Cylchlythyr pwyllgor deintyddol cymru: Gorffennaf 2026

Mae anrhydeddau cenedlaethol yn wobrau a roddir gan y Brenin, ar gyngor y llywodraeth, i gydnabod pobl sy'n gwneud cyfraniadau eithriadol i'r DU, eu cymuned, neu eu proffesiwn. Fe'u rhoddir i unigolion sy'n cyflawni mewn bywyd cyhoeddus, yn dangos gwasanaeth hirdymor, yn gwella bywydau eraill, neu'n cael effaith sylweddol yn eu maes.

Hoffai Pwyllgor Deintyddol Cymru annog y proffesiwn deintyddol i enwebu cydweithwyr sydd wedi cyflawni effaith o'r fath.

Mae cyfraniadau'n cwmpasu iechyd, addysg, gwasanaeth cyhoeddus, gwaith gwirfoddol, gwyddoniaeth, busnes, y celfyddydau a mwy. Mae'r system anrhydeddau yn cynnwys Urddau fel MBE, OBE a CBE, yn ogystal ag urddau marchog, urddau bonesig, medalau ac addurniadau am wasanaeth neu ddewrder.

Gall unrhyw un enwebu rhywun, ac mae pwyllgor annibynnol yn adolygu enwebiadau cyn iddynt fynd at y Prif Weinidog ac yna'r Brenin i'w cymeradwyo. Dyfernir anrhydeddau ar sail teilyngdod, gan ddathlu cyflawniadau proffil uchel a gwasanaeth ar lawr gwlad fel arwydd o werthfawrogiad cenedlaethol.

Yn ein cyfarfod diweddar gwnaethom adolygu ein cynllun gwaith, gan fyfyrio ar y gwaith a gwblhawyd, gwaith sy'n mynd rhagddo, ac eitemau y mae angen eu dechrau neu ailedrych arnynt. 

Mae ein cyfansoddiad, ein haelodaeth a'n prosesau bellach yn gadarn, ac yn cael eu cymhwyso'n gyson, yn unol â'n datganiad cenhadaeth. 

Rydym wedi llunio tri datganiad sefyllfa manwl, sydd wedi'u cyhoeddi ar ein tudalen we.

Byddwn yn aros am wybodaeth am flaenoriaethau Llywodraeth newydd Cymru cyn llunio unrhyw ddatganiadau newydd. 

Mae'r blaenoriaethau a nodwyd ar gyfer cyfarfodydd Pwyllgor Deintyddol Cymru sydd i ddod yn cynnwys: 

• Cymunedol o'r Cychwyn 
• Iechyd Meddwl a Llesiant mewn Deintyddiaeth 
• Arweinyddiaeth newydd ar gyfer Ysgol Ddeintyddiaeth Caerdydd 
• Ymwrthedd Gwrthficrobaidd 
• Rheoleiddio Dyfeisiau Deintyddol

Cyhoeddodd Sefydliad Iechyd y Byd y canllaw ym mis Mawrth 2026, gan ddarparu argymhellion sy'n seiliedig ar dystiolaeth ynghylch gofal iechyd y geg diogel, llai mewnwthiol ac ecogyfeillgar ar gyfer atal a rheoli pydredd dannedd gan ddefnyddio cynhyrchion deintyddol heb fercwri.

Dyma rai o'r argymhellion:

• Atal ar lefel y boblogaeth:
  • lleihau'r defnydd o siwgr
  • brwsio dannedd â phast dannedd fflworid
• Ymyriadau clinigol i atal pydredd dannedd
  • farnais fflworid
  • fflworid deuamin arian
  • selio rhychau
• Ymyriadau adferol heb amalgam:
  • Smentiau ionomer gwydr
  • cyfansoddion sy'n seiliedig ar resin
• Gofal iechyd y geg ar gyfer poblogaethau sy'n agored i niwed (plant, pobl ifanc, menywod beichiog a menywod sy'n bwydo ar y fron): cyfyngu'r defnydd o ddeunyddiau sy'n seiliedig ar resin sy'n cynnwys deilliadau BPA
• Trin a chymhwyso cyfansoddion sy'n seiliedig ar resin yn ddiogel yn y gwaith

WHO issued the guideline in March 2026, providing evidence based recommendations regarding safe, less invasive and environmentally friendly oral health care for preventing and managing dental caries using mercury-free dental products.

