Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol

Mae pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn gwneud cyfraniad anfesuradwy at Gymru ffyniannus, iachach a mwy cyfartal gyda’u diwylliannau bywiog a’u hieithoedd ffyniannus.

Mae’n ofid mawr inni fod llawer o bobl ethnig leiafrifol wedi profi hiliaeth yn eu bywyd pob dydd, fel dinasyddion, fel defnyddwyr gwasanaethau, fel cyflogeion ac fel ymgeiswyr am swyddi a chyfleoedd. Mae’r teimlad o beidio â chael eu gwerthfawrogi na’u parchu yn dwysáu wrth weld mai ychydig iawn o bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol sy’n rheolwyr neu’n arweinwyr yn y sefydliadau y maent yn gweithio iddynt, neu mewn bywyd cyhoeddus. Mae’n rhaid i hyn newid, ac mae’r gwaith i sicrhau’r newid hwnnw wedi dechrau.

Datblygwyd y cynllun mewn cydweithrediad ag amrywiaeth eang o gymunedau a sefydliadau ym mhob cwr o Gymru. Lluniwyd y nodau a’r camau gweithredu ar y cyd â phobl ethnig leiafrifol a phennwyd ‘gwerthfawrogi profiadau bywyd’ yn un o werthoedd sylfaenol y cynllun er mwyn sicrhau ei fod yn parhau i lywio ein dull gweithredu.

Rydym am ddiolch i bawb am eu cyfraniad at y gwaith hwn – ac am barodrwydd pobl ethnig leiafrifol i ymddiried ynom i sicrhau newid – ac am rannu eu harweinyddiaeth a’u profiadau bywyd er mwyn helpu i lunio’r cynllun hwn.

Yn ystod yr ymgynghoriad ffurfiol ar y cynllun hwn, (y cyfeiriwyd ato bryd hynny fel y Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hiliol drafft), ffurfiwyd Llywodraeth newydd. Yna, yn ein Rhaglen Lywodraethu newydd, ailddatganwyd bod cyflwyno’r cynllun hwn yn un o’n hymrwymiadau pwysicaf o hyd.

Felly, mae hon yn un o’n blaenoriaethau allweddol. Mae’n gyfle gwirioneddol i wneud gwahaniaeth fel sbardun i wella cyfleoedd mewn bywyd a mynd i’r afael â thlodi ym mhob grŵp gwarchodedig. Rydym yn ymrwymo ein harweinyddiaeth a’n hadnoddau, a’n dylanwad ar eraill, i roi’r cynllun hwn ar waith. Ond rydym hefyd yn galw ar bawb sy’n gweithio yn ein gwasanaethau cyhoeddus, ar ba lefel bynnag, i wneud yr un peth. Gall pawb, ar bob lefel mewn unrhyw sefydliad, ddangos arweinyddiaeth. Mae gan bawb ran i’w chwarae yn y gwaith o fynd i’r afael â hiliaeth a bod yn weithredol wrth-hiliol.

Rydym yn gwneud y gwaith hwn, gan gydnabod yr arweinyddiaeth hynod yn y cymunedau ethnig lleiafrifol a’u harweinyddiaeth ar bob lefel – fel unigolion, fel arweinwyr gwleidyddol, fel ymgyrchwyr cymunedol, fel academyddion ac fel arweinwyr sefydliadau. Heb amrywiaeth eang o brofiadau bywyd yn llywio ein gwaith, rydym yn cyfyngu ar ein galluoedd creadigol. Felly, rydym wedi mynd ati’n fwriadol i gynnwys yr arweinwyr hyn er mwyn llywio ein gwaith a’n hysbrydoli ar y cyd i wneud mwy.

Rydym wedi dangos y gall Llywodraeth Cymru newid yr hyn a wnawn a’r ffordd rydym yn gweithio. Mae’r gwaith arloesol a arweiniwyd gan yr Athro Charlotte Williams yn golygu bod dysgu am dreftadaeth ddiwylliannol ac amrywiaeth ethnig Cymru a’r byd yn fwy cyffredinol bellach yn elfen orfodol o’n Cwricwlwm cenedlaethol. Mae hyn yn rhywbeth hanesyddol; nid oes yr un genedl arall yn gwneud hyn.

O ystyried ein hymrwymiadau i weithio mewn ffordd fwy cynaliadwy ar gyfer y genhedlaeth hon a chenedlaethau’r dyfodol, paratowyd y cynllun hwn, a’r cynllun drafft yn 2021 drwy gyd-lunio a chyd-gynhyrchu â phobl a chymunedau. Roedd y broses yn un gydweithredol, arloesol ac ysbrydoledig, a chafwyd sylwadau cadarnhaol gan y rhai a fu’n gweithio ochr yn ochr â ni a’r rhai yr ymgynghorwyd â nhw.

Gwyddom fod angen inni sicrhau bod llais a phrofiadau bywyd pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol nid yn unig yn cael eu clywed, ond ein bod yn gweithredu arnynt. Mae’r ffordd rydym wedi datblygu’r cynllun hwn yn sicrhau bod yr hanesion a’r profiadau hyn yn dod yn rhan o’r gwaith hwn. Rhoddodd pobl o’u hamser yn hael a rhannodd llawer, er gwaethaf cryn gost bersonol iddyn nhw eu hunain, eu profiadau o wahaniaethu a gelyniaeth fel dinasyddion Cymru; gwnaethant hefyd rannu eu cyflawniadau fel entrepreneuriaid, gweithwyr ac arweinwyr; fel ymchwilwyr, arbenigwyr a gweithwyr proffesiynol, ac fel cymunedau.

Mae’r cynllun yn ffrwyth ymdrech i gynnal deialogau agored a dynamig yn Llywodraeth Cymru, a rhwng Llywodraeth Cymru a llywodraeth leol, academyddion, actifyddion, undebau llafur, arweinwyr grwpiau cymunedol, arweinwyr crefyddol ac unigolion o’r ystod gyfan o grwpiau hil ac ethnig lleiafrifol yng Nghymru. Mae arnom ddyled i’r mentoriaid cymunedol a’r ‘arbenigwyr drwy brofiad bywyd’ eraill sydd wedi ein cefnogi ni fel swyddogion a’r Grŵp Llywio. Bydd y ddeialog honno a’r broses gyd-ddylunio yn parhau, a byddwn yn asesu cynnydd ac yn nodi’r meysydd lle mae angen i ni gymryd rhagor o gamau gweithredu ar y cyd.

Drwy gynnwys pobl mewn ffordd wahanol, gwnaethom newid ein cynllun. Rydym wedi rhoi mwy o ffocws ar ddisgrifio’r problemau a wynebir gan bobl, gan ddefnyddio profiadau bywyd go iawn. Rydym hefyd wedi bod yn fwy hyderus a diamwys o ran y camau gweithredu rydym yn bwriadu eu cymryd – rydym yn fwy uchelgeisiol o ganlyniad i gynnwys pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol. Dyma sut y dylid cynnwys pobl. Mae’r camau gweithredu yn y cynllun hwn wedi’u hanelu at atal problemau rhag codi ac maent yn canolbwyntio ar graidd ein systemau, ein prosesau a’n hymddygiad, er mwyn mynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol.

Rydym hefyd wedi cryfhau’r ffyrdd y byddwn yn cyflawni’r cynllun ac yn cael ein dwyn i gyfrif amdano. Cawn ein sbarduno gan yr angen i gau’r bwlch gweithredu. Bydd y rhain yn helpu i sicrhau gwell cydymffurfiaeth â Deddf Cydraddoldeb 2010, a byddant hefyd yn gwneud defnydd o ddata gwell a, thrwy hynny, yn galluogi gwaith dadansoddi gwell. Ein nod yw cau’r bwlch rhwng cyhoeddi cynllun, a’i weld yn cael ei roi ar waith – cau’r hyn a elwid yn “fwlch gweithredu”.

Un gwahaniaeth allweddol yw’r ymrwymiad cryfach i wrth-hiliaeth. Yn wir, rydym wedi ailenwi’r cynllun yn “Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol”. Y nod yw pwysleisio ein ffocws ar fynd ati i amlygu hiliaeth sefydliadol a systemig a mynd i’r afael â hi.

Gofynnwn ichi yn awr weithio gyda ni i gyflawni Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol ac i greu Cymru wrth-hiliol; Cymru lle y gall pob un ohonom fod yn falch o berthyn iddi, a ffynnu ynddi. Credwn y bydd rhoi’r cynllun hwn ar waith yn llwyddiannus o fudd i bob dinesydd, nawr ac yn y dyfodol.

Y Gwir Anrhydeddus Mark Drakeford AS, Prif Weinidog Cymru.

Jane Hutt AS, Y Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol.

Fel cymdeithas, mae hiliaeth yn achos pryder i ni i gyd. Fodd bynnag, ers gormod o amser, rydym wedi credu y bydd anghydraddoldeb hil yn diflannu heb ymdrechion parhaus i’w herio a’i ddileu. Mewn sawl ffordd, rydym wedi dod i arfer â byw gydag anghydraddoldeb hil mewn ffordd sydd wedi gwneud yr anghydraddoldeb hwnnw yn agwedd hunanbarhaus ar realiti a fu’n bla ar fywydau aelodau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (y cyfeirir atynt fel lleiafrifoedd ethnig o hyn ymlaen) o’n cymdeithas.

Mae cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol (y cynllun) yn adeiladu ar fentrau blaenorol gan Lywodraeth Cymru ym maes cydraddoldeb hil. Tynnwyd sylw amlwg a dwys at y ffaith bod angen cyflwyno’r cynllun ar fyrder oherwydd effaith pandemig COVID-19, ac efallai yn fwy na hynny, amlygrwydd ac ymateb digynsail y byd i lofruddiaeth George Floyd yn UDA. O ganlyniad i’r ddau ddigwyddiad hyn, daeth canlyniadau enbyd hiliaeth yn amlwg i’r byd a phwysleisiwyd yr angen i gymryd camau gweithredu parhaus er mwyn dileu achosion o wahaniaethu ar sail hil.

Mae’r cynllun yn seiliedig ar ganfyddiadau adroddiad Is-grŵp Economaidd-gymdeithasol Llywodraeth Cymru ar COVID-19 a phobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol yng Nghymru, ac mae’n cynnwys tair nodwedd ryng-gysylltiedig. Yn gyntaf, mae’r cynllun yn seiliedig ar werthoedd gwrth-hiliaeth. Mae hyn yn golygu bod yr awydd i greu gwlad lle na chaiff unrhyw fath o hiliaeth ei goddef yn thema gyffredin sydd i’w gweld ym mhob pennod. Yn hyn o beth, mae’r cynllun yn gynhwysfawr ac yn cyffwrdd â phob sefydliad y mae gan Lywodraeth Cymru ddylanwad drosto.

Yr ail ffactor sy’n arbennig am y cynllun yw ein bod wedi dilyn egwyddorion cyd-greu yn yr ystyr bod y cynllun yn deillio o ddeialogau agored a dynamig o fewn grwpiau a rhyngddynt, gan gynnwys swyddogion Llywodraeth Cymru, academyddion, ymgyrchwyr a gweithwyr hil/ethnigrwydd, Undebau Llafur a TUC Cymru, swyddogion o lywodraeth leol a sefydliadau anllywodraethol, arweinwyr grwpiau cymunedol, arweinwyr crefyddol ac, yn bwysig ddigon, aelodau unigol o’r cymunedau lluosog sy’n rhan o’r grwpiau lleiafrifoedd hil ac ethnig yng Nghymru. Ffrwyth y gwaith hwn yw cynllun sy’n cynrychioli’r hyn a glywsom gan ein rhanddeiliaid.

Y nodwedd olaf sy’n arbennig am y cynllun hwn yw’r pwyslais ar gau’r bwlch gweithredu. Wrth ddatblygu’r cynllun, cafodd aelodau’r Grŵp Llywio eu harwain gan y ffaith na lwyddodd Cynlluniau Cydraddoldeb Hil blaenorol â bwriadau cadarnhaol i esgor ar welliannau ystyrlon i fywydau grwpiau ethnig lleiafrifol. Roeddem hefyd yn ymwybodol bod problemau gweithredu wedi cael effaith andwyol ar effeithiolrwydd y fframwaith deddfwriaethol (Deddf Cydraddoldeb 2010) a gynlluniwyd i ddileu achosion o wahaniaethu ar sail hil mewn cymdeithas. Credwn y bydd rhoi’r cynllun hwn ar waith yn llwyddiannus o fudd i bob dinesydd, nawr ac yn y dyfodol.

Egwyddor arweiniol y cynllun hwn yw y dylid troi’r ‘rhethreg’ ar gydraddoldeb hil yn gamau gweithredu ystyrlon, ac y dylai mudiadau a sefydliadau fod yn atebol am roi’r camau hyn ar waith fel sy’n gyffredin ar gyfer meysydd polisi pwysig eraill. Felly, mae’r cynllun yn nodi bod ‘nodau, ‘camau gweithredu’, ‘terfynau amser’, ‘canlyniadau’ a rôl y Grŵp Atebolrwydd a fydd yn goruchwylio’r trefniadau llywodraethu yn hollbwysig er mwyn ei roi ar waith yn llwyddiannus.

Fodd bynnag, ni fydd llwyddiant y cynllun hwn yn dibynnu ar gamau gweithredu Llywodraeth Cymru na sefydliadau ar eu pennau eu hunain; bydd hefyd yn dibynnu ar ymddygiadau a gweithredoedd cyfun pobl gyffredin mewn cymdeithas. Efallai fod unigolion sy’n credu nad ydynt yn hiliol, ond nad ydynt yn mynd ati’n rhagweithiol i gael gwared ar hiliaeth, yn cefnogi’r system hiliol bresennol rydym yn ceisio ei newid yn anfwriadol. Dyna pam y mae gan bawb rôl i’w chwarae i gael gwared ar hiliaeth. A dylai pawb, o leiaf, ystyried sut mae’r stereoteipiau sy’n bodoli am bobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol yn dylanwadu ar ein hymddygiad tuag atynt a dylem wneud popeth o fewn ein gallu i ymgorffori tegwch yn ein bywydau pob dydd.

Yn ein barn ni, bydd rhoi’r cynllun ar waith yn llwyddiannus o fudd i bob dinesydd. Bydd marchnad gyflogaeth deg sy’n cynyddu cyfranogiad lleiafrifoedd hil ac ethnig yn gwella cynhyrchiant a thwf cyffredinol yr economi yng Nghymru, a fydd o fudd i bawb. Bydd system addysg a hyfforddiant decach yn harneisio potensial pawb yng Nghymru. Yn olaf, bydd sicrhau cyfleoedd a chanlyniadau cyfartal rhwng hiliau ym maes gofal iechyd ac mewn gwasanaethau cymdeithasol eraill yn helpu i leihau’r baich cyffredinol ar y wladwriaeth ac unigolion ac yn helpu i hybu dinasyddiaeth weithgar.

Yn hyn o beth, mae’r hanfodion ar gyfer gweithredu’r cynllun hwn yn llawn yn seiliedig nid yn unig ar y gofynion moesol a chyfreithiol, ond hefyd ar y ffaith y bydd y canlyniadau o fudd i bawb: mae cydraddoldeb hil o fudd i bob un ohonom.

Yr Athro Emmanuel Ogbonna, Prifysgol Caerdydd.

Dr Andrew Goodall, Ysgrifennydd Parhaol, Llywodraeth Cymru.

Ar ddechrau 2020, dechreuodd Llywodraeth Cymru weithio ar gynllun gweithredu ar gyfer cydraddoldeb hil, ar ôl galwadau gan Fforwm Hil Cymru, a sefydliadau eraill ar lawr gwlad. Fodd bynnag, bron ar unwaith, bu’n rhaid i’r gwaith ddod i ben oherwydd pandemig COVID-19. Wedyn, ym mis Mai 2020, syfrdanwyd pobl ledled y byd gan lofruddiaeth George Floyd. Taflodd y ddau ddigwyddiad oleuni ar yr hiliaeth systemig a wynebir gan bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol, yng Nghymru ac mewn gwledydd eraill. Gwnaethant danlinellu’r angen i weithredu ar fyrder.

Mae pandemig COVID-19 wedi cael effaith anghymesur ar bobl o gymunedau ethnig lleiafrifol. Dros y ddwy flynedd ddiwethaf, mae llu o adroddiadau, ymchwiliadau ac ymchwil wedi dangos hyn. Caiff hyn ei danlinellu gan wahaniaethau cymdeithasol a strwythurol, sy’n arwain at wahaniaethau o ran iechyd a nifer o anghydraddoldebau eraill. Cafodd yr heriau eu crynhoi’n ddi-flewyn ar dafod gan y Prif Swyddog Meddygol yn 2020 (gweler Atodiad 7: Cyfeiriadau: Adroddiad y Prif Swyddog Meddygol). Tynnwyd sylw at y broblem hon hefyd gan Ymddiriedolaeth Runnymede, a nododd “racial inequalities persist in almost every arena of British society, from birth to death” (Gweler Atodiad 7: Cyfeiriadau: Ymddiriedolaeth Runnymede, 2017).

Rydym ni ac eraill yn y sector cyhoeddus a’r trydydd sector eisoes wedi defnyddio dulliau gweithredu megis ‘cyfle cyfartal’, ‘rheoli amrywiaeth’, ‘integreiddio a chymathu’, ‘amlddiwylliannaeth’ a chydraddoldeb hil i fynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol. Cyflwynwyd y dulliau gweithredu hyn â bwriadau da, ond roeddent yn aml yn niwtral o ran eu gweithrediad. Nid oeddent yn rhoi digon o ystyriaeth i strwythurau pŵer anghyfartal, yn enwedig mewn perthynas â phŵer sy’n ymwneud â hil yn ein cymdeithas.

Roeddent yn rhoi gormod o bwyslais ar newid er mwyn ‘unioni’ pobl neu gymunedau ethnig lleiafrifol, yn hytrach nag unioni systemau a oedd wedi torri. Mewn lleoliadau gwaith, awgrymir yn aml nad oes gan bobl ethnig leiafrifol ddigon o gymwysterau, neu nad ydynt yn rhwydweithio ddigon, neu fod angen mwy o hyfforddiant arnynt.

Gwyddom fod pobl ethnig leiafrifol gymwysedig iawn yn gweithio yn ein gwasanaethau iechyd, ac mewn sefydliadau cyhoeddus a phreifat eraill. Ond mae natur prosesau recriwtio a dyrchafu yn gweithio yn eu herbyn; y systemau ar gyfer dethol y rhai sy’n cael eu dyrchafu, y rhai sy’n cael eu mentora, eu hyfforddi’n unigol a’u noddi, sy’n gwneud cam â nhw. Wrth ddarparu gwasanaethau, y dull ‘lliwddall’ o weithredu, sydd yn aml yn anwybyddu’r diffyg cydbwysedd sy’n bodoli eisoes o ran hil sy’n effeithio ar ganlyniadau, sy’n gwneud cam â nhw. Mae systemau o’r fath ‘wedi’u rigio’, i bob diben, yn erbyn grwpiau penodol. O ganlyniad, maent yn ei chael hi’n anodd ymuno â’r gweithlu a chamu ymlaen yn eu gyrfa, neu gael gwasanaethau sy’n briodol i’w hanghenion.

