Cyfarfod y Grŵp Cynghori ar Arloesi Democratiaeth: 20 Tachwedd 2025

Aelodau'r grŵp

• Anwen Elias (Cadeirydd)
• Sarah Allan
• Jess Blair
• Mike Corcoran
• Tomos Dafydd Davies
• Sally Holland
• Yvonne Murphy
• Julie Sangani
• Diana Stirbu
• Daisy Thomson
• Leanne Wood

Nad ydynt yn aelodau o'r grŵp

• Eitem 2: Swyddogion yr adran Etholiadau, Llywodraeth Cymru
• Eitem 3: Cynrychiolwyr Clybiau Bechgyn a Merched Cymru, Cyngor Caerdydd a Sgowtiaid Cymru
• Eitem 4: Cynrychiolwyr BBC Cymru, Prifysgol Caerdydd a newyddiaduraeth lawrydd

1. Derbyniwyd bod y nodyn o’r cyfarfod blaenorol yn gofnod cywir. Cytunodd yr aelodau i ddefnyddio Copilot yn y cyfarfod hwn i helpu i gymryd nodiadau.

2. Amlinellodd swyddogion Llywodraeth Cymru y dull o ymgysylltu’n ddemocrataidd, i gynyddu nifer y pleidleiswyr sy’n cofrestru ac yn cymryd rhan, yn enwedig ymysg grwpiau sy’n cael eu tangynrychioli.

3. Gwnaed newidiadau deddfwriaethol i gryfhau gweinyddiaeth etholiadol, gwella amrywiaeth yr ymgeiswyr, a gwella hygyrchedd. Roedd cynlluniau peilot ar gofrestru pleidleiswyr yn awtomatig yn canolbwyntio ar gyfateb data lleol ac allgymorth i gymunedau anodd eu cyrraedd.

4. Mae grantiau aml-flwyddyn wedi cefnogi partneriaid yn y trydydd sector i gyflawni mentrau ymgysylltu democrataidd. Mae mesur effaith yn heriol oherwydd bod dyluniadau prosiectau yn amrywio, ac mae gwaith yn mynd rhagddo i ddatblygu fframwaith ymgysylltu safonol a gwella’r broses o rannu'r arferion gorau.

5. Cytunodd y grŵp ar yr angen am addysg ddemocrataidd gryfach a mwy cyson, gan bwysleisio gwybodaeth sylfaenol am lywodraeth, hawliau pleidleisio a chanlyniadau ymddieithrio. Fe wnaethant nodi rhwystrau fel darpariaeth anghyson, diffyg dealltwriaeth dechnegol, difaterwch a heriau wrth ymgysylltu â chymunedau ymylol, gan dynnu sylw at bethau sy’n galluogi, megis cyllid aml-flwyddyn, partneriaethau dibynadwy, a pholisi cenedlaethol cefnogol.

6. Cefnogwyd dull cenedlaethol, gorfodol gyda chynlluniau gweithredu clir, hyfforddiant ac atebolrwydd ar gyfer cyrff cyhoeddus. Ystyriwyd bod lleoliadau addysg anffurfiol yn hanfodol, er bod pryderon wedi’u codi ynghylch gallu gwirfoddolwyr ac addysgwyr i ddelio â thrafodaethau sensitif yn ddiduedd.

7. Roedd yr ystyriaethau allweddol yn cynnwys dysgu democrataidd yn y blynyddoedd cynnar, cefnogaeth i addysgwyr a gwirfoddolwyr, cynyddu lleisiau ieuenctid, mynediad teg, gwerthuso cadarn a rhannu’r arferion gorau. Galwodd y Grŵp hefyd am adolygiad cynhwysfawr o wybodaeth am gyfranogiad democrataidd yng Nghymru, gan gynnwys canllawiau clir ar hawliau pleidleisio i bobl sy’n ceisio dinasyddiaeth neu loches.

8. Myfyriodd y Grŵp ar yr angen am wybodaeth sylfaenol gryfach, cynlluniau gweithredu cliriach, ac asesiad gwell o gynnydd. Buont yn trafod gwerthuso’r Grant Ymgysylltu Democrataidd, dulliau o ymgysylltu â chyfranogwyr newydd ar lawr gwlad, iaith hygyrch, y gwahaniaeth rhwng atebion technegol a newid diwylliant, a fframwaith ac effeithiolrwydd strategaethau cyfranogiad cynghorau lleol.

9. Bu’r Grŵp yn trafod tirwedd cyfryngau Cymru, gan nodi lefel gyfyngedig o luosogrwydd, adnoddau cyfyngedig a sylw gwleidyddol dyddiol anghyson, a beth yw cyfraniad sefydliadau cyfryngau at hysbysu’r cyhoedd mewn sefyllfa o bwysau o ran cyllido, llywodraethu a newidiadau yn y defnydd ohonynt. Roeddent hefyd yn nodi bod gwella dealltwriaeth o dirwedd wleidyddol Cymru yn gofyn am gyfraniadau gan amrywiaeth o actorion, wedi’u cefnogi gan well mynediad at ddata, gwleidyddion a dulliau storïa mwy amrywiol.

10. Bu’r Grŵp yn trafod dibyniaeth eang ar ffynonellau Prydeinig, nad ydynt o bosibl yn adlewyrchu materion datganoledig yn gyson, gan gyfrannu at ddryswch ynghylch cyfrifoldebau datganoledig. Mae diddordeb yn y materion hyn wedi cynyddu, mae ymdrechion i helpu i wirio ffeithiau a mynd i’r afael â chamwybodaeth yn dal yn gyfyngedig. Roedd yr awgrymiadau’n cynnwys labelu cliriach, a chynnwys addysgol ychwanegol i helpu’r cyhoedd i ddeall.

11. Trafododd y grŵp sut gallai tystiolaeth o’r cyfarfod lywio argymhellion yn adroddiad y Grŵp ac ystyried anghenion cynulleidfaoedd.

12. Bydd adolygiadau tystiolaeth a phrosiectau peilot yn llywio gwaith y grŵp yn y dyfodol.

13. Roedd ymgysylltu parhaus â rhanddeiliaid, comisiynwyr a phartneriaid wedi cael ei gynllunio, gan roi sylw i amseru a chyd-destun gwleidyddol.

14. Atgoffwyd yr aelodau i ddatgan unrhyw wrthdaro rhwng buddiannau wrth i’r grŵp symud i’r cam cyflawni.