Some of the recommendations are:

• population level prevention:
  • reduction in sugar consumption
  • toothbrushing with fluoride toothpaste
• clinical interventions to prevent dental caries: 
  • fluoride varnish
  • silver diamine fluoride
  • fissure sealant
• non-amalgam restorative interventions: 
  • GI cements
  • resin-based composites
• pral health care for vulnerable populations( children, adolescents, pregnant & breastfeeding women): 
  • limit use of resin-based materials containing BPA derivatives
• safe occupational handling and application of resin-based composites

Mae Pwyllgor Deintyddol Cymru yn cefnogi canllaw Sefydliad Iechyd y Byd. Mae'n ategu datganiadau sefyllfa Pwyllgor Deintyddol Cymru ar anghydraddoldebau iechyd y geg, gwasanaethau deintyddol i grwpiau poblogaeth agored i niwed a chynaliadwyedd (Deintyddiaeth Wyrddach).

Dyma rai o'r sylwadau gan aelodau Pwyllgor Deintyddol Cymru:

• Mae'n atgyfnerthu'r broses o leihau/dileu'r defnydd o amalgam yn unol ag ymrwymiadau rhyngwladol.
• Mae angen polisi cryfach sy'n canolbwyntio ar atal, gan flaenoriaethu farnais fflworid, SDF, a selyddion.
• Nid yw'n cefnogi'r defnydd o amalgam mewn deintyddiaeth gofal arbennig lle mae'n cael ei ddefnyddio'n gyffredin o dan anesthetig cyffredinol - bydd angen ystyriaeth ychwanegol. 
• Mae'r canllaw'n gredadwy yn wyddonol ac yn dilysu model a arweinir gan atal yn gryf. Fodd bynnag, nid yw'n mynd i'r afael â phryderon ynghylch hirhoedledd dewisiadau amgen presennol yn lle amalgam fel cyfansawdd.
• Mae'n lleihau llygredd mercwri, gan gefnogi nodau amgylcheddol ehangach. Mae'n cyflwyno pryderon amgylcheddol newydd (plastigau, BPA, halogi dŵr gwastraff).
• Mae angen monitro diogelwch (dod i gysylltiad â BPA a risgiau galwedigaethol). Mae Sefydliad Iechyd y Byd yn tynnu sylw at yr angen am werthuso parhaus a chynhyrchu tystiolaeth, sy'n cyd-fynd â'r asiantaethau hyn.
• Mae'n helpu i gefnogi arferion gorau yn y Gwasanaethau Deintyddol Cyffredinol yn ogystal â llywio Cynllun Gwên a rheoli pydredd dannedd mewn pobl hŷn. 
• Goblygiadau o ran techneg: mae cyfansoddion yn fwy sensitif i dechneg, ac mae angen ynysu ac apwyntiadau hirach. Manteision Gwasanaethau Deintyddol Cymunedol: mae opsiynau lleiaf mewnwthiol (e.e. SDF) yn arbennig o addas ar gyfer cleifion pediatrig, gofal arbennig, ac allgymorth. Potensial i leihau'r angen am anesthetig cyffredinol mewn rhai achosion o bydredd dannedd.
• Mae amlder amnewid a methiant adfer yn mynd yn groes i'r ethos Lleiaf Mewnwthiol (MI) felly dylid mynd i'r afael ag anghenion hyfforddi ochr yn ochr â chyfraddau ailalw oherwydd gall methiant deunyddiau gludiog gael effaith ar y dant hefyd.
• Mae hyfforddiant eisoes ar gael ac yn cael ei addysgu ar lefel israddedig. Mae angen newid diwylliannol yn hytrach nag addysg ychwanegol. Cyfle gwirioneddol i ysgogi cymysgedd sgiliau.