Drwy gydol y broses o ddatblygu’r cynllun, clywsom neges glir ynglŷn â’r diffyg ymddiriedaeth a deimlir gan lawer o bobl o gefndiroedd ethnig lleiafrifol, o ran a fydd cyrff cyhoeddus yn gorfodi eu hawliau – hawliau cyfreithiol – ond hawliau nad ydynt yn cael fawr ddim effaith wirioneddol ar eu bywydau yn aml. Yn y cynllun newydd hwn, rydym yn amlinellu sut rydym wedi datblygu camau gweithredu ac iddynt fwy o ffocws, er mwyn ein helpu i wneud y newidiadau angenrheidiol, ac unioni systemau sydd wedi torri.

Rydym yn cydnabod mai’r camau gweithredu a nodir yn y cynllun yw’r camau allweddol sydd i’w cymryd yn ystod y ddwy flynedd nesaf. Rydym yn ymrwymedig i ddatblygu a chyhoeddi rhagor o gamau gweithredu, wrth i’r broses o’u rhoi ar waith fynd rhagddi.

Comisiynu

Yn ystod haf 2020, gofynnodd Jane Hut AS, y Dirprwy Weinidog sy’n gyfrifol am gydraddoldeb, i swyddogion ailddechrau ar y gwaith o baratoi Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hil newydd. Gwahoddodd yr Athro Emmanuel Ogbonna o Brifysgol Caerdydd a’r Fonesig Shan Morgan, Ysgrifennydd Parhaol Llywodraeth Cymru ar y pryd, i gyd-gadeirio Grŵp Llywio i oruchwylio’r gwaith. Roedd y Grŵp yn cynnwys pobl o sefydliadau, y byd academaidd ac eraill a oedd yn meddu ar wybodaeth ddofn a phrofiad o hil a hiliaeth.

Drwy gydol y broses, chwaraeodd y Grŵp rôl ganolog yn y gwaith o lunio’r cynllun.

Cyn ymgynghori: sut y gwnaed y gwaith

Yn ystod y cyfnod cychwynnol hwn, cynhaliwyd llu o ddigwyddiadau, cyfarfodydd a thrafodaethau cyn ymgynghori, er mwyn nodi blaenoriaethau a chyd-lunio’r cynllun drafft. Roedd y gwaith hwn yn cynnwys:

• adolygiad o Dystiolaeth: comisiynwyd Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru ym Mhrifysgol Caerdydd i gynnal adolygiad tystiolaeth cyflym o adroddiadau ac ymchwil mewn perthynas â chydraddoldeb hil. (Gweler Atodiad 7: Cyfeiriadau: Adroddiad Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru)
• comisiynwyd adolygiad mewnol o ‘Beth mae’r dystiolaeth yn ei ddweud wrthym’, fel yr amlinellwyd yn y cynllun drafft.
• cyfarfodydd wyneb yn wyneb: cynhaliwyd cyfres o gyfarfodydd â sefydliadau ar lawr gwlad ac unigolion
• gwaith gan Grŵp Cynghori’r Prif Weinidog ar COVID-19 a Phobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol: a’i is-grŵp a’u cynnwys yn y gwaith hwn. (Gweler Atodiad 7: Cyfeiriadau: Adroddiad y Grŵp Cynghori ar Bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol).
• trafodaethau â Fforwm Hil Cymru
• gwaith gan Weithgor Cymunedau, Cyfraniadau a Chynefin Pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn y Cwricwlwm Newydd a’r Fasnach mewn Caethweision a’r Ymerodraeth Brydeinig: Archwiliad o goffáu yng Nghymru; (Gweler Atodiad 7: Cyfeiriadau: adroddiad Cynefin)
• sefydlu Grŵp Llywio Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol a chydweithio ag ef. (Gweler yn Atodiad 1)
• mentoriaid Cymunedol ac arbenigwyr ar bolisi gwrth-hiliaeth: Gofynnwyd i 17 o ‘Fentoriaid Cymunedol’ gefnogi a chynghori swyddogion polisi ar brofiadau bywyd pobl ethnig leiafrifol (rhestr yn Atodiad 2). Gwnaethom hefyd wahodd nifer o arbenigwyr â dealltwriaeth arbennig o hiliaeth mewn gwaith polisi i’n helpu; drwy hyn, gwnaethom lwyddo i wneud llawer o’r camau gweithredu’n fwy eglur a’u cryfhau
• cyfres o ddeialogau a arweiniwyd gan y gymuned: Gwnaethom gynnal cyfres o sesiynau ymgysylltu â lleiafrifoedd ethnig, gan gynnwys menywod, pobl ifanc, siaradwyr Cymraeg ac eraill. (rhestr yn Atodiad 3: sefydliadau a gefnogodd y ddeialog a’r ymgyngoriadau diweddarach)
• comisiynwyd dadansoddiad o adroddiadau ar y ddeialog a arweiniwyd gan y gymuned. (gweler Atodiad 7: Cyfeiriadau: Dadansoddiad o ymgysylltu â’r gymuned)
• digwyddiadau â themâu polisi: Cynhaliwyd sawl digwyddiad i ddwyn ynghyd wahanol bartneriaid a oedd yn gweithio ar y sylfaen dystiolaeth, gan gynnwys academyddion, ymgyrchwyr ac unigolion ag arbenigedd a phrofiad bywyd. Cafodd y rhain effaith ddwys ar y ffordd y lluniwyd y camau gweithredu
• asesu Effaith: Lluniwyd y Cynllun yn benodol i fynd i’r afael â’r hiliaeth sefydliadol a systemig a wynebir gan bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol. Bwriedir i hyn gael effaith gadarnhaol ar bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru. Cydnabyddir natur groestoriadol hiliaeth sefydliadol a systemig yn y Nodau a’r Camau Gweithredu. Effaith gadarnhaol fwyaf arwyddocaol y cynllun yw bod Llywodraeth Cymru, drwy wneud yr ymrwymiadau a amlinellir, yn cymryd y cam cyntaf tuag at sicrhau’r newid diwylliannol radical sydd ei angen i greu Cymru wrth-hiliol erbyn 2030. Drwy gynnwys pobl mewn ffordd wahanol, gwnaethom ddeall yn well yr effaith y byddai ein Nodau a’n Camau Gweithredu yn ei chael ar fywydau pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (gweler pennod 4 ‘Yr hyn a ddywedwyd wrthym, a sut rydym wedi ymateb’). Gwnaeth hyn ein helpu i ystyried effeithiau mewn ffordd integredig a chefnogi ein hasesiad parhaus o effaith drwy ein dull Asesu Effaith Integredig. Cafodd effaith y Nodau a’r Camau Gweithredu arfaethedig ei datblygu a’i chofnodi yn yr Asesiad Effaith Integredig, sy’n cynnwys Asesiad o’r Effaith ar Hawliau Plant, Asesiad o’r Effaith ar Gydraddoldeb ac ystyriaeth o rwymedigaethau Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol. Cyhoeddwyd fersiwn gyntaf yr Asesiad Effaith Integredig ochr yn ochr â’r ymgynghoriad ar y Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hiliol drafft (Mawrth 2021) a byddwn yn cyhoeddi casgliad diwygiedig, ac yn parhau i ddefnyddio hwn fel adnodd byw i lywio’r broses o roi’r cynllun ar waith a’r ffordd rydym yn mesur ac yn monitro newid

Negeseuon cynnar

Yn ystod y cyfnod hwn, daeth rhai themâu clir i’r amlwg, a lywiodd y gwaith o baratoi’r ddogfen ymgynghori. Crynhoir y rhain isod:

• teimlad cryf bod pobl am weld dogfen ymarferol a oedd yn canolbwyntio ar wrth-hiliaeth. Nid oeddent am weld “strategaeth arall eto” wedi’i hanelu at gyfle cyfartal, integreiddio neu amlddiwylliannaeth. Fodd bynnag, roedd angen rhagor o gytundeb o ran sut beth fyddai cynllun gweithredu gwrth-hiliol
• cred amlwg nad oedd sefydliadau yn y sector cyhoeddus, y sector preifat na’r trydydd sector yn cyflawni eu rhwymedigaethau i chwalu hiliaeth systemig a sefydliadol. Yn benodol, nad oedd llawer o gyrff cyhoeddus yn cydymffurfio â Deddf Cydraddoldeb 2010, na Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus
• cydnabyddiaeth, heb negeseuon priodol, y gallai’r cynllun ddigio rhai yn y gymuned Wyn. Mynegwyd y gred gadarn nad yw hyrwyddo tegwch i bobl a chymunedau ethnig lleiafrifol yn gwrthdaro â chefnogi grwpiau eraill dan anfantais ac y dylem dynnu sylw at y gwaith ar wahân sy’n cael ei wneud ar y materion hynny
• amheuon ynghylch a allai Llywodraeth Cymru roi cymhellion i weithredu neu gosbi cyrff pan nad oedd cynnydd yn cael ei wneud
• y farn nad yw cyrff rheoleiddio, arolygiaethau nac ombwdsmyn yn deall hiliaeth yn dda, sut mae wedi’i hymgorffori yn eu polisïau a’u harferion, na beth i’w wneud pan fyddant yn dod ar ei thraws
• teimlad bod cynlluniau Amrywiaeth a Chynhwysiant yn y sector cyhoeddus yn aml yn annigonol. Teimlai llawer eu bod yn deillio o ddiffyg ffocws ar faterion sy’n ymwneud â hil galwad i Lywodraeth Cymru fynd i’r afael ag anghenion gwahanol a chroestoriadol menywod ethnig lleiafrifol, plant, pobl anabl ac anghenion yr holl grwpiau gwarchodedig eraill

Mae arbenigwyr academaidd ac arbenigwyr drwy brofiad bywyd sy’n gweithio ym maes gwrth-hiliaeth wedi llywio’r ffordd rydym yn deall gwrth-hiliaeth ac yn gweithredu yn ei gylch. Mae Llywodraeth Cymru yn gwneud hyn mewn ffordd newydd, am ein bod am osgoi ‘gwneud beth rydym bob amser yn ei wneud’, ac ailadrodd camgymeriadau’r gorffennol.

Arweiniodd yr hen ddull gweithredu at gred ymhlith pobl ethnig leiafrifol nad oedd modd sicrhau newid gwirioneddol, ac nid yw hynny’n syndod. Yn y cynllun hwn, rydym yn gwneud ymdrech wirioneddol i wneud pethau’n wahanol.

Mae’r Athro Ogbonna wedi nodi:

“Racism is constantly mutating. If we fail to eradicate it, it will continue through generations. It becomes a perverse inheritance that expresses itself in different mutations, and that blights the lives of future generations in different ways.

Many years ago, racism was overt, with many ethnic minority people told directly that they were not wanted. Today, racism has morphed into subtle everyday behaviours but is no less pernicious in

its impacts. We want to eradicate racism and we believe that adopting an anti-racist approach is the key to this”.

Rydym yn dilyn y diffiniad ffurfiol o hiliaeth sefydliadol a ddiffiniwyd yn adroddiad Macpherson (1999):

“The collective failure of an organisation to provide an appropriate and professional service to people because of their colour, culture or ethnic origin. The report argues that institutional racism can be seen or detected in processes, attitudes, and behaviours that amount to discrimination through prejudice, ignorance, thoughtlessness, and racist stereotyping which disadvantages minority ethnic groups.”

Rydym wedi diffinio gwrth-hiliaeth fel a ganlyn:

“Mynd ati’n weithredol i adnabod y systemau, y strwythurau a’r prosesau sy’n arwain at ganlyniadau trawiadol o wahanol i grwpiau ethnig lleiafrifol, a chael gwared arnynt. Mae’n golygu cydnabod y gallwn ni, hyd yn oed os na chredwn ein bod yn ‘hiliol’, drwy wneud dim byd, fod yn rhan o ganiatáu i hiliaeth barhau. Nid yw’n golygu “unioni” pobl na chymunedau ethnig lleiafrifol, ond yn hytrach unioni systemau nad ydynt wedi bod yn fuddiol i bobl ethnig leiafrifol ac sydd weithiau wedi bod yn niweidiol hyd yn oed iddynt. Mae’n golygu gweithio gyda chryfderau ac arweinyddiaeth sylweddol pobl ethnig leiafrifol a defnyddio eu profiadau bywyd o ran y ffordd rydym, ar y cyd, yn llunio ac yn cyflawni nodau. Mae’n golygu gwneud gwahaniaeth cadarnhaol a pharhaol.”

Gall y broses o ddatblygu stereoteipiau negyddol am bobl ethnig leiafrifol ddechrau mor gynnar â phedair oed; felly gall hyd yn oed y rhai sy’n credu nad ydynt yn hiliol arddel stereoteipiau cynhenid a all, os ydynt hefyd mewn swyddi dylanwadol, arwain at ymddygiad negyddol tuag at bobl ethnig leiafrifol. Gall natur hollbresennol hiliaeth effeithio ar bob unigolyn sy’n dod o gefndir ethnig lleiafrifol, ni waeth beth fo’i swydd na lefel ei awdurdod, a gall fod yn aml-luosog os caiff ei chyfuno â ffynhonnell arall o orthrwm e.e. oherwydd rhyw neu anabledd.

Mae methiant i fabwysiadu dull gweithredu gwrth- hiliol yn golygu y gall ymddygiadau y tybir eu bod yn ddiniwed gael effaith negyddol ar bobl o gymunedau ethnig lleiafrifol o hyd. Dylem ddechrau craffu ar ein rhagfarnau unigol, a myfyrio ar y ffordd y gallant effeithio ar aelodau o gymunedau ethnig lleiafrifol. Dylem hefyd gydnabod y pŵer sydd gennym, yn unigol ac ar y cyd, i fynd i’r afael â systemau sydd wedi torri. Bydd hyn yn ein helpu i ddeall pam y mae hiliaeth yn bodoli mewn cymdeithas, sut mae’n rhan annatod o’r ffordd rydym yn gweithio ac yn darparu gwasanaethau, a beth y gallwn ei wneud yn ei chylch.

Rydym hefyd am bwysleisio rôl pobl Wyn o ran bod yn gynghreiriaid gweithredol er mwyn i hyn lwyddo. Drwy fod yn gynghreiriad rydym yn ymgymryd â chyfrifoldeb i wneud y newidiadau angenrheidiol.

Wrth ddatblygu ein nodau a’n camau gweithredu, penderfynwyd cymryd camau radical yn hytrach na rhai graddol. Rydym am weithredu mewn ffordd wahanol i’r hyn a wnaed o’r blaen. Bydd yr atebion yn amrywio rhwng meysydd polisi, ac adlewyrchir hyn yn y cynllun.

Ar ôl cryn ymdrechion i gyd-lunio cynllun gweithredu, ymgynghorwyd yn ffurfiol ar Gynllun Gweithredu drafft rhwng mis Mawrth a mis Mehefin 2021. Cawsom dros 300 o ymatebion. Hoffem ddiolch i’r holl unigolion, grwpiau a sefydliadau hyn a gyfrannodd a’u hanrhydeddu, yn benodol y bobl niferus a gymerodd y cam anodd o rannu eu profiadau poenus eu hunain o hiliaeth ddofn, a’r effaith y mae hyn wedi’i chael.

Hoffem hefyd ddiolch i’r unigolion a’r sefydliadau hynny a arweiniodd y ddeialog a’r drafodaeth ar ein rhan. Rydym hefyd yn ddiolchgar iawn i Race Equality First, a aeth yr ail filltir ac a ddadansoddodd bob ymateb ar ein rhan. Rydym yn cyflwyno cymaint o’r adroddiad llawn ag y gallwn er mwyn gwneud pob cyfiawnder ag ef ac fel cofnod o gryfder y pryderon a fynegwyd a’r cyfraniadau a wnaed.

Isod, rydym yn crynhoi’r negeseuon allweddol o’r ymgynghoriad a sut mae’r rhain wedi cael eu hystyried yn y fersiwn derfynol hon o’r cynllun.

Terminoleg

Gwnaed llawer o sylwadau gwahanol am y term 'Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol' a ddefnyddiwyd yn yr ymgynghoriad drafft a’r fersiwn fer ‘pobl neu gymunedau ethnig leiafrifol’. Roedd yr adborth gan Sipsiwn a Theithwyr yn gryfach fyth – roeddent yn teimlo nad oedd y term yn berthnasol iddynt nac yn eu cynnwys. Mae hunaniaeth yn rhywbeth hynod bersonol ac nid grŵp homogenaidd yw’r bobl sy’n wynebu hiliaeth. Yn hytrach, maent yn cynnwys amrywiaeth eang o grwpiau diwylliannol ac ethnig gwahanol sydd â safleoedd gwahanol iawn mewn cymdeithas ym Mhrydain. Roedd yn amlwg o’r ymateb mai’r hyn a ffafriwyd oedd y dylid bod mor benodol â phosibl a chyfeirio at bobl yn y ffordd y byddent yn dymuno i eraill gyfeirio atynt.

Weithiau bydd angen cyfeirio at y profiad cyfun o hiliaeth. Yn ôl y disgwyl, nid arweiniodd yr ymgynghoriad at nodi unrhyw derm penodol a oedd yn amlwg yn cael ei ffafrio yn lle termau eraill. Ar ôl trafodaeth bellach â Grŵp Llywio’r Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol, cytunwyd i gadw’r term ‘Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol’ ynghyd â ‘lleiafrifoedd ethnig’ fel fersiwn fer. Un pwynt allweddol a godwyd oedd y dylid sicrhau ein bod yn defnyddio ‘pobl’ yn hytrach na ‘cymunedau’ lle bynnag y bo modd, a hynny er mwyn pwysleisio dynoliaeth y rhai sydd wedi cael profiad o hiliaeth ac sydd wedi cael eu lleiafrifoli. Yn aml, maent yn fwyafrif yn fyd-eang.

Mae’n bwysig nodi hefyd, wrth drafod hiliaeth yn erbyn grŵp o bobl fel grŵp cyfun, y gall y termau hyn fod yn ddefnyddiol. Fodd bynnag, yn y gweithle neu mewn gwasanaeth, mae’n bwysig rhoi cyfle i bobl fynegi eu hunaniaeth yn y ffordd a ddymunant.

Cawsom ein herio hefyd, a hynny’n gwbl gyfiawn, am ddiffyg eglurder a chynrychiolaeth o ran profiadau pobl Iddewig a phobl â ffydd Islamaidd mewn grwpiau sy’n profi hiliaeth. Rydym am bwysleisio, wrth fynd i’r afael â hiliaeth, ein bod yn cynnwys y grwpiau hyn a’r hiliaeth a brofir ganddynt.

Mae Llywodraeth Cymru wedi mabwysiadu diffiniad gweithio Cynghrair Ryngwladol Cofio’r Holocost o wrthsemitiaeth:

“Math o ganfyddiad o Iddewon, a all gael ei gyfleu fel casineb tuag at Iddewon, yw gwrthsemitiaeth. Amlygir gwrthsemitiaeth drwy iaith a gweithredoedd corfforol sydd wedi’u hanelu at Iddewon neu unigolion nad ydynt yn Iddewon a/neu eu heiddo; ac at sefydliadau cymunedol a chyfleusterau crefyddol Iddewig.”

