygiadau economaidd ac ynni yn y dyfodol ar Ynys Môn.

4.14 Fel gyda’r M4, yr amcan oedd sicrhau bod y Llywodraeth yn cynllunio ymlaen llaw ar gyfer her a fyddai’n dod yn fwyfwy pwysig dros amser, yn hytrach nag aros nes bod materion gwydnwch yn arwain at gyfyngiad critigol ar weithgarwch economaidd a chysylltedd.

4.15 Croesawodd y Cabinet y papur a chytunwyd fod angen dangos empathi o ran y materion sy’n wynebu cymunedau lleol wrth gydnabod graddfa’r hyn yr oedd angen mynd i’r afael â nhw.

4.16 Cymeradwyodd y Cabinet y papur.

5.1 Croesawodd y Prif Weinidog Isabel Oliver, y Prif Swyddog Meddygol, i’r cyfarfod gan ei gwahodd i gyflwyno dadansoddiad o iechyd y genedl.

5.2 Rhoddodd y Prif Swyddog Meddygol wybod i’r Cabinet mai ei rôl oedd darparu arweinyddiaeth glinigol a chyngor proffesiynol annibynnol i Lywodraeth Cymru ar faterion iechyd, iechyd y cyhoedd a llesiant. Roedd hefyd yn gweithio gyda sefydliadau ledled Cymru i leihau anghydraddoldebau iechyd, tra’n arwain y proffesiwn meddygol gyda’r nod o wella ansawdd gofal iechyd a chanlyniadau cleifion.

5.3 Roedd Cymru’n wynebu nifer o newidiadau demograffig-gymdeithasol, gyda dros un o bob pump o bobl bellach yn 66 oed neu’n hŷn ac un o bob deg dros 75 oed. Yn ogystal, roedd un o bob pump o blant yn byw mewn tlodi dwys. Roedd tua 62% o’r boblogaeth yn oedran gweithio, ond nid oedd 9% o’r oedolion hyn mewn cyflogaeth, oherwydd salwch hirdymor.

5.4 Er bod disgwyliad oes wedi gwella, roedd y rhai oedd yn profi salwch yn hwyrach mewn bywyd wedi cynyddu, gyda disgwyliad oes iach yn dirywio. Roedd hyn yn cael mwy o effaith ar fenywod a’r rhai o gymunedau difreintiedig.

5.5 Fodd bynnag, gellid osgoi llawer o salwch yn y dyfodol, gyda thua 23% yn cael ei ystyried yn salwch y gellid ei osgoi. Roedd modd atal tua 40% o ganserau hefyd trwy weithredu ar ffactorau risg y gellid eu haddasu. Roedd nifer y bobl oedd yn byw gyda gordewdra neu dros bwysau yn cynyddu, a bellach yn effeithio ar 60% o oedolion a bron i un o bob pedwar plentyn.  

5.6 Ar ben hynny, roedd ffactorau risg ymhlith menywod yn ystod beichiogrwydd, fel smygu neu fepio, wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf ac roedd yn cyfrannu at fwy o gymhlethdodau mewn gofal mamolaeth gan arwain at ganlyniadau genedigaeth gwael.

5.7 Roedd mesurau ataliol yn gweithio, fel gyda smygu, lle roedd cyfraddau wedi gostwng yn sylweddol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Fodd bynnag, roedd angen mynd i’r afael â’r cynnydd yn y defnydd o e-sigaréts.

5.8 O ran iechyd meddwl, roedd tua un o bob tri oedolyn yn adrodd llesiant meddyliol isel, gyda bron i chwarter y bobl oedd wedi’u cofrestru gyda meddygon teulu ar hyn o bryd wedi cael diagnosis o gyflwr iechyd meddwl. Yn 2024, roedd tua 30% o ddysgwyr ysgol gynradd wedi nodi anawsterau emosiynol uchel neu anawsterau emosiynol clinigol arwyddocaol. Ar y cyfan, roedd y galw am gymorth yn uchel ar draws pob oedran, yn enwedig pobl ifanc.

5.9 Gydag iechyd cyffredinol, roedd nifer yr atgyfeiriadau meddygon teulu wedi dyblu yn ystod y blynyddoedd blaenorol, gan arwain at gynnydd mewn rhestrau aros a phwysau ar Wasanaethau Iechyd. Roedd hyn yn rhannol oherwydd cynnydd mewn cyflyrau cronig ond roedd newidiadau hefyd yn y ffordd yr oedd gwasanaethau’n cael eu darparu ac roedd llwybrau cleifion gwell yn arwain at ganlyniadau gwell.

5.10 Dros y deng mlynedd nesaf, roedd newidiadau demograffig a chydafiachedd yn debygol o gyflymu, gan gynyddu’r galw. Yn ogystal, roedd pwysau economaidd a ffactorau cymdeithasol ehangach hefyd yn debygol o gynnal galw uchel am gymorth iechyd meddwl, yn enwedig ymhlith plant a phobl ifanc.

5.11 Ar ben hynny, roedd newid hinsawdd yn amlygu iechyd corfforol a meddyliol. Ymhlith y ffactorau eraill a oedd yn debygol o gael effaith uchel roedd pandemigau posibl a heintiau sy’n dod i’r amlwg, gyda risgiau effaith uchel, ynghyd â firysau anadlol tymhorol, y gellid eu hosgoi.

5.12 Serch hynny, roedd cyfleoedd i wella iechyd a llesiant, trwy atal, gyda ffocws ar fynd i’r afael ag anghydraddoldebau, tra’n buddsoddi mewn plant a phobl ifanc. Roedd hefyd yn bwysig darparu gwasanaethau a oedd yn diwallu anghenion cymunedau, tra’n canolbwyntio’n gryfach ar ganlyniadau iechyd.

5.13 Croesawodd y Cabinet y diweddariad gan gydnabod bod heriau cymdeithasol byd-eang wedi bod ers y pandemig, yn enwedig o ran iechyd meddwl a’r effaith ar blant a phobl ifanc.

5.14 Diolchodd y Cabinet i’r Prif Swyddog Meddygol am ei chyflwyniad.

Ysgrifenyddiaeth y Cabinet
Mehefin 2026