Edmund Proffitt yw Prif Weithredwr Cymdeithas Diwydiant Deintyddol Prydain. Yn ein cyfarfod diweddar, rhoddodd Edmund y wybodaeth ddiweddaraf am y broses o ddileu amalgam yn fyd-eang.

Mae'r farchnad amalgam fyd-eang yn dirywio yn anadferadwy, wedi'i hysgogi gan reoleiddio amgylcheddol rhyngwladol, yn enwedig Confensiwn Minamata a deddfwriaeth mercwri yr UE. Dros y degawd diwethaf, mae polisi wedi symud o “leihau” i gyfeiriad clir o ddileu'n fyd-eang, sydd bellach yn cael ei ddisgwyl erbyn 2034.

Ledled Ewrop, mae newidiadau rheoleiddio a ddaeth i rym o fis Ionawr 2025 yn cyfyngu ar y defnydd i achosion clinigol wedi'u cyfiawnhau'n llym, ochr yn ochr â gwaharddiadau ar weithgynhyrchu ac allforio, gan dynhau amodau cyflenwi.

Mae hyn wedi ail-lunio'r gadwyn gyflenwi yn sylweddol. Mae gwerthiannau amalgam yn Ewrop wedi gostwng tua 90%, gyda dim ond un cyflenwr mawr bellach yn dominyddu marchnad y DU.

Mae cynhyrchu wedi dod yn fwy crynodedig, gyda'r cyflenwad yn fwyfwy dibynnol ar nifer fach o weithgynhyrchwyr sy'n gweithredu mewn marchnad sy'n dirywio. Er bod yr arwyddion presennol yn awgrymu y gellir cynnal y cyflenwad yn y tymor byr i ganolig ar gyfer defnydd clinigol hanfodol, mae argaeledd hirdymor yn ansicr wrth i'r galw ostwng ac wrth i hyfywedd economaidd leihau.

Mae pwysau costau hefyd yn dod i'r amlwg, gyda phrisiau deunyddiau crai yn codi, yn enwedig arian, gan sbarduno cynnydd mewn prisiau o hyd at 50% to 60%. Yn gyffredinol, mae'r farchnad yn pontio'n raddol tuag at ddeunyddiau amgen, heb unrhyw “ymyl clogwyn” sydyn o ran cyflenwad, ond dirywiad graddol a rheoledig.

Yn ddiweddar, mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi cynnal adolygiad o'r gyfran o'r boblogaeth blant a welwyd ar gyfer gofal deintyddol rhwng 2019 a 2025.

Mae mynediad at ofal rheolaidd yn gwella ond nid yw wedi adfer i lefelau cyn y pandemig o hyd.

Mae mynediad at ofal rheolaidd yn fwy mewn ardaloedd llai difreintiedig nag yn yr ardaloedd mwyaf difreintiedig, lle mae pydredd dannedd yn fwyaf cyffredin.

Mae cyfran y plant sy'n cael mynediad at ofal brys wedi cynyddu'n sylweddol ers 2022, yn y poblogaethau mwyaf difreintiedig.

Mae gwasanaethau deintyddol y GIG yn parhau i fod yn anodd eu cyrraedd i lawer o blant, gan gynnwys y rhai y mae angen atal a thriniaeth arnynt.

Gwydnwch a gwerth cyhoeddus

Y Pennaeth Ysgol sy'n gadael, yr Athro Nicola Innes, sy'n myfyrio ar y 6 blynedd diwethaf a'i chyfnod yn y rôl.