Ychwanegwn ei bod yn well gennym ddweud “pobl Iddewig”.

Mae’r Grŵp Hollbleidiol Seneddol ar Fwslimiaid Prydeinig ac Ymddiriedolaeth Runneymede ill dau yn diffinio Islamoffobia yn nhermau hiliaeth tuag at Fwslimiaid, gan dynnu sylw at y ffordd y mae Mwslimiaid ar y cyd wedi cael eu hileiddio drwy eu hunaniaethau crefyddol. Mae’n bwysig ac felly’n hanfodol bod yr achosion o ragfarn, gwahaniaethu, culni, ac anghydraddoldeb y mae Mwslimiaid yn eu hwynebu yn cael eu hystyried wrth inni fynd i’r afael â chydraddoldeb hil yma yng Nghymru. Nid yw hyn yn golygu tanseilio pwysigrwydd hunaniaeth grefyddol Mwslimiaid ond, yn hytrach, mae’n cydnabod y ffordd y mae hiliaeth yn effeithio ar gymunedau gwahanol mewn ffyrdd gwahanol.

Cafwyd sylwadau hefyd ynglŷn â’r term ‘profiad bywyd’. Nododd rhai fod eu profiadau bywyd yn cynnwys mwy na’r hyn y byddai unigolion yn ei gynnig – roeddent hefyd yn cynnig arbenigedd proffesiynol; er enghraifft, fel gweithwyr iechyd, gweithwyr gofal cymdeithasol, athrawon neu academyddion. Y term a ffafriwyd oedd ‘arbenigwyr drwy brofiad bywyd.’

Gweledigaeth, diben a gwerthoedd

Rydym wedi gweithio’n unol â’r arferion da a’r momentwm a gynigir gan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol a’r pum ffordd o weithio fel rhan greiddiol o’r gwaith hwn. Nod y Ddeddf yw gwella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru nawr ac yn y dyfodol.

Mae’n ei gwneud yn ofynnol i’r cyrff cyhoeddus a restrir yn y Ddeddf feddwl mwy am yr hirdymor, gweithio’n well gyda phobl a chymunedau a gyda’i gilydd, ceisio atal problemau a mabwysiadu dull gweithredu mwy cydgysylltiedig.

Dim ond os awn ati i weithio tuag at gydraddoldeb o ran llesiant i bawb yng Nghymru nawr, ac yn y dyfodol, y gellir gwireddu bwriadau’r Ddeddf. Mae mynd i’r afael â hiliaeth a’r gwahaniaethau y mae wedi’u hachosi ac sy’n parhau i fodoli yn hanfodol i ddiben y Ddeddf. Mae’n rhaid bod gwrth-hiliaeth yn ganolog i’r ffordd y rhoddir y Ddeddf ar waith – fel arall, mae perygl y bydd yr anghyfiawnder a welir ar hyn o bryd yn parhau.

Adlewyrchir y diben hwn yn y Nod Llesiant penodol canlynol: “Cymdeithas sy’n galluogi pobl i gyflawni eu potensial ni waeth beth fo’u cefndir neu eu hamgylchiadau (gan gynnwys eu cefndir a’u hamgylchiadau cymdeithasol-economaidd)”. Fodd bynnag, mae’n rhaid i’r nodau gael eu hystyried gyda’i gilydd ac ni ellir cyflawni’r un ohonynt heb drawsnewid llesiant pobl ethnig leiafrifol sy’n byw heddiw a chenedlaethau sydd i ddod.

Wrth ddatblygu gweledigaeth, gwerthoedd a diben y gwaith hwn mewn ffordd a oedd yn cael ei harwain a’i chymeradwyo gan gymunedau ethnig lleiafrifol, gwnaethom ymgorffori’r egwyddorion datblygu cynaliadwy yn ymwneud â’r hirdymor, atal, integreiddio a chydweithio fel rhan ganolog o’r gwaith hwn.

Gweledigaeth, diben, gwerthoedd a nodau’r cynllun hwn, fel y’u nodwyd yn yr ymgynghoriad drafft oedd:

Gweledigaeth

Cymru fel gwlad wrth-hiliol.

Diben

Ar y cyd, gwneud gwahaniaeth mesuradwy i fywydau pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Gwerthoedd

Bod yn agored ac yn dryloyw, gan roi profiadau bywyd pobl wrth wraidd y gwaith a wnawn, a mabwysiadu dull gweithredu sy’n seiliedig ar hawliau.

Croesawyd y weledigaeth, y diben a’r gwerthoedd yn gyffredinol yn yr ymatebion. O ran amserlenni, roedd rhai’n teimlo ei bod yn rhy uchelgeisiol cyflawni diben y cynllun o fewn deng mlynedd, oherwydd maint y newidiadau diwylliannol ac ymddygiadol sydd eu hangen. Roedd llawer hefyd yn cwestiynu ble y byddai’r camau gweithredu yn y papur ymgynghori yn gwireddu’r weledigaeth hon.

Roeddem yn cytuno. Mae hiliaeth wedi bod yn rhywbeth systemig a sefydliadol ers cenedlaethau, felly bydd yn cymryd cryn amser i newid. Efallai y bydd yn cymryd mwy na deng mlynedd i wireddu’r weledigaeth, ond mae angen inni gael darlun o’r hyn y gellir ei gyflawni er mwyn symud ymlaen, ac rydym am wneud cynnydd mor gyflym â phosibl. Ein diben yw gwneud gwahaniaeth mesuradwy i fywydau pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ar y cyd. Mae’n rhaid i hyn ddigwydd drwy ymdrechion ar y cyd gan y llywodraeth, y sector cyhoeddus, y trydydd sector a’r sector preifat. Felly rydym wedi diwygio’r diben i gynnwys yr ymadrodd “ar y cyd”.

At ddibenion monitro newid, rydym wedi ymateb i’r sylwadau ynglŷn â’r nifer mawr o ddatganiadau yn y cynllun drafft ar y dyfodol a ragwelir erbyn 2030 os byddwn yn symud tuag at fod yn genedl wrth-hiliol, ac wedi eu diwygio a’u crynhoi. Rydym yn eu rhestru yn yr adran “Sut y byddwn yn cyflawni’r cynllun hwn”, ac yn esbonio sut y byddwn yn defnyddio’r deunydd hwn i fesur newid dros amser.

Nodau

Yn ein hymgynghoriad drafft amlinellwyd Gweledigaeth, Diben, Gwerthoedd a Nodau fel uchod ac erys y rhain yn ddigyfnewid.

Yn y cynllun terfynol hwn, rydym wedi diwygio’r Nodau, fel isod.

Tynnwyd yr elfen drawsbynciol a’r camau gweithredu ar yr Amgylchedd. Mae’r elfennau trawsbynciol bellach wedi’u hadlewyrchu yn ein hadran ar Arweinyddiaeth yn Llywodraeth Cymru ac mewn perthynas â’r adran ar wasanaethau cyhoeddus, a bydd rhagor o waith yn cael ei wneud ar yr adran ar yr Amgylchedd. Rydym yn ymrwymedig i gynnwys camau gweithredu ar Newid yn yr Hinsawdd a’r Amgylchedd yn y misoedd nesaf.

Rhown esboniadau ar bob un o feysydd y Nodau yn Adran B.

Nodau a Chamau Gweithredu

Roedd rhai ymatebwyr yn pryderu ein bod yn ceisio cyflawni gormod a/neu nad oeddem yn blaenoriaethu’r pethau cywir er mwyn mynd i’r afael â hiliaeth systemig a sefydliadol. Roedd eraill yn teimlo bod maint a graddfa’r cynllun drafft (64 o Nodau a 340 o Gamau Gweithredu) yn golygu bod perygl y byddai effaith, a dealltwriaeth gyffredinol, yn cael eu colli. Rydym wedi myfyrio ar hyn ac wedi canolbwyntio ar y camau gweithredu terfynol i fynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol.

Teimlai eraill nad oedd y Nodau na’r Camau Gweithredu drafft yn ddigon ‘CAMPUS’ h.y. cyraeddadwy, amserol, mesuradwy, penodol, uchelgeisiol, synhwyrol. Yn y papur ymgynghori, rhestrwyd y nodau a’r camau gweithredu fel rhai ‘tymor byr’, ‘tymor canolig’ a ‘hirdymor’. Gwnaed hyn yn rhannol er mwyn gweld yr awydd am gamau gweithredu penodol ond teimlai ymatebwyr fod y termau hyn yn rhy amhenodol. Ers y cyfnod ymgynghori rydym wedi gweithio gydag arweinwyr polisi i fireinio’r camau gweithredu a nodi canlyniadau ac amserlenni cliriach. Rydym hefyd wedi cysylltu’r cyfrifoldeb am bob cam gweithredu â rhan a enwyd o’r sefydliad.

Dim ond camau gweithredu sydd i’w cymryd rhwng mis Mehefin 2022 a mis Mehefin 2024 y mae’r cynllun diwygiedig hwn yn ymdrin â nhw. Byddwn yn dysgu o’r gwaith a wnawn yn ystod y cyfnod hwn ac yn datblygu nodau a chamau gweithredu diwygiedig ar gyfer y cyfnod dilynol.

Teimlai eraill fod y ddogfen yn cynnwys gormod o jargon a thermau polisi. Roeddent yn teimlo nad oeddem yn esbonio’r newidiadau yr oeddem am eu gwneud mewn ffordd ddigon syml. Felly, rydym wedi ceisio symleiddio pethau, drwy ganolbwyntio ar y newidiadau rydym am eu gwneud ar y cyd i brofiadau pobl o hiliaeth mewn chwe agwedd wahanol ar eu bywydau:

Eu profiad o hiliaeth yn eu bywyd pob dydd:

• Eu profiad o hiliaeth wrth ddefnyddio gwasanaethau.
• Eu profiad o fod yn rhan o’r gweithle.
• Eu profiad o gael swyddi a chyfleoedd.
• Eu profiad pan nad oes ganddynt fodelau rôl gweladwy mewn swyddi dylanwadol.
• Eu profiad o hiliaeth fel ffoaduriaid neu geiswyr lloches.

Mae swyddogion polisi wedi defnyddio’r penawdau hyn i lywio eu cynlluniau gweithredu. Yn ein Cyflwyniad i’r Cynllun Cymru Wrth-hiliol rydym yn rhannu rhai enghreifftiau o’r ffordd rydym yn mynd i’r afael a phrofiadau gwahanol pobl mewn meysydd polisi gwahanol.

Gwahaniaethu lluosog/‘croestoriadedd’

Mynegwyd rhai pryderon ein bod yn canolbwyntio ar un grŵp gwarchodedig yn unig, a bod hyn yn gorsymleiddio’r ffyrdd gwahanol y mae hiliaeth yn gweithio i effeithio ar fenywod ethnig lleiafrifol, plant, pobl hŷn, pobl anabl, a grwpiau gwarchodedig eraill. Nododd llawer nad oedd ymwybyddiaeth o’r ffordd y mae’r gwahanol nodweddion hyn yn cydadweithio â’i gilydd, i greu mwy o wahaniaethau, yn ddigon amlwg yn y cynllun drafft.

Bathodd Kimberlé Crenshaw, ffeminyddes ddu, y term ‘intersectionality’ i ddisgrifio effaith gyfun sawl math o orthrwm, a’r ffordd y maent yn cydadweithio ac yn cydgysylltu â’i gilydd (Crenshaw K, 1989).

Rydym yn cydnabod bod menywod ethnig lleiafrifol, er enghraifft, yn ysgwyddo baich trymach yn eu profiad o hiliaeth, er enghraifft drwy eu profiad uniongyrchol o wasanaethau mamolaeth, neu wrth arwain y broses o ymgysylltu ag ysgolion neu wasanaethau cymdeithasol ar ran eu perthnasau hŷn a’u teuluoedd. Rydym hefyd yn cydnabod bod dynion ethnig lleiafrifol ifanc, er enghraifft, yn fwy tebygol o gael eu stopio a’u chwilio gan yr heddlu na grwpiau eraill. Yn yr un modd, mae’r systemau a’r prosesau sy’n effeithio ar ffoaduriaid a gweithwyr mudol yn wahanol iawn i’r rhai sy’n effeithio ar bobl ethnig leiafrifol sydd â hawl barhaol i fyw ym Mhrydain.

Mae amgylchiadau economaidd-gymdeithasol neu ‘ddosbarth’ yn chwarae rôl ychwanegol o ran cadw pobl ethnig leiafrifol dan orthrwm. Mae pobl ethnig leiafrifol yng Nghymru dros ddwywaith yn fwy tebygol na phobl Wyn o fyw yn y 10 y cant o rannau mwyaf difreintiedig yng Nghymru (20.6 y cant o bobl ethnig leiafrifol o gymharu ag 8.3 y cant o bobl Wyn). Pobl ddu sydd fwyaf tebygol o fyw yn y 10 y cant o rannau mwyaf difreintiedig yng Nghymru, gyda 35 y cant o holl bobl Ddu Cymru yn byw yn yr ardaloedd hyn. Mae mwy nag 1 o bob 10 o bobl sy’n byw yn y 10 y cant o ardaloedd mwyaf difreintiedig yn dod o grwpiau ethnig lleiafrifol, er eu bod ond yn cyfrif am 5 y cant o gyfanswm poblogaeth Cymru (Llywodraeth Cymru, 2020).

Yn ystod y blynyddoedd diwethaf, rydym wedi ceisio gwella profiad pobl â nodweddion gwarchodedig penodol drwy gyfres o gynlluniau gweithredol. Mae’r rhain yn cynnwys y Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb rhwng y rhywiau, Cenedl Noddfa: cynllun Ffoaduriaid a Cheiswyr Lloches, y Cynllun Galluogi Sipsiwn, Roma a Theithwyr a’r Cynllun Hawl i Fyw’n Annibynnol. Mae cynlluniau eraill wrthi’n cael eu datblygu hefyd, gan gynnwys y Cynllun LHDTC+, a gwaith gan y Tasglu Hawliau Pobl Anabl mewn ymateb i’r adroddiad Drws ar Glo: Datgloi bywydau a hawliau pobl anabl yng Nghymru ar ôl COVID-19. Gweler Atodiad 7 am ddolenni i’r cynlluniau hyn.

Mae’r cynlluniau hyn yn ystyried profiadau cymhleth a heriol ac yn nodi cyfres o gamau gweithredu i liniaru’r effeithiau negyddol posibl sy’n gysylltiedig â nhw. Mae’n bwysig nad yw’r nodweddion hyn yn cael eu hystyried ar wahân i’w gilydd. Mae’n rhaid ystyried sut mae nodwedd warchodedig yn rhyngweithio â ffactorau eraill, megis rhyw, rhywioldeb, anabledd, oedran, ffydd, statws economaidd-gymdeithasol neu ddosbarth. Ni all un math o wahaniaethu gael ei ddeall ar wahân i un arall, ac ni ddylai ychwaith.

Mae llawer o’r themâu yn y cynllun hwn hefyd yn codi mewn cynlluniau eraill am eu bod yn berthnasol i’r profiad o nodweddion gwarchodedig cyfun. Rydym yn cydnabod nad yw’r camau gweithredu na’r nodau yn y cynllun hwn sydd wedi’u hanelu at fynd i’r afael â phrofiad pobl ethnig leiafrifol yng Nghymru bob amser yn ymdrin â hil neu ethnigrwydd ar ei ben ei hun. Yn aml, maent yn ymdrin â’r profiad o nodweddion croestoriadol.

Bydd pŵer y cynllun hwn (a chynlluniau eraill) yn dibynnu ar y ffordd rydym yn ei roi/eu rhoi ar waith. Bydd dull gweithredu croestoriadol yn hollbwysig. Felly, bydd y Grŵp Atebolrwydd yn ystyried ac yn defnyddio arbenigedd o amrywiaeth o nodweddion gwarchodedig, er mwyn sicrhau y caiff effeithiau cyfun eu hystyried, wrth i’r cynllun gael ei roi ar waith. Bydd fframweithiau llywodraethu ar gyfer yr holl gynlluniau cydraddoldeb eraill hefyd yn cael eu haddasu at yr un diben, a bydd systemau adrodd yn cael eu nodi a’u rhoi ar waith.

Mesur a monitro newid

Mesurau a dangosyddion: Nid oedd y papur ymgynghori’n cynnwys dangosyddion perfformiad penodol am ein bod yn ceisio mesur y gefnogaeth i’r camau gweithredu penodol cyn cadarnhau manylion. Felly, roedd ymatebwyr yn pryderu nad oeddem yn dryloyw ynglŷn â sut y byddem yn monitro newid, naill ai’n feintiol (gyda niferoedd ac ystadegau) neu’n ansoddol (e.e. drwy gyfweliadau, neu hanesion pobl am eu profiadau bywyd).

Cydymffurfiaeth â’r ddeddf cydraddoldeb

Awgrymodd yr ymatebion i’r ymgynghoriad fod y methiant i leihau hiliaeth yn deillio, yn rhannol, o fethiant y llywodraeth a sefydliadau yn y sector cyhoeddus, y sector preifat a’r trydydd sector i gydymffurfio’n llawn â’u dyletswyddau o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010. Awgrymwyd bod angen cyflawni Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010 yn llawn, ac y dylai’r pwerau o dan y Ddeddf ddod yn ganolog i’r broses o roi’r cynllun hwn ar waith. Rydym yn cytuno. Byddwn yn sicrhau ein bod yn dwyn ein hunain, a’r rhai a ariennir gennym, i gyfrif am gyflawni’r Ddyletswydd hon.

Er mwyn helpu yn hyn o beth, rydym wedi nodi cyfres o bum cam gweithredu craidd i bob corff cyhoeddus eu cymryd, sy’n uniongyrchol gysylltiedig â darpariaethau Deddf Cydraddoldeb 2010. Bydd yr Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil newydd ei sefydlu yn olrhain cynnydd o ran hyn. Esbonnir y pum cam gweithredu craidd hyn yn llawnach yn yr adran ar Arweinyddiaeth yn Llywodraeth Cymru a’r adran ar y sector cyhoeddus.

Adnoddau

Un pryder penodol i lawer o’r ymgyngoreion oedd a fyddai’r cynllun hwn yn cael ei ategu gan adnoddau priodol. O ganlyniad, mae Llywodraeth Cymru wedi adolygu’r adnoddau y mae’n eu rhoi i (a) y timau a fydd yn cydlynu ac yn monitro’r cynllun, (b) yr arweinwyr polisi perthnasol, ac (c) ar gyfer y gwaith gyda rhanddeiliaid allanol a chymunedau.

Mae Gweinidogion gwahanol, ar draws yr holl bortffolios, wedi ymrwymo i ddarparu lefel briodol o adnoddau yn Llywodraeth Cymru i gyflawni’r nodau a chymryd y camau gweithredu yn y cynllun hwn. Mae cyllid wedi cael ei neilltuo o fewn cyllideb Llywodraeth Cymru i gefnogi hyn.