Mae'r Ysgol Ddeintyddiaeth yn gwneud cyfraniad dinesig mawr drwy ofal cleifion, hyfforddi'r gweithlu a darparu gwasanaethau i'r GIG. Y tu hwnt i werth ariannol, mae ei heffaith yn cynnwys gwell canlyniadau iechyd y geg, llai o anghydraddoldebau a manteision hirdymor i iechyd y boblogaeth yng Nghymru.

Dangosodd yr Ysgol wydnwch eithriadol yn ystod pandemig COVID-19 a chyfnodau o ansefydlogrwydd canolog y Brifysgol. Er gwaethaf ansicrwydd ynghylch cyllid, strwythurau ac amserlenni, profodd myfyrwyr barhad, roedd clinigau yn parhau i fod yn weithredol ac roedd gweithgarwch ymchwil wedi datblygu.

Addysg, datblygu'r gweithlu a rhagoriaeth glinigol

Dros y 6 blynedd diwethaf, mae'r Ysgol Ddeintyddiaeth wedi darparu addysg o ansawdd uchel a chanlyniadau gweithlu cryf yn gyson er gwaethaf pwysau allanol cynyddol. Mae myfyrwyr wedi perfformio uwchlaw cyfartaledd y DU mewn arolygon cenedlaethol, gan adlewyrchu paratoi, hyder a chymhwysedd clinigol rhagorol. Un o'r llwyddiannau mawr fu'r cynnydd sylweddol yn yr israddedigion sydd â'u domisil yng Nghymru, sydd bellach yn agosáu at hanner yr holl newydd-ddyfodiaid, gan gefnogi cynaliadwyedd hirdymor y gweithlu yng Nghymru.

Mae'r Ysgol wedi cynnal partneriaethau cryf gydag AaGIC, Medr, sefydliadau'r GIG a rheoleiddwyr, gydag ansawdd wedi'i gadarnhau drwy arolygiad llwyddiannus iawn gan y Cyngor Deintyddol Cyffredinol.

Mae'r Ysgol wedi ymgorffori arweinyddiaeth sy'n seiliedig ar werthoedd gydag ymrwymiad gweladwy i gynhwysiant a pherthyn. Mae cyflawni Gwobr Arian SWAN Athena yn adlewyrchu aeddfedrwydd sefydliadol, hunanasesu cadarn ac ymrwymiad parhaus i gydraddoldeb ac amrywiaeth, wedi'i gefnogi gan gamau gweithredu ystyrlon ac nid mesurau symbolaidd yn unig.

Mae'r Ysgol yn darparu gwerth clinigol sylweddol, gan ddarparu £3 i 4 miliwn yn flynyddol mewn gofal cleifion drwy weithgarwch israddedig yn unig.

Mae hyn yn cefnogi mynediad at driniaeth, atal a gofal ar gyfer poblogaethau sy'n agored i niwed.

Perfformiad ymchwil ac enw da academaidd

Mae'r Ysgol wedi cynnal ymchwil weithredol ac allbwn ysgolheigaidd er gwaethaf amodau heriol. Mae ei statws rhyngwladol wedi cryfhau, fel y dangosir gan welliant yn Rhestrau Prifysgolion y Byd QS, gan symud o'r tu allan i'r 50 uchaf yn fyd-eang i fod yn ddiogel o fewn y 50 o ysgolion deintyddol gorau ledled y byd (ei safle byd-eang oedd 34 y llynedd a 41 eleni). Mae hyn yn adlewyrchu ansawdd ymchwil, enw da addysgu, rhagoriaeth glinigol a gwell ymgysylltu allanol.

Bydd Vaseekaran Sivarajasingam yn olynu'r Athro Innes fel Pennaeth newydd yr Ysgol.

Rhoddodd y Dirprwy Brif Swyddog Deintyddol, Mostafa Hassaan y wybodaeth ddiweddaraf am EDI mewn Deintyddiaeth gan amlinellu sut y mae cydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant (EDI) wedi'u hymgorffori yn y fframwaith cyfreithiol, polisi a gweithredol sy'n llywodraethu deintyddiaeth yng Nghymru, gan ei lleoli fel blaenoriaeth statudol a strategol yn hytrach na menter ddewisol.