Wrth ddatblygu camau gweithredu manwl mewn meysydd polisi gwahanol, nodwyd a chytunwyd ar yr adnoddau sydd eu hangen i’w cyflawni. Er enghraifft, mae Llywodraeth Cymru wedi neilltuo cyllid i gefnogi tîm gweithredu canolog i oruchwylio’r cynllun gweithredu, sefydlu’r Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil, a chefnogi gwaith y Grŵp Atebolrwydd Allanol. Hefyd, rydym yn nodi’n glir iawn sut y byddwn yn defnyddio ein cyllidebau ehangach a’n cyllidebau gwariant a chyllidebau rhaglenni i sbarduno camau gwrth-hiliol.

Bydd y ‘Tîm Gweithredu Cymru Wrth-hiliol’ yn arwain y gwaith o ddatblygu, gweithredu a monitro’r nodau a’r camau gweithredu. Byddwn hefyd yn adolygu’r meini prawf a’r blaenoriaethau ar gyfer ein grantiau Cydraddoldeb a Chynhwysiant, gyda’r nod o gynnal gwell deialog â chymunedau ethnig lleiafrifol ledled Cymru.

Yr her o ran arweinyddiaeth

Codwyd pryder y byddai rhoi’r cyfrifoldeb am hyrwyddo gwrth-hiliaeth i ‘hyrwyddwr’ mewn sefydliad o bosibl yn mynd yn groes i’r nod, drwy annog arweinwyr eraill i osgoi gweithredu neu fod yn atebol. Awgrymodd llawer y dylai pob arweinydd hyrwyddo gwrth-hiliaeth.

Credwn mai’r her o ran arweinyddiaeth sy’n ymdreiddio i bob nod a cham gweithredu yw datgelu’r systemau a’r prosesau sy’n cael effaith negyddol ar bobl ethnig leiafrifol, a gwneud rhywbeth gweithredol, beiddgar a gwahanol i fynd i’r afael â’r rhain. Mae angen i arweinwyr fyfyrio, a mynd i’r afael â’r “achos y tu ôl i’r achos.” Dyma’r her y byddwn yn gofyn i arweinwyr ar bob lefel yn ein sefydliad ei deall, ac y byddwn yn eu cefnogi i weithredu arni.

Mae hyn yn gofyn i arweinwyr flaenoriaethu gwrth-hiliaeth, a rhoi neges glir ynglŷn â phwysigrwydd bod yn ddewr ac yn radical, a byw yn unol â’r ymddygiadau hynny eu hunain. Fel ‘cynghreiriaid’, bydd angen iddynt gymryd rhan mewn sgyrsiau anodd sy’n ystyried profiadau bywyd pobl – ac ysgogi newid a’i gynnal. Mae hefyd yn gofyn i arweinwyr nodi’r systemau a’r prosesau hynny sy’n arwain at ganlyniadau negyddol, gwahanol i bobl ethnig leiafrifol, ac i sicrhau bod newidiadau yn digwydd. Mae’n hollbwysig hefyd eu bod yn tynnu sylw at achosion o hiliaeth lle bynnag y byddant yn eu gweld, a’u bod yn ymrwymo i wneud penderfyniadau heb ragfarn.

Byddwn yn galluogi arweinwyr i ddeall bod gwrth-hiliaeth yn golygu bod yn rhaid iddynt wrando, ni waeth pa mor anghysurus yw hynny, a bod yn greadigol ynglŷn ag atebion posibl. Dylent lunio atebion ar y cyd â phobl ethnig leiafrifol, gan mai nhw sy’n meddu ar yr wybodaeth wirioneddol am y newidiadau sydd eu hangen. O ran swyddogion polisi a gweision cyhoeddus eraill, mae ganddynt hwythau wybodaeth am yr adnoddau sy’n bodoli i wneud newidiadau. Mae angen i bawb feddu ar yr wybodaeth hon am fod arweinyddiaeth yn rhan o rôl pawb yn ein barn ni, nid dim ond y rhai mewn uwch-swyddi, er mwyn iddynt fod yn bartneriaid cydradd yn y gwaith o roi atebion newydd ac effeithiol ar waith.

Byddwn hefyd yn gweithio gydag arweinwyr yn y sector cyhoeddus, y trydydd sector a’r rhai a ariennir gennym yn y sector preifat er mwyn iddynt berchenogi’r cynllun hwn yn ddi-oed. Byddwn yn cynnal sesiynau deialog ond byddwn hefyd, drwy ein gwaith polisi, yn dod i gytundeb â’r rhai sy’n galluogi neu’n rheoleiddio ar ein rhan i ddefnyddio’r dylanwad sydd ganddynt i’w lawn effaith.

Yn olaf ac yn bwysicaf oll, rydym am sicrhau bod y cynllun hwn yn cydnabod cryfderau’r arweinyddiaeth yn y cymunedau ethnig lleiafrifol. Mae arweinwyr ar bob lefel mewn cymdeithas wedi ymladd yn erbyn hiliaeth am genedlaethau lawer ac am flynyddoedd lawer, a hynny heb unrhyw gydnabyddiaeth ac yn aml heb gyfle i fod yn rhan o’r prosesau gwneud penderfyniadau sy’n effeithio ar gymunedau ethnig lleiafrifol a thu hwnt. Mae angen cydnabod eu gwydnwch a’u dycnwch wrth barhau i ymladd yn erbyn hiliaeth, ac mae eu cryfderau a’u dirnadaethau lu o ran sut mae systemau’n gweithio i osgoi cyfrifoldeb a gwahaniaethu yn hollbwysig i’r gwaith hwn ac yn wir i arferion da i bawb.

Mae’r rhain yn cynnwys y cryfderau a welwyd yn yr ymgynghoriad ac ar bob lefel o gymdeithas – cryfder unigolion sydd wedi dioddef trawma hiliaeth ac wedi rhannu eu profiadau bywyd mewn fforymau agored, cryfder grwpiau sy’n lobïo a/neu’n gweithredu ar ran eraill, yn aml yn ddi-dâl, a chryfder sefydliadau sy’n gwrthsefyll hiliaeth ac yn tynnu sylw at hiliaeth. Mae’r arweinyddiaeth hon yn ysgwyddo baich penodol – baich creithiau profiadau hiliol. Fel Llywodraeth Cymru, rydym yn parchu ac yn gwerthfawrogi’r gwaith y maent yn ei wneud, yn cefnogi eu hymdrechion ac yn cydnabod na fyddai’r cynllun hwn wedi bod yn bosibl hebddynt.

Ein hymrwymiad o ran arweinyddiaeth yw y byddwn yn cefnogi ac yn datblygu galluoedd arweinwyr o’r cymunedau ethnig lleiafrifol. Rydym wedi nodi camau gweithredu o dan Arweinyddiaeth yn Llywodraeth Cymru ac yn yr adran ar wasanaethau cyhoeddus.

Rôl y sector preifat

Mynegwyd pryder nad oedd y cynllun yn canolbwyntio ddigon ar y sector preifat, nac ar gamau gweithredu a all ddylanwadu ar y sector preifat. Mae hyn yn codi heriau am nad oes gennym gymaint o ffyrdd uniongyrchol o ysgogi’r sector preifat ag sydd gennym o ran y gwasanaeth cyhoeddus ehangach yng Nghymru. Byddwn yn anelu at ddefnyddio ein cyllid yn fwy effeithiol gyda’r sector preifat drwy ein grantiau a’n prosesau caffael er mwyn sicrhau bod sefydliadau sy’n cael cyllid gennym yn dangos ymrwymiad i wrth-hiliaeth.

Er mwyn cyflawni uchelgeisiau’r cynllun, bydd angen inni ddefnyddio ein dylanwad a’n gallu i ddarbwyllo fel cyflogwr sy’n esiampl i eraill. Drwy annog y sector cyhoeddus a’r sector preifat i weithio gydag undebau llafur cydnabyddedig mewn partneriaeth gymdeithasol, byddwn yn hyrwyddo prosesau gwneud penderfyniadau cadarnach, a chreu diwylliant gwrth-hiliol.

Mae TUC Cymru yn cynrychioli Undebwyr Llafur ym mhob sector yng Nghymru ac mae’n chwarae rhan bwysig yn y gwaith o fynd i’r afael â hiliaeth yn y gweithle. Byddwn yn gweithio gyda TUC Cymru, cyflogwyr a phartneriaid eraill i wella profiadau yn y gwaith a mabwysiadu dulliau gweithredu gwrth-hiliol.

Gwrthwynebiad i’r cynllun gweithredu

Er bod llawer o ymatebion adeiladol gan wasanaethau cyhoeddus, gwelwyd hefyd rywfaint o dystiolaeth o wrthwynebiad i’r cynllun a’i uchelgais. Adlewyrchwyd hyn mewn ymatebion a oedd yn amau bod angen cynllun, o ystyried deddfwriaeth bresennol a chynlluniau gweithredu a strategaethau perthnasol eraill. Codwyd cwestiynau hefyd ynglŷn â’r perthnasedd i wahanol rannau o Gymru, cyllid ac adnoddau ac anesmwythder am y cynigion ynglŷn ag atebolrwydd am newid.

Rydym yn cydnabod, drwy fabwysiadu dull gwrth-hiliol, ein bod yn newid y ffordd rydym yn mynd i’r afael â gwahaniaethau ar sail hil a hiliaeth yng Nghymru yn sylweddol. Cyfyngedig yw’r arbenigedd sydd gan gyrff cyhoeddus yng Nghymru, gan gynnwys Llywodraeth Cymru, o ran ymgorffori arferion gwrth-hiliol am gyfnod estynedig. Mae angen inni weithio gyda gwasanaethau cyhoeddus i roi arweinyddiaeth ar y mater hwn a meithrin gallu.

Fodd bynnag, nid ymddiheurwn am roi ffocws uniongyrchol a chlir iawn ar hil ac ethnigrwydd a’r rheidrwydd i fynd i’r afael â hiliaeth strwythurol a systemig. Mae’r ddadl o blaid newid yn ddiwrthdro. Pe bai newid yn mynd i ddod o ganlyniad i’r ddeddfwriaeth, y cynlluniau a’r strategaethau sy’n bodoli eisoes, a dulliau gweithredu gwahanol, e.e. amlddiwylliannaeth, cydraddoldeb hil, cynhwysiant ac amrywiaeth ac ati, byddem wedi’i weld eisoes. Nod y cynllun hwn – a’i drefniadau ar gyfer atebolrwydd – yw rhoi ffocws parhaus ar y materion hyn a sicrhau, o leiaf, y cydymffurfir â’r ddeddfwriaeth bresennol.

Wrth ddechrau ar y gwaith hwn i ddatblygu’r cynllun hwn, dywedodd yr arweinwyr ethnig lleiafrifol a oedd yn gweithio gyda ni yn glir nad oeddent am weld strategaeth arall, na Chynllun arall, nad oedd yn cyflawni’r hyn a addawyd. Yn ganolog i’r drafodaeth â’r Grŵp Llywio a phobl yn y grwpiau ethnig lleiafrifol roedd sut y byddwn yn sicrhau bod y cynllun yn cael ei roi ar waith yn effeithiol ac na fydd unrhyw simsanu ar hyd y ffordd.

Rydym wedi cyflwyno tair elfen allweddol i dawelu meddwl pobl o ran y pryderon hyn – mesurau clir o lwyddiant, gan gynnwys dangosyddion, trefniadau llywodraethu annibynnol ac ymrwymiad i ddarparu adnoddau.

Mesurau clir o lwyddiant, gan gynnwys dangosyddion llwyddiant

Pan ddatblygwyd ein datganiadau am Weledigaeth, gwerthoedd a diben gyda’r cymunedau ethnig lleiafrifol, nodwyd hefyd gyfres o ddatganiadau ynglŷn â sut beth fyddai “da” pe baem yn symud dipyn o ffordd tuag at fod yn wlad wrth-hiliol erbyn 2030. (Gweler tudalennau 27 a 28 o’r cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hiliol Drafft). Ar sail adborth, rydym wedi diwygio ac wedi drafftio’r rhain i gynnwys yr isod. Maent yn cwmpasu chwe maes sy’n achos pryder.

Mewn perthynas â gwydnwch a llwyddiant pobl ethnig leiafrifol er gwaethaf yr hiliaeth y maent wedi’i hwynebu.

Datganiad o newidiadau a ddymunir:

1. Bydd Llywodraeth Cymru wedi ariannu ac wedi cefnogi sefydliadau a arweinir gan y gymuned mewn ffordd agored a theg.
2. Mae’r gwaith o ddatblygu polisïau a chynllunio darpariaeth gwasanaethau yn cynnwys amrywiaeth o leisiau o gymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ar lefel ranbarthol a chenedlaethol, sy’n defnyddio eu profiadau bywyd i ddod o hyd i atebion creadigol wrth ddatblygu polisïau a darparu gwasanaethau.

Mewn perthynas â phrofiad pobl ethnig leiafrifol o hiliaeth mewn bywyd pob dydd.

Datganiad o newidiadau a ddymunir:

1. Mae pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn ymwybodol o’r gweithdrefnau cwyno wrth ddefnyddio gwasanaethau cyhoeddus ac yn gallu cael gafael arnynt yn eu dewis iaith pan fydd angen heb unrhyw ofn, rhwystrau na dial.
2. Mae’r heddlu yng Nghymru yn mynd i’r afael â hiliaeth yn rhagweithiol ac yn gweithio gyda phobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol a’r gymuned ehangach i wella cydlyniant cymunedol wrth ddarparu gwasanaethau’r heddlu.
3. Caiff y broses gyfiawnder o ymdrin â hiliaeth ei hadolygu ar y cyd â chymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Lleiafrifol.
4. Caiff troseddau casineb yn bersonol ac ar-lein eu dileu.

Mewn perthynas â phrofiad pobl ethnig leiafrifol o hiliaeth o ran y ffordd y darperir gwasanaethau.

Datganiad o newidiadau a ddymunir:

1. Mae myfyrwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol a’u gofalwyr yn hyderus bod gan leoliadau addysg bolisïau effeithiol i atal bwlio hiliol/ microymosodiadau ac y byddant yn ymdrin â’r rhain yn effeithiol pan fyddant yn digwydd.
2. Mae pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn cael gwell mynediad at wasanaethau cyhoeddus sy’n deg ac yn ddiwylliannol briodol i’w hanghenion.
3. Mae darparwyr yn y sector cyhoeddus yn ymwybodol yn ddiwylliannol ac yn gymwys i ddarparu gwasanaethau i bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol sy’n cydnabod y gwahaniaethau ymhlith grwpiau ethnig lleiafrifol.
4. Ni chaiff gwahaniaethu ar sail hil nac anghydraddoldeb mewn gwasanaethau a ddarperir gan y sector cyhoeddus eu goddef o gwbl.

Mewn perthynas â phrofiad pobl ethnig leiafrifol o hiliaeth yn y gweithle/hiliaeth wrth gael swyddi a chyfleoedd.

Datganiad o newidiadau a ddymunir:

1. Mae gweithlu’r sector cyhoeddus yng Nghymru yn cynrychioli’r boblogaeth y mae’n ei gwasanaethu ar bob lefel o’r sefydliad.
2. Gwell ffyrdd o nodi a hyrwyddo arferion sy’n llwyddo i leihau anghydraddoldebau cyflogaeth, gwahaniaethu a rhwystrau i bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ym mhob agwedd ar brosesau recriwtio, dethol a datblygiad gyrfa.
3. Mae arweinwyr ac uwch-reolwyr yn y sector cyhoeddus a’r trydydd sector yn dangos sut maent yn mynd ati i ymgorffori gwrth-hiliaeth yn y sefydliad fel agwedd ofynnol ar eu prosesau rheoli perfformiad.
4. Mae pob aelod o staff yn y sector cyhoeddus ac mewn cyrff a ariennir yn cael hyfforddiant gorfodol ar wrth-hiliaeth.

Mewn perthynas â phrofiad pobl ethnig leiafrifol pan fydd diffyg modelau rôl gweladwy mewn swyddi dylanwadol.

Datganiad o newidiadau a ddymunir:

1. Mae’r uwch-arweinwyr mewn sefydliadau yn y sector cyhoeddus, y sector preifat a’r trydydd sector, yn ogystal â byrddau cyrff cyhoeddus, yn gynrychioliadol ac yn gynhwysol.
2. Senedd Cymru amrywiol sy’n gynrychioliadol o’i chymunedau.
3. Mae sefydliadau yn y sector cyhoeddus, y sector preifat a’r trydydd sector yn datblygu pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol i ymgymryd â ‘swyddi dylanwadol’.

Mewn perthynas â phrofiad pobl ethnig leiafrifol o hiliaeth mewn meysydd sydd y tu hwnt i reolaeth Llywodraeth Cymru (meysydd sydd heb eu datganoli); er enghraifft yn eu profiad fel ffoaduriaid neu geiswyr lloches.

Datganiad o newidiadau a ddymunir:

1. Mae’r rhai sy’n ceisio lloches ac sy’n ffoaduriaid yng Nghymru yn ymwybodol o’u hawliau ac yn gallu eu harfer.
2. Mae’r rhai sydd newydd gyrraedd a chymunedau presennol yn ystyried Cymru yn lle diogel i fyw ynddo.
3. Mae Llywodraeth Cymru yn mynd ati i sicrhau ei bod yn dylanwadu ar feysydd sydd heb eu datganoli.

Mae’r rhain ar ffurf ddrafft ac yn cael eu datblygu ymhellach a’u mireinio gan grŵp cymysg o arweinwyr cymunedol, gweision sifil a gweision cyhoeddus o’r tu allan i Lywodraeth Cymru.

Rydym wedi dechrau llunio 'Fframwaith Mesur Cynnydd Strategol drafft' a fydd yn dod yn brif adnodd adrodd y cynllun. Pan fydd y fframwaith wedi’i ddatblygu, caiff ei drafod ymhellach â’r Grŵp

Atebolrwydd newydd ei sefydlu (gweler isod). Bydd yn dangos y cynnydd y mae Llywodraeth Cymru, y sector cyhoeddus a sefydliadau a ariennir yn ei wneud tuag at gyflawni’r diben a’r weledigaeth, yn erbyn cyfres o ddangosyddion strategol. Mae’r gwaith yn mynd rhagddo a bydd yn cael ei ddatblygu yn ystod hydref 2020 pan fydd gennym yr adnoddau a’r arbenigedd priodol i wneud y gwaith hwn.

Mae’r drafft yn cynnig y bydd y mesurau’n cael eu mesur ar ddwy lefel:

1. bydd y Mesurau Perfformiad Strategol yn mesur newid yn Llywodraeth Cymru, y sector cyhoeddus a’r sector a ariennir. Bwriedir i’r Mesurau Perfformiad Strategol fod yn rhai cyffredinol, ar y cyfan, ac felly byddai modd eu cymhwyso at unrhyw faes polisi, ym mhob sector.
2. bydd y Mesurau Perfformiad Gweithredol yn mesur cynnydd yn erbyn y nodau a’r camau gweithredu a amlinellir yn y cynllun Gweithredu. Bydd yn rhaid i bob maes polisi dan sylw ystyried sut y bydd yn sicrhau ei fod yn mesur y newidiadau a’r canlyniadau sy’n deillio o’i gamau gweithredu yn effeithiol. Bydd angen i bob un ddatblygu ei Fesurau Perfformiad Gweithredol ei hun a chynnwys camau gweithredu priodol.

Bydd rhai o’r ffyrdd o fesur newid yn cymryd cryn amser i’w rhoi ar waith. Er enghraifft, cyflwyno arolygon newydd, gwneud newidiadau i gwestiynau mewn arolygon mawr, neu newid dulliau samplu i sicrhau cynrychiolaeth ddigonol o bobl ethnig leiafrifol fel y gellir cyflwyno data mewn ffordd fanylach a phriodol.​​

Grŵp Atebolrwydd Annibynnol Allanol

Er mwyn cynnig ffordd ychwanegol a pharhaus o sicrhau hyder bod y cynllun hwn yn cael ei roi ar waith, gyda chytundeb y Grŵp Llywio, rydym wedi cytuno ar gylch gorchwyl i ‘Grŵp Atebolrwydd’ annibynnol allanol oruchwylio’r gwaith hwn. (Gweler y Cylch Gorchwyl llawn yn Atodiad 5). Bydd yn cynnwys pobl ethnig leiafrifol yn bennaf, a bydd yn cael ei atgyfnerthu ymhellach drwy gynnwys arbenigwyr drwy brofiad bywyd o hiliaeth. Byddant yn meddu ar arbenigedd o ran gwahaniaethau ar sail hil, ac o ran ffyrdd o fynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol mewn meysydd gwahanol, er enghraifft iechyd, gofal cymdeithasol, addysg, cyflogaeth a ffoaduriaid. Caiff pob aelod ei recriwtio mewn ffordd agored a thryloyw. Byddwn yn chwilio am amrywiaeth o arbenigedd, profiad bywyd a safbwyntiau.

Caiff y Grŵp Atebolrwydd annibynnol hwn ei arwain gan yr Athro Emmanuel Ogbonna, o Brifysgol Caerdydd, a Dr Andrew Goodall, yr Ysgrifennydd Parhaol yn Llywodraeth Cymru. Bydd mewn cysylltiad rheolaidd â’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol a’r Prif Weinidog a Gweinidogion eraill.

Prif ffocws y Grŵp Atebolrwydd fydd sicrhau bod y cynllun yn cael ei gyflawni, monitro cynnydd o ran y camau gweithredu a’r ymrwymiadau, a sicrhau na chollir momentwm. Mae’r cynllun yn cynnwys camau gweithredu a blaenoriaethau i bob gwasanaeth cyhoeddus, a fydd yn gofyn am ymrwymiad ar y cyd gan Lywodraeth Cymru ac arweinwyr gwasanaethau cyhoeddus, ond bydd hefyd yn gofyn i sectorau penodol, gan gynnwys iechyd a llywodraeth leol, gymryd camau gweithredu penodol. Bydd Llywodraeth Cymru yn sicrhau bod ymrwymiadau’n cael eu monitro a’u cyflawni drwy lawer o sefydliadau gwasanaeth cyhoeddus a sefydliadau yn y trydydd sector drwy ddulliau megis llythyrau cylch gwaith neu ymrwymiadau cyllidol a thrwy ymgysylltu gwleidyddol rhwng Gweinidogion a chynghorau.

Byddwn hefyd yn sefydlu Grŵp Llywodraeth Cymru mewnol, sef y Grŵp Cymorth a Her Mewnol, a fydd yn llywio gwaith gwahanol adrannau. Ei rôl fydd sicrhau ein bod yn gweithredu mewn ffordd ‘gydgysylltiedig’ ar draws meysydd polisi gwahanol. (Gweler Cylch Gorchwyl llawn y grŵp hwn yn Atodiad 6).

Rydym yn gwerthfawrogi’r sgyrsiau rydym wedi eu dechrau â phobl ethnig leiafrifol, felly rydym hefyd yn bwriadu datblygu fforymau lleol, ledled Cymru, i’n helpu i barhau â’r sgwrs hon.

Datgelodd yr ymgynghoriad bryderon hefyd ynghylch a fyddai gan Lywodraeth Cymru yr adnoddau a’r strwythurau cywir i ddwyn cyrff eraill i gyfrif mewn perthynas â’r cynllun hwn. Mae ei ffyrdd presennol o ddylanwadu yn cynnwys deddfwriaeth a chanllawiau, contractau a chytundebau grantiau, a’i phwerau i arolygu, rheoleiddio ac ymchwilio. Mae ein camau gweithredu diwygiedig yn anelu at nodi’n gliriach sut y byddwn yn defnyddio’r ffyrdd hyn o ddylanwadu er mwyn sicrhau gweithredu cyflymach.

Adnoddau

Mae’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi cytuno i sefydlu a buddsoddi mewn Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil ochr yn ochr ag Uned Data Cydraddoldeb er mwyn gwella data meintiol ac ansoddol ar grwpiau nas clywir yn aml yng Nghymru. Bydd yr Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar sail Hil yn cynnig adnoddau wedi’u targedu i gefnogi gwelliannau i dystiolaeth ar ethnigrwydd. Yn 2022, bydd y gwaith o ddatblygu’r Rhaglen Tystiolaeth Hil yn dechrau, a fydd yn cynnwys nodi’r prif flaenoriaethau yn y maes hwn.

Yn y tymor byr, caiff anghenion eu diwallu drwy’r Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil, a fydd yn cynnal adolygiadau o dystiolaeth a gwaith dadansoddi ad hoc gan ddefnyddio’r ffynonellau tystiolaeth sydd ar gael ar hyn o bryd. Yn y tymor hwy, bydd yr Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil yn chwarae rôl hollbwysig yn y gwaith o wella a dylanwadu ar amrywiaeth o atebion tymor hwy i gasglu tystiolaeth (fel y’i dangoswyd yn yr adran ar Ddangosyddion Perfformiad Strategol). Gallai gwelliannau yn y meysydd hyn fwydo i mewn i ddangosyddion perfformiad mesuradwy yn y tymor hwy ar gyfer y cynllun hwn.

Mae Llywodraeth Cymru yn dangos ei blaenoriaeth a’i hymrwymiad i’r gwaith hwn drwy ariannu tîm canolog o swyddogion ar gyfer y Cynllun Gwrth-hiliol a fydd yn arwain y gwaith o’i roi ar waith. Bydd y tîm yn gweithio gyda swyddogion polisi gwahanol sy’n arwain y gwaith ar y camau gweithredu a amlinellir yn Adran B a hefyd yr arweinwyr ar lefelau gwahanol yn y cymunedau ethnig lleiafrifol a chymunedau eraill. Bydd adnoddau hefyd ar gael i gefnogi’r Grŵp Atebolrwydd.

Mae’r Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol wedi cytuno i sefydlu Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil ochr yn ochr ag Uned Data Cydraddoldeb er mwyn gwella data meintiol ac ansoddol ar grwpiau nas clywir yn aml yng Nghymru. Bydd yr Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil yn cynnig adnoddau wedi’u targedu i gefnogi gwelliannau i dystiolaeth ar ethnigrwydd. Yn 2022, bydd y gwaith o ddatblygu’r Rhaglen Tystiolaeth Hil yn dechrau, a fydd yn cynnwys nodi’r prif flaenoriaethau yn y maes hwn.

Yn y tymor byr, caiff anghenion eu diwallu drwy’r Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil, a fydd yn cynnal adolygiadau o dystiolaeth a gwaith dadansoddi ad hoc gan ddefnyddio’r ffynonellau tystiolaeth sydd ar gael ar hyn o bryd. Yn y tymor hwy, bydd yr Uned Tystiolaeth Gwahaniaethau ar Sail Hil yn chwarae rôl hollbwysig yn y gwaith o wella a dylanwadu ar amrywiaeth o atebion tymor hwy i gasglu tystiolaeth (fel y’i dangoswyd yn yr adran ar Ddangosyddion Perfformiad Strategol). Gallai gwelliannau yn y meysydd hyn fwydo i mewn i ddangosyddion perfformiad mesuradwy tymor hwy ar gyfer y cynllun hwn.

Hoffem ddiolch i’r canlynol am ein helpu i lunio’r cynllun hwn. Mae pob unigolyn a grŵp wedi rhoi tystiolaeth a gwybodaeth sydd wedi llywio’r cynllun hwn.

• Aelodau’r Grŵp Lywio.
• Aelodau Fforwm Hil Cymru, yn ogystal â’r sefydliadau a’r unigolion Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol lu a helpodd i gasglu a chrynhoi cyfraniadau gan y gymuned ehangach. Roedd eu hymdrechion yn gymorth mawr i gyflwyno lleisiau newydd inni, a lywiodd ein gwaith yn fawr.
• Y Grŵp Cynghorol Iechyd ar COVID-19 a’i Is-grwpiau Economaidd-gymdeithasol ac Asesu Risg. Cyflwynodd y rhain gyfres o argymhellion, y mae llawer ohonynt wedi cael eu cynnwys yn y cynllun.
• Cyhoeddodd y Grŵp Cynghori ar Gynefin a Henebion, y Gweithgor Cymunedau, Cyfraniadau a Chynefin Pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn y Cwricwlwm Newydd, ddau adroddiad yn nodi’r angen am fwy o adnoddau dysgu o ansawdd uchel, gan gynnwys mwy o gynrychiolaeth gadarnhaol ac yn manylu ar gyfraniadau grwpiau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol mewn ysgolion yng Nghymru. Derbyniodd Llywodraeth Cymru y canfyddiadau yn llwyr.
• Y ‘mentoriaid cymunedol’ a dynnodd ein sylw at eu profiadau bywyd unigol a phrofiadau bywyd eu cymunedau mewn meysydd polisi penodol ac at adborth gan eu cymunedau ar y cynllun.
• Arweinwyr a chyfranogwyr ein ‘deialogau wedi’u harwain gan y gymuned’ â grwpiau a fforymau ethnig lleiafrifol.
• Yr Undebau Llafur a TUC Cymru am weithio gyda ni mewn partneriaeth gymdeithasol, gan gydymffurfio ag egwyddorion pwysig cydweithredu, parch ac ymddiriedaeth.
• Y rhai a gymerodd ran yn ein digwyddiadau polisi, lle gwnaethom ddod â phartneriaid o feysydd polisi penodol ynghyd i rannu tystiolaeth a datblygu camau gweithredu posibl.
• Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru a’r rhai a gyfrannodd at yr adolygiadau cyflym o’r dystiolaeth bresennol a gynhaliwyd gan y Ganolfan.
• Yr aelodau hynny o Dîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid Cymru am eu cymorth amhrisiadwy yn ystod ein digwyddiadau ‘pennu gweledigaeth’.
• Y rhai a roddodd o’u hamser i gymryd rhan yn yr amryw ddigwyddiadau pennu gweledigaeth a chamau chasglu tystiolaeth y gwaith hwn.
• Yr arbenigwyr hynny, o bob rhan o’r DU, sy’n gweithio ym maes gwrth-hiliaeth a roddodd eu cyngor yn hael ac ar fyr rybudd.
• Race Equality First am gasglu’r ymatebion i’r ymgynghoriad a’u dadansoddi.
• Hoffem hefyd ddiolch i’r tîm eithriadol o swyddogion ac arweinwyr polisi a wnaeth reoli’r broses gyfan a arweiniodd at ddatblygu’r cynllun hwn.

Y Gwir Anrhydeddus Mark Drakeford AS, Prif Weinidog Cymru

Jane Hutt AS, Gweinidog Cyfiawnder Cymdeithasol

Yr Athro Emmanuel Ogbonna, Prifysgol Caerdydd

Dr Andrew Goodall, Ysgrifennydd Parhaol, Llywodraeth Cymru

Cefndir a rhesymeg dros gamau gweithredu ym meysydd gwahanol arweinyddiaeth a pholisïau

Wrth ddatblygu’r cynllun gweithredu hwn, rydym wedi canolbwyntio ar chwe ffordd y mae hiliaeth yn effeithio ar fywydau pobl ethnig leiafrifol, er enghraifft o ran:

• eu profiad o hiliaeth mewn bywyd pob dydd
• eu profiad o hiliaeth wrth ddefnyddio gwasanaethau
• eu profiad o hiliaeth wrth fod yn rhan o’r gweithle
• eu profiad o hiliaeth wrth gael swyddi a chyfleoedd
• eu profiad pan nad oes ganddynt fodelau rôl gweladwy mewn swyddi dylanwadol
• eu profiad o hiliaeth fel ffoaduriaid neu geiswyr lloches

Mae’r diagram isod (a welir hefyd ar dudalen 14) yn dangos y rhyngwyneb rhwng y chwe maes a gweledigaeth, gwerthoedd a diben y gwaith hwn.

Fel Llywodraeth, caiff ein gwaith ei gynllunio a’i gyflawni’n bennaf yn ôl meysydd polisi, fel Iechyd a Gofal Cymdeithasol neu Addysg, felly rydym wedi nodi’r camau gweithredu ar wahân yn ôl meysydd polisi. Mae hyn yn ffordd gliriach o ddangos atebolrwydd am gynnydd, ond rydym yn cydnabod nad yw pobl yn dod ar draws y meysydd polisi hyn ar wahân yn eu bywydau. Gwnaethom ddefnyddio’r ffyrdd gwahanol y mae pobl yn wynebu hiliaeth mewn agweddau gwahanol ar eu bywydau i lywio’r gwaith o ddatblygu’r camau gweithredu, ac erys yn bwynt cyfeirio allweddol o hyd.

Rydym wedi rhannu ein cynllun gweithredu’n fwy na 12 o feysydd. Ar gyfer pob un, rydym yn cyflwyno ychydig o dystiolaeth, yn esbonio’r cefndir a’r rhesymeg dros ein ffocws a’r ffordd y mae’n llywio’r camau gweithredu manwl a amlinellir, o dan feysydd polisi gwahanol, yn yr adran hon.

Mae’r elfen drawsbynciol a’r camau gweithredu mewn perthynas â’r Amgylchedd a Newid Hinsawdd wedi’u gohirio dros dro. Rhwng mis Mehefin a mis Rhagfyr 2022, byddwn yn llunio cynllun gweithredu mwy cynhwysfawr i gynnwys ein gwaith ar newid hinsawdd, materion gwledig a’r amgylchedd, yn seiliedig ar dystiolaeth o’r data a gasglwn ac o brofiadau bywyd pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ledled Cymru.

Rydym yn cydnabod bod newid hinsawdd ac arferion sy’n niweidiol i’r amgylchedd yn cael effaith anghymesur ar bobl ethnig leiafrifol yn lleol ac yn fyd-eang. Fodd bynnag, mae eu treftadaeth, eu diwylliant a’u crefyddau yn cynnig cysylltiad cryf iddynt â’u hamgylchedd, a pharch tuag ato.

Rydym wedi datblygu Rhaglen Lleoedd Lleol ar gyfer Natur, sydd â’r nod o annog pobl leol i gymryd rhan ym myd natur ar garreg y drws. Rydym wedi mynd ati’n fwriadol i annog mwy o gyfranogiad gan gymunedau ethnig lleiafrifol, a byddwn yn rhannu’r gwersi a ddysgwyd mewn perthynas â hyn.

Mae arweinwyr polisi ym meysydd Newid Hinsawdd, Materion Gwledig a’r Amgylchedd yn Llywodraeth Cymru eisoes yn ystyried yr heriau a’r cyfleoedd mewn perthynas â mwy o gyfranogiad a chamau gweithredu ar gyfer grwpiau ethnig lleiafrifol mewn gwaith fel ein hadolygiad o Lwybr Arfordir Cymru, wrth ddarparu grantiau a chyllid i gymunedau, wrth ddatblygu dull newydd o ymdrin â Ffermio Cynaliadwy ac, wrth gwrs, effaith newid hinsawdd ar gymunedau ethnig lleiafrifol yma yng Nghymru ac yn fyd-eang. Byddwn yn cyflwyno ein tystiolaeth dros newid a’r camau gweithredu i’r Grŵp Atebolrwydd ym mis Rhagfyr 2022.

Mae cefnogi plant a theuluoedd yn ymrwymiad parhaus i Lywodraeth Cymru. Mae’r nodau a’r camau gweithredu o ran gofal plant a chwarae a nodir yn yr adran Gofal Plant a Chwarae (Adran B12, tudalen 131) yn ffocws allweddol, ac mae’r adran hon wedi’i chynnwys mewn ymateb i faterion a godwyd yn ystod yr ymgynghoriad ar y cynllun drafft.

Fodd bynnag, mae ein hymrwymiad i blant a theuluoedd yn mynd y tu hwnt i hynny, a cheir ffocws cryf ar gynnal hawliau plant. Mae ein gwaith yn cynnwys mynd i’r afael ag effaith bosibl profiadau niweidiol yn ystod plentyndod, cefnogi teuluoedd drwy ein rhaglenni Dechrau’n Deg a Teuluoedd yn Gyntaf, cymorth ehangach i rieni a datblygu sgiliau lleferydd, iaith a chyfathrebu plant. Mae’r gydberthynas rhwng rhieni a phlant ac amgylchedd y cartref yn allweddol, ochr yn ochr â’r gallu i gael gwasanaethau gofal plant, chwarae, addysg ac iechyd o ansawdd uchel.

Bydd yr Is-adran Plant a Theuluoedd yn parhau i drafod â chymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol er mwyn deall y materion a wynebir ganddynt mewn perthynas â chymorth i blant a theuluoedd, a bydd yn nodi’r camau gweithredu pellach y byddwn yn eu cymryd erbyn diwedd 2022.

Yn olaf, rydym yn cydnabod bod yr adran ar Gymunedau yn y cynllun drafft yn canolbwyntio’n bennaf ar anghenion ffoaduriaid a cheiswyr lloches; ein gwaith ar fod yn Genedl Noddfa. Rydym wedi newid y teitl i adlewyrchu’r gwaith hwn yn well.

Rydym yn rhoi esboniad ynghylch pob agwedd ar y Nodau a amlinellwyd ac yn nodi’r camau gweithredu manwl ar gyfer Arweinyddiaeth yn Llywodraeth Cymru ac ar draws gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru, ac wedyn ar gyfer pob maes polisi yn yr adran hon.

Ychydig o dystiolaeth

Yn 2020 i 2021, ni chynigiwyd unrhyw benodiadau cyhoeddus newydd gan Lywodraeth Cymru i unigolion o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol a chynigiwyd llai na 5% o ailbenodiadau cyhoeddus i’r unigolion hynny (lle mae ethnigrwydd y penodai yn hysbys) (Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus, 2021), o gymharu â 5.9% a 18.2% yn y drefn honno yn y flwyddyn flaenorol (Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus, 2020). Fodd bynnag, oherwydd tarfu’r pandemig, cafodd llawer o gystadlaethau eu gohirio; fel y cyfryw, mae angen bod yn ofalus wrth ddod i unrhyw gasgliadau ar sail data 2020 i 2021. Yn 2018 i 2019, cynigiwyd 2.7% o benodiadau cyhoeddus newydd a 3.8% o ailbenodiadau cyhoeddus gan Lywodraeth Cymru i unigolion o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (lle mae ethnigrwydd y penodai yn hysbys) (Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus, 2019).