Mae Deddf Cydraddoldeb 2010, wedi'i hategu gan y Dyletswyddau Penodol i Gymru a'r Ddyletswydd Economaidd-gymdeithasol, yn ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus, gan gynnwys contractwyr deintyddol y GIG, ddileu gwahaniaethu, hyrwyddo cydraddoldeb, a lleihau anghydraddoldebau canlyniadau.

Felly gall byrddau iechyd lleol orfodi gofynion EDI yn gytundebol. Yn bwysig, er bod gweithredu cadarnhaol yn gyfreithlon i wella cynrychiolaeth, mae defnyddio cwotâu wrth recriwtio yn parhau i fod yn anghyfreithlon.

Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) yn atgyfnerthu hyn drwy orfodi dulliau hirdymor, ataliol a chydweithredol. Mae ei nodau, yn enwedig “Cymru sy'n fwy Cyfartal” a “Chymru Iachach”, yn cysylltu'n uniongyrchol ag EDI i leihau anghydraddoldebau iechyd y geg, gan wneud mynediad a chanlyniadau teg yn ganolog i ddarparu gwasanaethau deintyddol.

Mae Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol yn arwydd o newid o amrywiaeth gyffredinol i fynd i'r afael â hiliaeth systemig yn weithredol. Mae diweddariadau diweddar yn pwysleisio canlyniadau mesuradwy, atebolrwydd a gwell data ethnigrwydd. 

Mae tystiolaeth gynnar yn dangos effaith, gan gynnwys llai o achosion disgyblu a gwell prosesau gweithlu.

Mae fframweithiau mesur yn datblygu, gyda Safon Cydraddoldeb Hiliol y Gweithlu (WRES) yn ehangu i'r Safon Cydraddoldeb y Gweithlu (WES) ehangach. Mae hyn yn ymgorffori'r holl nodweddion gwarchodedig, croestoriadedd a ffactorau economaidd-gymdeithasol, gan alluogi nodi gwahaniaethau yn well ac ymyriadau mwy targedig.

 Mae tystiolaeth yn awgrymu bod gweithleoedd tecach yn gwella cadw staff, llesiant a gofal cleifion Y tu hwnt i hil, mae anghydraddoldebau sylweddol yn parhau ar draws sawl parth. Menywod yw'r rhan fwyaf o'r gweithlu deintyddol ond nid ydynt wedi'u cynrychioli'n ddigonol mewn rolau uwch, gyda bwlch cyflog rhywedd o 9.7% yng Nghymru.

Mae anabledd, cynhwysiant LHDTC+, darpariaeth Gymraeg ac anghydraddoldebau economaidd-gymdeithasol hefyd yn cyflwyno heriau, sy'n effeithio ar brofiad y gweithlu a mynediad cleifion.

Mae caffael a chontractio yn ddulliau allweddol ar gyfer newid. Mae Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) 2023 yn galluogi byrddau iechyd i fynnu cydymffurfiaeth EDI mewn contractau, gan gynnwys adrodd ar ddata'r gweithlu, hyfforddiant ac arferion cyflogaeth teg.

Mae heriau allweddol yn parhau o amgylch ansawdd data, llywodraethu, cynrychiolaeth y gweithlu a thryloywder cyflog. Yr her i'r proffesiwn deintyddol nawr yw penderfynu sut i ymgorffori data croestoriadol, cryfhau atebolrwydd a sicrhau bod diwygio deintyddol yn lleihau anghydraddoldebau iechyd.

Os oes gennych unrhyw ymholiadau neu sylwadau am waith Pwyllgor Deintyddol Cymru, cysylltwch â:

• Cadeirydd, Adam Porter: adam.porter2@wales.nhs.uk
• Is-gadeirydd, Jonathan Carter: chairgwentldc@gmail.com
• Ysgrifennydd, Rebecca Evans: rebecca.evans034@gov.wales