Yn etholiad 2021 Senedd Cymru, etholwyd tri aelod o gefndir ethnig lleiafrifol (5% o’r holl Aelodau a etholwyd). Ers 2015, mae cynrychiolaeth ethnig leiafrifol ymhlith staff yr heddlu yng Nghymru a Lloegr, fel canran o’r staff yr oedd eu hethnigrwydd yn hysbys, wedi cynyddu o 6.7% i 7.4% erbyn 31 Mawrth 2021 (cyfraddau ymateb dros 95%). Mae hyn yn cymharu â 13.2% o’r boblogaeth economaidd weithredol yng Nghymru a Lloegr (Llyfrgell Tŷ’r Cyffredin, 2021).

Cyflwyniad

Ein gweledigaeth yw un lle mae Llywodraeth Cymru a’r gwasanaethau cyhoeddus a ariennir ganddi yn wrth-hiliol, a bod diwylliant o ddim goddefgarwch tuag at hiliaeth drwy’r sector cyhoeddus cyfan. Mae’r adran hon yn ymdrin â dyhead Llywodraeth Cymru i fod yn wrth-hiliol, a’i chyfrifoldeb i arwain ym maes gwrth- hiliaeth yn y sector cyhoeddus ehangach er mwyn ein galluogi a’n hwyluso i gyflawni cyfrifoldeb ar y cyd i ddod yn genedl wrth-hiliol, a’n dwyn i gyfrif am hynny.

O ran Llywodraeth Cymru, fel cyflogwr o fwy na 5,000 o bobl, mae’n rhaid inni fod yn esiampl i sefydliadau eraill yng Nghymru. Mae’n rhaid inni hefyd greu tipyn o fomentwm dros y newidiadau sydd eu hangen drwy’r sector cyhoeddus cyfan. Bydd angen i sefydliadau adolygu’r ffordd y maent yn gweithredu, yn datblygu polisïau, yn darparu gwasanaethau ac yn cyd-lunio â chymunedau ethnig lleiafrifol, a gwella’n barhaus. Bydd angen inni gyd-blethu gwrth-hiliaeth drwy ein holl bolisïau ac arferion. Mae’n rhaid inni allu dangos ein bod yn gwneud gwahaniaeth sylweddol i fywydau pobl ethnig leiafrifol.

Bydd ein hadrannau yn Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda’u partneriaid cyflawni, er enghraifft, byrddau iechyd, awdurdodau lleol a chyrff diwylliannol a threftadaeth, i ddefnyddio’r dulliau mwyaf priodol o ymgorffori’r newidiadau hyn yn eu prosesau llunio polisïau a darparu gwasanaethau. Drwy’r cydberthnasau unigryw hyn â’r sefydliadau a ariannwn, a’r gwahanol adnoddau a’r sbardunau a ddefnyddiwn, y byddwn yn gallu gwneud y newid diwylliannol sydd ei angen er mwyn i wrth-hiliaeth ymwreiddio drwy’r sector cyhoeddus a’r trydydd sector cyfan.

Yr hyn a wyddom

Gwyddom ein bod ni, fel sefydliad, ymhell o fod yn gynrychioliadol ac ymhell o wasanaethu cymunedau Cymru yn briodol yn ein sefydliad. Mae angen inni wneud rhagor, felly rydym wedi pennu nifer o dargedau yn Strategaeth Cydraddoldeb, Amrywiaeth a Chynhwysiant y Gweithlu: 2021 i 2026 er mwyn sicrhau, erbyn 2026, y bydd 20% o’r bobl rydym yn eu recriwtio yn dod o gefndiroedd ethnig lleiafrifol (Llywodraeth Cymru, 2021e).

Rydym hefyd wedi ymrwymo i ddyrchafu staff ethnig lleiafrifol ar lefel sy’n uwch na’u cyfran o’r boblogaeth, er mwyn mynd i’r afael â thangynrychiolaeth ar bob lefel o’r sefydliad. Yn ogystal â cheisio cynyddu niferoedd ar bob lefel o’r sefydliad, byddwn yn edrych ar brofiadau pobl o weithio yn Llywodraeth Cymru ac yn ceisio adolygu a datblygu polisïau cadarn i hwyluso datblygiad gyrfa, a phrosesau i dynnu sylw at hiliaeth.

Yr hyn a wnawn

Byddwn yn gweithio gydag arweinwyr ar bob lefel am ein bod yn credu bod arweinyddiaeth a sgiliau arwain a doethineb i’w cael ar bob lefel o bob sefydliad. Er mwyn sicrhau ein bod yn wir yn cymryd y camau gweithredu a nodir yn y cynllun hwn, bydd ein huwch-arweinwyr yn gosod esiampl, drwy fod yn atebol o dan ein system rheoli perfformiad am fod yn wrth-hiliol. Bydd angen i’r ffordd y mae’r sector cyhoeddus yn gweithredu, er enghraifft y defnydd a wneir o ddata, polisïau a threfniadau ariannu, adlewyrchu ein hymrwymiad i wrth-hiliaeth. A bydd yn rhaid i’r ffordd rydym yn darparu ein gwasanaethau ac yn ymgysylltu â lleiafrifoedd ethnig ystyried ystyriaethau diwylliannol ac ieithyddol.

Byddwn yn nodi’n benodol yr hyn y byddwn yn ei ddisgwyl gan y rhai a ariannwn er mwyn mynd i’r afael â hiliaeth drwy:

• ddefnyddio’r dulliau ysgogi sydd ar gael inni ar ffurf llythyrau cylch gwaith, trefniadau ariannol a’n Grŵp Atebolrwydd newydd
• disgwyl i sefydliadau ddangos sut y byddant yn sicrhau cydymffurfiaeth sylfaenol â Deddf Cydraddoldeb 2010 o leiaf, ac yn cymryd camau i fynd i’r afael â hiliaeth a monitro camau gweithredu yn flynyddol.

Er mwyn cyflawni sector cyhoeddus gwrth-hiliol yng Nghymru, rydym wedi nodi set glir o nodau a chamau gweithredu y bydd Llywodraeth Cymru yn eu cyflawni er mwyn sicrhau gwrth-hiliaeth ac, felly, rydym yn disgwyl i bob sefydliad yn y sector cyhoeddus wneud yr un fath. Bydd y meysydd gwahanol yn anelu at wneud y canlynol:

• dangos ymrwymiad gweladwy i wrth-hiliaeth:
  • newid ymddygiad a gwerthoedd
  • defnyddio camau cadarnhaolrecriwtio
  • camu ymlaen mewn gyrfa
  • uwch-arweinyddiaeth
  • cynrychiolaeth ar fyrddau
• ymgorffori ffyrdd o weithio i fynd i’r afael â hiliaeth:
  • defnyddio pob dull ysgogi i fynd i’r afael â hiliaeth
  • defnyddio data a thystiolaeth
  • llunio polisïau
  • defnyddio cyllid a grantiau
• ymgysylltu a darparu gwasanaethau gwrth-hiliol:
  • ymwybyddiaeth ddiwylliannol a chymhwysedd yn y ffordd rydym yn cyfathrebu
  • gwasanaethau iaith a dehongli
  • gwasanaethau eirioli
• ymgorffori atebolrwydd a dangos cynnydd:
  • trefniadau llywodraethu ac atebolrwydd

Y sector cyhoeddus, y trydydd sector a’r sector preifat ehangach a ariennir gan y Llywodraeth

O ran y cyfrifoldeb sydd arnom i arwain y sefydliadau hynny a ariannwn yn y sector cyhoeddus, y trydydd sector a’r sector preifat, rydym wedi nodi pum cam gweithredu craidd y byddwn yn eu disgwyl ganddynt ac y byddwn yn eu dwyn i gyfrif yn eu cylch, drwy ein Grŵp Atebolrwydd:

1. Dangos ymrwymiad cadarn i arwain o’r blaen o ran gwerthoedd gwrth-hiliol, ymdddygiadau, cynrychiolaeth ar bob lefel o’ch sefydliad a mesurau atebolrwydd.
2. Cymryd rhan ym mhob proses gwneud penderfyniadau a grŵp uwch-arweinwyr mewn ffordd sy’n ei gwneud yn bosibl i glywed profiadau bywyd pobl ethnig leiafrifol a gweithredu arnynt.
3. Bodloni gofynion sylfaenol Deddf Cydraddoldeb 2010 o leiaf, a chyhoeddi eich canlyniadau mewn fforwm/llwyfan agored a hygyrch..
4. Sicrhau safonau gofynnol a darpariaeth gwasanaethau diwylliannol sensitif a phriodol, gan gynnwys darparu gwasanaethau cyfieithu a dehongli.
5. Sicrhau polisïau a phrosesau cwyno cadarn ar gyfer achosion o aflonyddu hiliol sydd wedi’u dilysu er boddhad grwpiau ethnig lleiafrifol.

Dangos ymrwymiad gweladwy i wrth-hiliaeth

Nod: Sicrhau newid sylweddol mewn diwylliant, gan gynnwys newid ymddygiad, yn y sefydliad, tuag at werthoedd ac ymddygiadau gwrth-hiliol.

Nod: Datblygu a chyflwyno gwasanaeth Adnoddau Dynol gwrth-hiliol cyfannol a fydd yn esiampl i wasanaethau cyhoeddus eraill yng Nghymru, gan fod yn agored am ei arferion a’r gwersi a ddysgwyd o arferion gorau mewn sefydliadau eraill.

Nod: Sicrhau bod gweithlu Llywodraeth Cymru yn cynnwys cyfran o staff ethnig lleiafrifol sy’n hafal i’r gyfran ym mhoblogaeth Cymru gyfan (tua 6% ar hyn o bryd) ar bob lefel a bod grwpiau ethnig lleiafrifol yn cael eu denu i weithio yn Llywodraeth Cymru ac yn ei hystyried yn gyflogwr o ddewis, gan ennyn eu hyder y byddant yn cael gyrfa werth chweil ac yn gwireddu eu potensial yn llawn.

Nod: Parhau i ymgorffori dull gweithredu cadarnhaol yn ein polisïau a’n gweithdrefnau recriwtio, cadw a chamu ymlaen. (Gweithredu cadarnhaol yw amrywiaeth o fesurau a ganiateir o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010.)

Nod: Sicrhau y bydd staff ethnig lleiafrifol yn teimlo eu bod yn cael eu gwerthfawrogi, eu grymuso a’u galluogi i wireddu eu potensial yn llawn.

Nod: Mabwysiadu polisi ar gyfer ymateb i hiliaeth yn y sefydliad wedi’i gyd-lunio â staff ethnig lleiafrifol.

Nod: Cyhoeddi bwlch cyflog ar sail ethnigrwydd ar gyfer Llywodraeth Cymru.

Nod: Defnyddio data meintiol ac ansoddol (gan gynnwys profiadau bywyd) i fonitro a gwella ein prosesau recriwtio, cadw ac ymadael a’r profiad o weithio yn Llywodraeth Cymru.

Nod: Sicrhau bod uwch-arweinwyr yn y sector cyhoeddus yn gynrychioliadol ac yn gynhwysol, felly hefyd holl Fyrddau’r gwasanaethau cyhoeddus a’r sefydliadau yn y trydydd sector a ariannwn.

Nod: Sicrhau bod y sefydliadau yn y sector cyhoeddus a’r trydydd sector a ariannwn yn gweithio i sicrhau na chaiff hiliaeth ei goddef.

Ymgorffori ffyrdd o weithio i fynd i’r afael â hiliaeth

Nod: Sicrhau bod pob sefydliad a noddir ac a ariennir gennym yn ymrwymo i fodloni gofynion sylfaenol dyletswyddau Deddf Cydraddoldeb 2010 o leiaf.

Nod: Gwella ein prosesau datblygu polisi yn barhaus er mwyn creu dulliau gwrth-hiliol o ymdrin â phob agwedd ar greu polisi.

Nod: Hybu ein defnydd a’n dealltwriaeth o ddata a thystiolaeth fel sail i bolisïau gwrth-hiliol a mesur cynnydd.

Ymgysylltu a darparu gwasanaethau gwrth-hiliol

Nod: Sicrhau ein bod yn ymgysylltu â chymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ac yn darparu ein gwasanaethau mewn ffordd ddiwylliannol gymwys a phriodol.

Ymgorffori atebolrwydd a mesur cynnydd

Nod: Sicrhau y caiff nodau a chamau gweithredu eu cyflawni ac y caiff cynnydd ei wneud drwy’r cynllun Gwrth-hiliaeth cyfan.

Ychydig o dystiolaeth

Yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Gorffennaf 2021, gostyngodd deilliannau A2 (blwyddyn olaf Safon Uwch) yn fawr iawn i ddysgwyr o gefndiroedd Du, Affricanaidd, Caribïaidd, Du Prydeinig, gan ddadwneud llawer o’r cynnydd mewn graddau yn 2019 i 2020, ac arwain at fwlch mawr mewn deilliannau (Llywodraeth Cymru, 2022b).

Ar gyfer y flwyddyn rhwng mis Medi 2019 a mis Awst 2020, disgyblion o gefndir ethnig Sipsiwn oedd â’r gyfradd uchaf o waharddiadau am gyfnod penodol (5 diwrnod neu lai), a disgyblion o gefndir ethnig Gwyn oedd â’r gyfradd uchaf o waharddiadau am gyfnod penodol (dros 5 diwrnod) a gwaharddiadau parhaol. Noder: Nid oes gennym ddata ar gefndir ethnig pob disgybl. Mae’n well gan rai disgyblion beidio â rhoi’r wybodaeth, ac ni chafwyd yr wybodaeth am rai eraill (Llywodraeth Cymru, 2021b).

Mae’r ystadegau ar amrywiaeth y gweithlu addysg yng Nghymru a gyhoeddir gan Gyngor y Gweithlu Addysg yn dangos bod 1.3% o athrawon ysgol yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn 2021 (Cyngor y Gweithlu Addysg, 2021). Mewn gwrthgyferbyniad, mae’r cyfrifiad ysgol diweddaraf (ym mis Ebrill 2021) yn nodi bod dros 12.1% o ddisgyblion 5 oed neu hŷn yng Nghymru yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (Llywodraeth Cymru, 2021d).

Yn ôl ymchwil gan Dangos y Cerdyn Coch i Hiliaeth, roedd chwarter yr ymatebwyr a oedd yn athrawon/ cynorthwywyr addysgu yng Nghymru wedi gweld neu wedi ymateb i achosion o wahaniaethu hiliol neu wedi cael eu hysbysu am wahaniaethu hiliol gan ddisgybl yn ystod y flwyddyn ddiwethaf, gyda 3 o bob 10 o ymatebwyr i’r arolwg a oedd yn ddisgyblion yn cyfaddef eu bod yn hiliol neu’n defnyddio iaith hiliol tuag at ddisgybl arall (Dangos y Cerdyn Coch i Hiliaeth, 2020).

Canfu ymchwiliad y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol i aflonyddu hiliol mewn addysg uwch ei fod yn brofiad cyffredin mewn prifysgolion a ariennir drwy arian cyhoeddus ym Mhrydain, a bod achosion helaeth, yn cynnwys aflonyddu hiliol, ymosodiadau corfforol, iaith sarhaus a microymosodiadau. Tynnodd sylw at y problemau yn ymwneud â diffyg dealltwriaeth a hyder ymhlith staff prifysgolion o ran ymdrin â materion hiliol, a oedd yn arwain at beidio â rhoi gwybod am bob achos a thangofnodi (Y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, 2019).

Cyflwyniad

Mae addysg yn hollbwysig i alluogi unigolion i wireddu eu potensial llawn a ffynnu drwy gydol eu bywydau yn hytrach na bodoli a chrafu byw.

Mae’r sefyllfa o ran hil ac ethnigrwydd, ac effaith profiadau plant, pobl ifanc ac oedolion o gymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol mewn addysg yn gymhleth.

Mae hiliaeth yn realiti o hyd i lawer o’n dysgwyr a’n haddysgwyr. Bydd llawer yn cael profiad o hiliaeth agored ac uniongyrchol, drwy fwlio ac aflonyddu hiliol yn ein lleoliadau addysg, yn aml gan eu cyfoedion. Bydd pob un yn cael profiad o fathau mwy cynnil o hiliaeth drwy realiti pob dydd ein cymdeithas; y systemau, y strwythurau a’r prosesau sy’n arwain at ganlyniadau trawiadol o wahanol i grwpiau ethnig lleiafrifol.

Ar hyn o bryd, nid oes gan Lywodraeth Cymru ddata ar fwlio ac aflonyddu hiliol, nac ar brofiadau pob dydd plant a phobl ifanc Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol mewn lleoliadau addysg. Mae’r bwlch hwn yn y data yn creu her, am ei fod yn golygu nad oes gennym ddarlun cywir o’r raddfa na’r rhwystrau a wynebir gan blant a phobl ifanc sy’n cael profiad o hiliaeth. Mae Llywodraeth Cymru wrthi’n ystyried system o gofnodi a chasglu data i Gymru gyfan, a fydd yn casglu data penodol mewn perthynas â bwlio ac aflonyddu, gan gynnwys ar sail nodweddion gwarchodedig. Bydd y system newydd hon yn ein helpu i gau’r bwlch hwn mewn data a meithrin dealltwriaeth ddyfnach o brofiadau bywyd dysgwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Mae profiadau dysgwyr o gefndiroedd ethnig lleiafrifol a’r anghydraddoldeb o ran eu deilliannau hefyd yn cael effaith ar eu huchelgais i barhau mewn addysg ar ôl diwedd y cyfnod addysg orfodol. Gall astudio mewn addysg bellach ac addysg uwch gryfhau cyfleoedd unigolion mewn bywyd drwy ehangu eu profiadau a rhoi sgiliau a gwybodaeth hollbwysig iddynt, a all eu helpu i ddatblygu gyrfaoedd yn y dyfodol. Dylai’r profiad o addysg fod yn gadarnhaol i bob myfyriwr ac aelod o staff.

Mae profiad athrawon, darlithwyr ac addysgwyr eraill o gymunedau ethnig lleiafrifol hefyd yn cael effaith, nid yn unig ar y rhai mewn swyddi ond hefyd y rhai sy’n dymuno ymuno â’r proffesiwn.

Yr hyn a wyddom

Mae’r data sydd gennym mewn perthynas â chymwysterau a chyrhaeddiad academaidd yn dangos bod plant a phobl ifanc mewn rhai grwpiau ethnig lleiafrifol yng Nghymru ymhlith y goreuon o ran cyrhaeddiad. Mae eraill ar y pegwn arall o’r raddfa o ran cyrhaeddiad. Fodd bynnag, dim ond rhyw giplun o brofiad addysg y dysgwyr hyn a roddir gan y data. Nid ydynt yn rhoi unrhyw arwydd o’r rhwystrau y mae’r grwpiau hyn yn eu hwynebu ac yn eu goresgyn er mwyn cyflawni ar lefel uchel o ran eu cymwysterau. Nid yw’r data ychwaith yn rhoi unrhyw arwydd sy’n esbonio pam nad yw grwpiau ar y pegwn arall yn ennill cymwysterau.

Dylai dysgwyr a staff o bob ethnigrwydd gael cyfle i gyflawni hyd eithaf eu potensial a bod yn rhan o ddiwylliant gwrth-hiliol. Dylai’r diwylliant barchu a meithrin gwahaniaeth, helpu dysgwyr a staff i deimlo’n ddiogel, cydnabod hanes a phrofiadau gwahanol, a thynnu sylw at ymddygiadau hiliol a gweithredu yn eu cylch. Dylai gefnogi’r rhai sy’n wynebu hiliaeth, mewn ffordd sy’n gwneud iddynt deimlo eu bod yn cael eu cefnogi a’u grymuso. Os gallwn sicrhau’r trawsnewid hwn, bydd yn fuddiol i holl ddysgwyr a staff ein system addysg, nid yn unig y rhai o gefndiroedd ethnig lleiafrifol.

Wrth ddatblygu’r gwaith hwn, clywsom y canlynol

Ar ddechrau’r broses o ddatblygu’r gwaith hwn, clywsom am rai profiadau bywyd ofnadwy gan ddysgwyr o bob oedran, a chan staff drwy’r sector addysg cyfan. Gwnaeth hynny argraff fawr arnom. Dywedwyd wrthym am yr hiliaeth a wynebir gan ddysgwyr, am rieni sy’n cael anhawster i gael eraill i wrando ar eu cwynion, ac am y ffaith bod staff ethnig lleiafrifol a gwyn yn ei chael hi’n anodd ymdrin â hiliaeth a thynnu sylw ati, a’r baich ychwanegol yr oedd hyn yn ei roi ar staff ethnig lleiafrifol.

Yn anad dim, clywsom yn glir iawn nad oedd y rhai â phrofiadau bywyd ym mhob rhan o’r system addysg yn teimlo bod eraill yn gwrando arnynt, a’u bod yn dal i deimlo hynny. Roeddent wedi colli eu llais i raddau helaeth, ac roedd hyn wedi arwain at beidio â rhoi gwybod am ddigwyddiadau hiliol na’u cofnodi yn ein hysgolion a’n colegau. Daeth yn amlwg nad yw’r systemau cofnodi sydd ar waith yn gyson, nad ydynt yn cael eu defnyddio mewn ffordd sy’n ennyn hyder y rhai sydd wedi wynebu achosion o aflonyddu ac nad ydynt yn addas at y diben.

Yr hyn a wnawn

Bydd yn ofynnol i bob sefydliad addysg fynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol drwy ddulliau sefydliad cyfan.

Bydd angen iddynt fynd ati i nodi’r systemau a’r polisïau nad ydynt yn ddefnyddiol i grwpiau ethnig lleiafrifol mwyach ac yna eu hail-lunio a’u hymgorffori yn eu strwythurau a’u polisïau. Ymhen amser, rydym hefyd am weld sefydliadau addysgol yn cydweithio i rannu arferion da a datblygu dulliau gweithredu ac adnoddau a rennir.

Ar lefel sefydliadol, byddwn yn adolygu’r Cwricwlwm i Gymru, ein polisïau cwyno, y ffordd rydym yn recriwtio athrawon a myfyrwyr a mwy, ac yn gweithredu ar hynny. Gan gydnabod y cyd-destunau gwahanol y mae ein hysgolion, ein colegau a’n prifysgolion yn gweithredu ynddynt, rydym wedi nodi rhai blaenoriaethau a chamau gweithredu penodol ar gyfer pob sector (gweler isod).

Un flaenoriaeth allweddol yw y byddwn yn disgwyl i bob sefydliad addysgol gofnodi pob achos o gam- drin, gwahaniaethu a / neu fwlio hiliol yn effeithiol; a gweithio gyda dysgwyr a staff i gyd-lunio ffyrdd mwy effeithiol o ymateb i’r materion a godir. Rydym hefyd yn disgwyl i bob sefydliad gyhoeddi gwybodaeth am y cynnydd a wneir wrth ddatblygu dulliau gweithredu o’r fath, ac effaith hyn ar ddysgwyr a staff, boed hynny’n ddeilliannau dysgwyr a/neu’n lefelau cyflog staff. Dylai’r canlyniadau fod ar gael mewn ieithoedd a ffyrdd sy’n ystyrlon i bobl ethnig leiafrifol.

Er mwyn mesur newid dros amser, rhaid inni fynd ati ar fyrder i wella cyflawnder y data ar ethnigrwydd mewn addysg a’r defnydd a wneir o’r data hynny. Mae angen inni ddefnyddio’r data sydd ar gael ar hyn o bryd mewn ffordd fwy systemig. Mae angen inni hefyd ystyried cyfleoedd i gysylltu â setiau data eraill, megis y rhai ar iechyd a chyflogaeth, er mwyn meithrin dealltwriaeth lawnach o anghydraddoldebau. Byddwn hefyd yn creu systemau cadarnach o gasglu a chofnodi data.

Rydym hefyd yn ymrwymedig i wella lefelau recriwtio, cadw a chamu ymlaen i fod yn arweinwyr ymhlith athrawon, darlithwyr a rheolwyr ac arweinwyr o gymunedau ethnig lleiafrifol. Nid yw diffyg cynrychiolaeth mewn rolau ymarferwyr ac arweinwyr, gan gynnwys ar gyrff llywodraethu, yn gwneud dim i fagu uchelgais ymhlith ein plant a’n pobl ifanc, y mae angen iddynt adnabod eu hunain a’u profiadau eu hunain ymhlith eu harweinwyr.

Gyda phwy y byddwn yn gweithio

Byddwn yn gweithio gyda Rhwydwaith BAMEed (Cymru), ein sefydliadau a phartneriaid eraill i sicrhau bod cymorth ac adnoddau priodol ar waith i helpu pob aelod o staff i deimlo’n hyderus wrth fodelu gwerthoedd gwrth-hiliol.

O ran cymunedau o ffoaduriaid, mae’r anallu i drosglwyddo cymwysterau ffoaduriaid yn rhai rydym yn eu cydnabod yng Nghymru yn her benodol. Mae hyn yn golygu ein bod yn gwastraffu talent, felly byddwn yn parhau i weithio gyda’r Grŵp Cynghori ar Fframwaith Credydau a Chymwysterau Cymru (FfCChC), er mwyn rhoi arweiniad ac adnoddau i hwyluso’r broses o gymharu a throsglwyddo cymwysterau rhyngwladol.

Byddwn yn gweithio’n agos gyda phartneriaid, gan gynnwys Estyn, Cyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC), a’r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol er mwyn sicrhau y caiff cynnydd ei fonitro. Rydym yn cydnabod nad oes modd mesur popeth yn nhermau data; felly, byddwn yn ystyried casglu gwybodaeth am brofiadau bywyd y rhai sy’n byw gyda’n polisïau a’n prosesau ac sy’n cael profiad ohonynt. Mae eu lleisiau yn hollbwysig os ydym am wir ddeall y gwahaniaethau y gall ein gweithredoedd eu gwneud.

Mae’n bwysig cydnabod y gwaith da sydd eisoes yn cael ei wneud ym mhob maes addysg. Fodd bynnag, mae angen gwneud llawer mwy o hyd. Rydym yn disgwyl dim goddefgarwch tuag at hiliaeth ym mhob un o’n lleoliadau addysg, ac ymrwymiad gweithredol i gynyddu amrywiaeth sefydliadau ar bob lefel. Mater i arweinwyr yn Llywodraeth Cymru, ond hefyd y partneriaid cyflawni y mae’n eu hariannu yn y sector addysg, yw ysgwyddo’r cyfrifoldeb hwn.

Ysgolion

Yr hyn a wnawn

O ran ysgolion, mae Cymru yn arwain y gad fel y rhan gyntaf o’r DU i’w gwneud yn ofynnol i addysgu hanes a phrofiadau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn y Cwricwlwm newydd i Gymru. Mae hyn yn cael ei gyflwyno mewn ysgolion cynradd o fis Medi 2022. Mae’n hollbwysig sicrhau bod y gwaith hwn yn cael ei roi ar waith ac na welwn y “bwlch gweithredu”.

Cafodd ein gwobr addysgu newydd, Gwobr Betty Campbell MBE, am hyrwyddo cyfraniadau a safbwyntiau cymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol, ei lansio yn 2021. Caiff y wobr hon ei rhoi bob blwyddyn.

Byddwn yn cyflwyno strategaeth i recriwtio mwy o athrawon o gymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn y gweithlu ysgolion. Fel cam cychwynnol, cyhoeddwyd Cynllun Recriwtio Pobl Ddu, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig ar gyfer Addysg Gychwynnol i Athrawon ar 22 Hydref 2021. Byddwn yn gweithredu ar hyn drwy waith megis cynllun mentora newydd i helpu staff Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol i gyflawni eu nodau, yn ogystal â datblygu camau gweithredu eraill.

Byddwn hefyd yn adolygu polisïau presennol gyda’r nod o leihau anghydraddoldebau addysgol. Yn benodol, byddwn yn datblygu strategaeth i fynd i’r afael ag effaith tlodi ar gyrhaeddiad addysgol yng Nghymru. Bydd elfennau allweddol o’r strategaeth hon yn cynnwys cefnogi llesiant disgyblion, sicrhau bod y cwricwlwm newydd i ysgolion yn galluogi pob dysgwr i lwyddo ar lefelau uchel, datblygu addysg ac arweinyddiaeth o safon uchel a datblygu Ysgolion Cymunedol. Er bod y gwaith hwn er budd pob plentyn, mae croestoriadedd â phrofiadau a deilliannau plant a phobl ifanc o gefndiroedd ethnig lleiafrifol.

Bwriedir cyhoeddi canllawiau wedi’u diweddaru i ysgolion ar gefnogi plant a phobl ifanc o gymunedau Sipsiwn, Roma a Theithwyr ym mis Gorffennaf 2022, ynghyd â fersiwn ddiwygiedig o’n canllawiau gwrthfwlio, ‘Hawliau, Parch, Cydraddoldeb’.

Addysg bellach (AB)

Mae tua saith y cant o ddysgwyr mewn colegau AB yn dod o grwpiau ethnig lleiafrifol a byddwn yn blaenoriaethu’r gwaith o ddatblygu ein dadansoddiad o ddata er mwyn deall cyfranogiad a deilliannau dysgwyr o’r cefndiroedd hyn yn well. Mae angen inni hefyd wella faint o wybodaeth y mae’r data yn ei chofnodi am ethnigrwydd staff ac arweinwyr yn y sector a’r defnydd a wneir o’r data hynny.

Byddwn hefyd yn chwilio am ffyrdd o wella sut y caiff pobl ethnig leiafrifol eu recriwtio i fod yn staff addysgu yn y sector addysg a hyfforddiant ôl-orfodol (AHO).

Mae’r sector AB yng Nghymru wedi nodi ei ymrwymiad i nodau gwrth-hiliol, wedi’i atgyfnerthu drwy bartneriaeth ColegauCymru â’r Grŵp Arweinyddiaeth Du. Dros y flwyddyn nesaf, byddwn yn gweithio gyda’r ddau sefydliad a’r sector yn ei gyfanrwydd i adolygu polisïau a gweithdrefnau cydraddoldeb hil colegau. Y nod fydd sicrhau bod colegau’n mabwysiadu dulliau cynhwysfawr a thrylwyr o ymdrin ag arferion gwrth-hil. Mae ColegauCymru eisoes yn cynnal adolygiad o’r Cod Llywodraethu Da ar gyfer Colegau yng Nghymru. Ymhlith y nodau eraill, bydd y Cod diwygiedig yn helpu colegau i sicrhau bod eu byrddau’n adlewyrchu ac yn cynrychioli eu cymunedau amrywiol.

Fel rhan o’n hadolygiad, byddwn yn gweithio gyda’r sector i ystyried sut y gellid integreiddio cydraddoldeb hil yn y cwricwlwm AB ymhellach. Mae’n annhebygol y bydd “un ateb i bawb”, o ystyried amrywiaeth ac ystod y cymwysterau y mae dysgwyr yn astudio ar eu cyfer mewn lleoliadau ôl-orfodol. Byddwn yn ystyried cyfleoedd i ddatblygu modiwlau, adnoddau a gweithgareddau cyfoethogi sy’n ystyried amrywiaeth ethnig a diwylliannol ar y cyd. Byddwn hefyd yn parhau â’n gwaith i sicrhau bod cymwysterau rhyngwladol a ddelir gan ffoaduriaid a cheiswyr lloches yn cael eu cydnabod a bod modd eu trosglwyddo.

Mae Saesneg ar gyfer Siaradwyr Ieithoedd Eraill (ESOL) yn faes â blaenoriaeth a ariennir sydd wedi’i gyfeirio at bob darparwr dysgu oedolion yn y gymuned yng Nghymru drwy ein Polisi ar ESOL. Rydym yn ymrwymedig i helpu mudwyr i Gymru i gymryd rhan lawn yn y cymunedau sy’n dod yn gartref iddynt. Mae’r gallu i gyfathrebu’n hyderus yn hanfodol er mwyn iddynt ddefnyddio’r set sgiliau sydd ganddynt. Fel rhan o’n cynllun, byddwn yn adolygu effeithiolrwydd ein polisi ar ESOL o ran diwallu anghenion y cymunedau y mae’n eu gwasanaethu ac yn rhoi cynllun gweithredu ar waith i fynd i’r afael â’r canlyniadau.

Addysg uwch (AU)

Rydym am nodi’n glir ein disgwyliadau y bydd y sector AU yn gwneud cynnydd cyflym a parhaus i fynd i’r afael â hiliaeth a gwella profiad staff a myfyrwyr ethnig lleiafrifol ym maes AU. Er mwyn gwneud i hyn ddigwydd, rydym wedi amlinellu nodau a chamau gweithredu sy’n adeiladu ar y gwaith sydd eisoes yn mynd rhagddo ar y cyd â Chyngor Cyllido Addysg Uwch Cymru (CCAUC) a sefydliadau AU yng Nghymru i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb hil, fel y mae’n effeithio ar staff a myfyrwyr. Mae’r camau gweithredu hyn yn cynnwys mynd ati i rannu arferion da ac adeiladu arnynt, gweithio gydag ysgolion a grwpiau cymunedol lleol, a datblygu cysylltiadau â chyflogwyr.

Byddwn hefyd yn disgwyl i bob sefydliad AU ennill Nod Siarter Hil o fewn tair blynedd, fel amod cyllido. Bydd hyn yn helpu i ymgorffori polisïau gwrth-hiliaeth ar bob lefel o’r sector.

Mae hyn yn golygu mwy na bodloni’r gofynion sylfaenol a nodir mewn cyfreithiau. Mae mwy o amrywiaeth hiliol mewn sefydliadau yn arwain at fanteision i bawb sy’n gweithio ac yn astudio ynddynt, gan gynnwys cyfoethogi’r profiad o addysg uwch a sicrhau bod modelau rôl cadarnhaol yn weladwy.

Y Gymraeg

Ychydig o dystiolaeth

Nododd amcangyfrifon o Arolwg Cenedlaethol Cymru 2019-20 nad oedd 98% o oedolion ethnig leiafrifol 16 oed a throsodd yn defnyddio’r Gymraeg yn eu bywyd bob dydd. Roedd hyn yn ffigur tebyg i oedolion o gefndir ethnig ‘Gwyn – arall’, lle nododd 97% nad oeddent yn defnyddio’r Gymraeg yn eu bywyd bob dydd. Ar gyfer oedolion ‘Gwyn – Cymreig, Seisnig, Prydeinig ac ati’, nododd 89% nad oeddent yn defnyddio’r Gymraeg yn eu bywyd bob dydd (Llywodraeth Cymru, 2022a).

Mae dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Cyfrifiad Ysgolion Blynyddol ar Lefel Disgyblion (CYBLD) yn dangos mai dim ond 4 y cant o ddisgyblion dros 5 oed mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg sy’n dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (nid Gwyn Prydeinig) ym mis Ebrill 2021, o gymharu â 15% mewn ysgolion cyfrwng Saesneg.

Cyflwyniad

Mae gennym weledigaeth ehangol a chynhwysol ar gyfer y Gymraeg. Mae’r Gymraeg yn iaith sy’n perthyn inni gyd, ac mae’n ffordd o uno pobl o gefndiroedd gwahanol. Gall dysgu ieithoedd newydd ein gwneud ni fel unigolion yn fwy agored i ddiwylliannau eraill.

Rydym yn dathlu amrywiaeth ieithyddol Cymru ac yn cydnabod y gall dysgu a defnyddio ail iaith neu drydedd iaith gyfoethogi bywydau pobl.

Yr hyn a wyddom

Fel cenedl, rydym wedi dechrau ar daith tuag at gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050 a dyblu’r defnydd dyddiol o’r Gymraeg. Yn ystod y Cyfrifiad diwethaf yn 2011, roedd tua 10,000 o’r 562,000 o bobl a ddywedodd eu bod yn gallu siarad Cymraeg yn dod o gymunedau ethnig lleiafrifol. Rydym am weld y nifer hwn yn cynyddu, a byddwn yn gweithio gyda’n partneriaid i hyrwyddo mynediad at addysg cyfrwng Cymraeg a chyfleoedd i ddefnyddio’r Gymraeg ymhlith cymunedau ethnig lleiafrifol. Ond rydym am fynd ymhellach. Rydym am ddathlu’r hyn sy’n creu cyswllt rhyngom yn ogystal â’r hyn sy’n ein gwneud yn wahanol yn ein diwylliannau a’n hieithoedd.

Yr hyn a wnawn

Wrth wneud hynny, byddwn yn gwrando ar brofiadau bywyd siaradwyr Cymraeg a’r rhai nad ydynt yn siarad Cymraeg o gymunedau ethnig lleiafrifol, yn dysgu ohonynt ac yn ymateb iddynt. Byddwn yn defnyddio’r wybodaeth hon i lywio’r ffordd rydym yn ymgysylltu â chymunedau i hyrwyddo manteision addysg cyfrwng Cymraeg a defnyddio’r iaith bob dydd. Byddwn yn sicrhau bod ein gweithgarwch marchnata a chyfathrebu yn adlewyrchu’r cymunedau a wasanaethwn a bod y derminoleg Gymraeg a ddefnyddiwn yn briodol ac yn ddiwylliannol sensitif i drafod gwrth-hiliaeth.

Newid diwylliant tuag at wrth-hiliaeth: defnyddio’r adnoddau sy’n bodoli eisoes ac adnoddau newydd i sicrhau newid tuag at wrth-hiliaeth drwy’r sefydliad cyfan

Addysg bellach (AB)

Nod: Mae diwylliant ac arferion gwrth-hiliol wedi’u hymgorffori ym mhob sefydliad AB a darparwr dysgu oedolion yng Nghymru.

Addysg uwch (AU)

Nod: Gall staff a myfyrwyr ddisgwyl i’w profiad o AU fod yn gadarnhaol, ni waeth beth fo’u cefndir hil ac ethnig.

Nod: Gwell defnydd o’r sbardunau sydd ar gael i hyrwyddo diwylliant gwrth-hiliol ym maes addysg uwch.

Cwricwlwm: sicrhau bod y cwricwlwm yn wrth-hiliol

Ysgolion

Nod: Sicrhau bod cyfraniadau a hanes pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn cael eu haddysgu drwy’r Cwricwlwm i Gymru ar ei ffurf ddiwygiedig.

Addysg bellach (AB)

Nod: Sicrhau bod cwricwlwm AB modern ar waith sy’n adlewyrchu Cymru wrth-hiliol.

Nod: Sicrhau bod Fframwaith Credydau a Chymwysterau Cymru (FfCChC) yn parhau i gefnogi’r broses o gydnabod dysgu blaenorol ac yn ei gwneud yn haws deall a chymharu cymwysterau rhyngwladol.

Y gweithlu: cymryd camau cadarnhaol i gynyddu nifer y cyflogeion, ar bob lefel, o blith pobl ethnig leiafrifol

Ysgolion

Nod: Creu gweithlu addysg gwrth-hiliol drwy ymgorffori dysgu proffesiynol gwrth-hiliol.

Nod: Cynyddu nifer yr athrawon sy’n cael eu recriwtio o gymunedau ethnig lleiafrifol yn y sector addysg gyda ffocws clir ar recriwtio i raglenni Addysg Gychwynnol i Athrawon (AGA).

Addysg bellach a dysgu seiliedig ar waith

Nod: Sicrhau bod gwybodaeth glir ar gael am ethnigrwydd staff ar bob lefel ym maes AB a Dysgu Seiliedig ar Waith, a bod staff yn cael cymorth i gamu ymlaen yn eu gyrfaoedd, ni waeth beth fo’u hethnigrwydd.

Nod: Cynyddu nifer y cynrychiolwyr o gymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol sy’n hyfforddi i ddod yn ymarferwyr AB a Dysgu Seiliedig ar Waith.

Nod: Cynyddu lefelau hunangofnodi ethnigrwydd ymhlith pobl ethnig leiafrifol ac ennyn mwy o hyder i rannu data.

Mynd i’r afael â’r profiad o hiliaeth

Ysgolion

Nod: Gwella profiadau dysgwyr ac athrawon Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol mewn ysgolion.

Nod: Lleihau’r profiad negyddol o hiliaeth ymhlith dysgwyr o gefndiroedd Sipsiwn, Roma a Theithwyr o ganlyniad i brofiad negyddol yn yr ysgol.

Nod: Sicrhau llesiant dysgwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Nod: Cymryd camau i sicrhau bod gwaharddiadau’n cael eu defnyddio mewn ffordd nad yw’n cael effaith anghymesur ar grwpiau penodol.

Dysgu ôl-16

Nod: Caiff cyfranogiad, deilliannau a chynnydd dysgwyr o gefndiroedd ethnig gwahanol eu monitro’n systematig a chaiff camau eu cymryd i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau.

Nod: Sicrhau bod addysg bellach a dysgu oedolion cyson o safon uchel ar waith i ddiwallu anghenion mudwyr, ffoaduriaid a cheiswyr lloches.

Y Gymraeg

Nod: Sicrhau bod lleisiau siaradwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn cael eu clywed a bod eraill yn gwrando arnynt a bod rhagor yn cael ei wneud i hyrwyddo mynediad at y Gymraeg ymhlith cymunedau ethnig lleiafrifol ym meysydd addysg, dysgu’r iaith, y gweithle a gweithgareddau cymunedol.

Nod: Sicrhau bod yr holl adnoddau addysgu cyfrwng Cymraeg a’r deunyddiau atodol yn wrth-hiliol ac yn adlewyrchu dyfnder gwirioneddol ein treftadaeth ddiwylliannol amrywiol ac yn osgoi stereoteipio a neilltuo diwylliannol ar yr un pryd.

Ychydig o dystiolaeth

Yn ôl Arolwg Cenedlaethol Cymru 2018 i 2019, nid oedd 76% o’r ymatebwyr o gefndiroedd ethnig lleiafrifol wedi cymryd rhan mewn gweithgareddau treftadaeth, diwylliant na’r celfyddydau yn y flwyddyn ddiwethaf.

Mewn arolwg o 120,000 o ddisgyblion yng Nghymru yn 2018, gwelwyd bod 40% o ddisgyblion Asiaidd/ Asiaidd Prydeinig yn cymryd rhan mewn chwaraeon o leiaf deirgwaith yr wythnos o gymharu â 48% o’r holl ddisgyblion. Yn yr un modd, nid yw 36% o ddisgyblion Asiaidd/Asiaidd Prydeinig yn cymryd rhan mewn chwaraeon o gymharu ag 28% o’r holl ddisgyblion (Chwaraeon Cymru, 2018).

Cyflwyniad

Mae diwylliant, treftadaeth a chwaraeon yn hanfodol i hunaniaethau pobl. Maent yn adlewyrchu’r gwerthoedd, y credoau a’r agweddau sy’n ein diffinio fel pobl ac yn llywio ein perthynas ag eraill.

Gall diwylliant, treftadaeth a chwaraeon fod yn ffyrdd pwerus o fynegi ein hundod a’n cydlyniant. Er enghraifft, mewn chwaraeon elît, mae Cymru yn aml yn cyflawni’n dda ar lwyfan y byd, ond wrth inni ddathlu llwyddiant ein timau rygbi, pêl-droed neu athletau gyda’n gilydd, mae hiliaeth, ar lefel bersonol neu drwy’r cyfryngau cymdeithasol, yn aml yn taflu cysgod dros eu sylfeini hil ac ethnig amrywiol. Bwriedir i’r nodau a’r camau gweithredu yn y cynllun hwn gydnabod yr anfanteision a wynebwyd gan grwpiau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn y gorffennol, a’r rhai a wynebir heddiw, a’u gwrthsefyll.

Eu nod yw dileu gwahaniaethu a rhwystrau sy’n atal pobl rhag mwynhau pob agwedd ar ddiwylliant, treftadaeth a chwaraeon, a chydnabod a dathlu amrywiaeth hil ac ethnig Cymru yn y gorffennol a heddiw.

Yr hyn a wyddom

Yn aml, gall gwahaniaethau yn ein diwylliant a’n treftadaeth gael eu defnyddio i ddiffinio’r rhai yr ystyrir eu bod ‘yn perthyn’ a’r rhai ‘nad ydynt yn perthyn’. Gall agwedd ddatblygu mai dim ond y rhai â threftadaeth a llinach ‘frodorol’ all wir arddel hunaniaeth Gymreig neu Brydeinig. Gall unrhyw un gael ei gau allan o’r fraint o ‘berthyn’ ac o’r manteision sy’n gysylltiedig â’r statws hwnnw.

Mae cyfansoddiad cymdeithas yng Nghymru yn llawer mwy cymhleth na’r hyn y gallai’r stereoteipiau syml hyn ei awgrymu. Rydym oll yn cael budd o gymysgedd diwylliannol cyfoethog; mae pobl o lawer o wahanol gefndiroedd diwylliannol wedi byw ochr yn ochr â’i gilydd ers cenedlaethau. Fodd bynnag, gall canfyddiad negyddol fodoli o hyd, yn aml yn ddiarwybod, nad ydych yn rhan ohonom ‘ni’ os nad ydych yn Wyn, neu os nad ydych yn cydymffurfio â ‘normau’ diwylliannol penodol. Os na chaiff agweddau personol o’r fath na ffyrdd sefydliadol o weithio, a all olygu bod pobl ethnig leiafrifol yn dal i fod yn “bobl eraill”, eu herio, ni fyddwn yn cyflawni’r newid tuag at wrth-hiliaeth a ddymunir.

Gall dathliad o’n diwylliant a’n treftadaeth amrywiol a chyffredin, sy’n gwerthfawrogi’r dylanwadau a’r safbwyntiau byd-eang sydd wedi helpu i ffurfio ein cymdeithas, ac annog cyfleoedd gweithredol a chyfartal i gymryd rhan ym mhob math o ddiwylliant, treftadaeth a chwaraeon, fod yn her bwerus i’r naratif hwn.

Wrth ddatblygu’r gwaith hwn, clywsom y canlynol

Ar y cam ymgynghori, yn ystod y sesiwn a edrychodd yn fanwl ar bolisi lle y rhannwyd tystiolaeth o brofiadau bywyd, mynegwyd y farn bod cyrff cyhoeddus wedi bod yn betrusgar, ac weithiau’n amharod, i gefnogi a chynrychioli grwpiau ethnig lleiafrifol amrywiol, oherwydd cyfyngiadau gwirioneddol neu ganfyddedig ar ddefnyddio arian cyhoeddus ar gyfer rhaglenni ‘gwleidyddol’ neu grefyddol. Awgrymwyd bod hyn wedi cyfyngu ar ryddid mynegiant ac felly hyd yn oed wedi bod yn gyfrifol am fethiant i gyflawni ymrwymiadau cyfreithiol.

Mae gan bob unigolyn yr hawl i gymryd rhan yn y diwylliant a’r traddodiadau y mae’n uniaethu â nhw, a’u mwynhau. Fodd bynnag, drwy’r profiadau bywyd a rannwyd, clywsom hefyd fod pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol, yn enwedig menywod, yn aml yn teimlo eu bod wedi cael eu gadael ar eu pennau eu hunain heb fawr ddim dewis ond datblygu gweithgareddau diwylliannol a chwaraeon eu hunain, heb gyllid na chefnogaeth. Er bod hyn wedi galluogi rhywfaint o ryddid ac ymreolaeth, roedd y rhwystrau a wynebwyd i gael gafael ar gyllid a chyfleusterau yn amharu ar barhad gweithgareddau o’r fath a’r gallu i’w hehangu a’u gwella. Er mwyn gwrthsefyll hyn, mae cymorth ariannol ac adnoddau dynodedig, i gefnogi’r gwaith o ddatblygu mentrau a arweinir gan grwpiau cymunedol amrywiol ac unigolion, yn hollbwysig i annog ac ennyn creadigrwydd a thalent.

Mewn sesiwn bord gron ddiweddarach, cafwyd trafodaethau am yr heriau a oedd yn codi o ran y rhyddid i fynegi hunaniaeth drwy iaith, a hawl cenedlaethau olynol i gael cyfleoedd i ddysgu am eu treftadaeth ddiwylliannol unigryw a gwerthfawr, eu gwreiddiau a’u hynafiaid. Pwysleisiwyd pwysigrwydd y thema hon o’i chymharu ag agweddau eraill ar y cynllun, fel un a oedd yn cyfrannu at ymdeimlad llawer ehangach o iechyd a llesiant cymdeithasol.

Yn y sesiwn hon, roedd cefnogaeth gyffredinol i’r nodau a’r camau gweithredu a oedd yn cael eu datblygu, ond nodwyd sawl her o ran eu rhoi ar waith. Er enghraifft, pwysleiswyd bod perchenogaeth dros y naratif diwylliannol yn hollbwysig. Bu’n rhaid herio’r cysyniad o ‘nhw’ fel buddiolwyr a ‘ni’ fel cymwynaswyr, gan roi’r pwys mwyaf ar egwyddorion hawliau ac osgoi sefyllfa lle mae hanesion diwylliannol a threftadol pobl ethnig leiafrifol yn cael eu hadrodd o safbwynt eraill.

Un o’r themâu allweddol a ddaeth i’r amlwg o adborth yr ymgynghoriad ar y bennod ddrafft o’r Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hiliol a gwaith ymgysylltu pellach drwy ddigwyddiadau bord gron arbenigol oedd pwysigrwydd y gweithlu a chynrychiolaeth, a bod angen mynediad a chyfleoedd i gamu ymlaen ar bob lefel o’r gweithlu ym mhob sector sy’n ymwneud â diwylliant, y diwydiannau creadigol a chwaraeon. Rydym wedi addasu ein camau gweithredu i adlewyrchu’r adborth hwn. Rydym wedi rhoi mwy o bwyslais ar y gweithlu, er mwyn sicrhau bod ein nodau a’n camau gweithredu yn adlewyrchu’r meysydd a fydd yn gwneud y gwahaniaeth mwyaf i bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ledled Cymru.

Yr hyn a wnawn

Mae’r nodau a’r camau gweithredu ar gyfer Diwylliant, Treftadaeth a Chwaraeon a nodir yn y cynllun hwn yn canolbwyntio ar y themâu canlynol: Arweinyddiaeth, Cyllid, Dathlu Amrywiaeth Ddiwylliannol, y Naratif Hanesyddol a Dysgu am ein Hamrywiaeth Ddiwylliannol.

Y bwriad yw nad rhywbeth trafodiadol yn unig yw uchelgais y nodau a’r camau gweithredu ond rhywbeth trawsnewidiol, gan sicrhau newidiadau amlwg sy’n arwain at yr un canlyniadau i bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (gan gynnwys menywod, merched, pobl anabl, yr henoed, pobl sy’n ystyried eu hunain yn LHDTC+ a phobl nad Cymraeg na Saesneg yw eu hiaith gyntaf). Bydd mynediad cyfartal at weithgareddau diwylliannol, treftadaeth a chwaraeon a’r gallu i gymryd rhan ynddynt, gan gynnwys rolau arwain, yn gwella canlyniadau i bob grŵp gwarchodedig, yn cefnogi arferion gorau ac yn adlewyrchu ac yn hyrwyddo Cymru amlddiwylliannol ac amrywiol yn well. Edrychwn ymlaen at gydweithio’n agos â rhanddeiliaid a chydgynhyrchu â nhw er mwyn symud y gwaith hwn ymlaen.

Gyda phwy rydym yn gweithio

Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio gydag amrywiaeth eang o gyrff diwylliant, treftadaeth a chwaraeon i gyflwyno polisïau a gwasanaethau dros bobl Cymru yn lleol ac yn genedlaethol. Mae’r rhain yn cynnwys nifer o gyrff a noddir (Cyngor Celfyddydau Cymru, Chwaraeon Cymru, Amgueddfa Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Chomisiwn

Brenhinol Henebion Cymru). Maent hefyd yn cynnwys sefydliadau eraill a ariennir yn gyhoeddus, gan gynnwys amgueddfeydd, llyfrgelloedd ac archifau lleol yn ogystal â sawl un o is-adrannau Llywodraeth Cymru, sydd naill ai’n gyfrifol am ddarparu gwasanaethau yn uniongyrchol (megis Cadw), neu am gefnogi’r sector ehangach (yr Is-adran Diwylliant, Twristiaeth a Chwaraeon a ‘Cymru Greadigol’).

Gyda’i gilydd, mae’r holl gyrff hyn yn mynd ati i hyrwyddo ac annog cyfranogiad ym mywyd diwylliannol, treftadaeth a chwaraeon cyfoethog ac amrywiol ein gwlad a byddant yn rhan annatod o’r gwaith o roi’r cynllun gweithredu ar waith.

Yn y tabl sy’n dilyn, lle rydym yn cyfeirio at ‘Sefydliadau Diwylliant, Treftadaeth a Chwaraeon a ariennir yn gyhoeddus’, mae hyn yn cynnwys Cyrff perthnasol a Noddir gan Lywodraeth Cymru, sefydliadau partner yn y sectorau Diwylliant, Treftadaeth a Chwaraeon, a sefydliadau cymunedol sy’n cael cyllid gan Lywodraeth Cymru tuag at gyflawni’r cynllun gweithredu hwn. Rhagwelwn y caiff ‘allbynnau’ ac ‘effeithiau’ y cynllun hwn eu cymhwyso’n gymesur at ein partneriaid. Er enghraifft, er y bydd disgwyl i bartneriaid perthnasol ar bob lefel gyfrannu at y gwaith o gyflawni’r camau gweithredu yn y cynllun hwn, ni fyddem o reidrwydd yn disgwyl i sefydliadau llawr gwlad bach na sefydliadau lleol fodloni’r holl ofynion y gallem ddisgwyl i’n cyrff a Noddir eu bodloni.

Arweinyddiaeth

Nod: Dwyn sefydliadau a ariennir yn gyhoeddus i gyfrif am roi mesurau a chamau gweithredu gwrth-hiliol ar waith, fel y’u nodir yn y cynllun gweithredu hwn.

Cyllid

Nod: Gweithio gyda’r cyrff a noddir gennym i sicrhau eu bod yn defnyddio eu pwerau gwario i roi arferion gwrth-hiliol ar waith, hwyluso mynediad a chanlyniadau cydradd, a chynyddu lefelau cyfranogiad ymhlith pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol i’r eithaf.

Dathlu amrywiaeth

Nod: Helpu pob rhan o gymdeithas yng Nghymru i groesawu a dathlu ei threftadaeth ddiwylliannol amrywiol, gan ddeall a chydnabod yr hawl i ryddid mynegiant diwylliannol.

Y naratif hanesyddol

Nod: Gweithio gyda chyrff cyhoeddus i gydnabod yn llawn eu cyfrifoldeb (yn unigol ac ar y cyd) am gyflwyno’r naratif hanesyddol priodol, gan hyrwyddo a chyflwyno disgrifiad cytbwys, dilys ac wedi’i ddatrefedigaethu o’r gorffennol – disgrifiad sy’n cydnabod anghyfiawnderau hanesyddol ac effaith gadarnhaol cymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Dysgu am ein hamrywiaeth ddiwylliannol

Nod: Nodi a chyrraedd targedau i gynnig cyfleoedd addysg a dysgu gwrth-hiliol, gan gynnwys deunyddiau dehongli, marchnata ac addysgol sy’n cydnabod ac yn dathlu cymysgedd diwylliannol cyfoethog ac amrywiol ein cymdeithas, yn annog ymgysylltiad corfforol a deallusol eang ac yn hyrwyddo arferion ac egwyddorion gwrth-hiliol drwyddi draw.

Ychydig o dystiolaeth

Mae dadansoddiad a gyhoeddwyd gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol (SYG) yn dangos bod y risg o farwolaethau sy’n gysylltiedig â COVID-19 ymhlith rhai grwpiau ethnig yng Nghymru a Lloegr wedi bod dipyn yn uwch na’r risg i bobl Wyn. Priodolir y gwahaniaeth hwn yn rhannol i ffactorau economaidd-gymdeithasol, lleoliad daearyddol ac amgylchiadau eraill, ond i ryw raddau nid oes esboniad amdano o hyd (Llywodraeth Cymru, 2020b).

Mae dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth yn dangos bod 11.2 y cant o weithwyr gofal iechyd yng Nghymru yn 2019 yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (Llywodraeth Cymru, 2020b).

Yn 2017, lluniodd Mudiad y Teithwyr adroddiad yn seiliedig ar arolwg ar-lein o 214 o aelodau’r gymuned dros 18 oed yn y DU, a oedd yn ystyried profiad Sipsiwn, Roma a Theithwyr o ragfarn a gwahaniaethu. Canfu’r adroddiad fod 30% o’r ymatebwyr wedi wynebu gwahaniaethu mewn perthynas â chael gafael ar ofal iechyd (Mudiad y Teithwyr, 2017).

Mae’r dystiolaeth yn awgrymu bod dros bedair gwaith yn fwy o wahaniaeth yn y cyfraddau o ran marwolaethau mamau ymhlith menywod o gefndiroedd ethnig Du o hyd, a a bron dwy waith o wahaniaeth yn y cyfraddau ymhlith menywod o gefndiroedd ethnig Asiaidd o’u cymharu â menywod gwyn (Knight M et al., 2021). Hefyd, erys cyfraddau marwolaethau yn eithriadol o uchel o hyd ymhlith babanod o ethnigrwydd Du/Du Prydeinig: mae cyfraddau marw-enedigaethau dros ddwywaith yn fwy na’r cyfraddau ar gyfer babanod Gwyn ac mae’r cyfraddau marwolaethau newyddenedigol 43% yn uwch. Yn yr un modd, erys cyfraddau marwolaethau i fabanod Asiaidd ac Asiaidd Prydeinig yn uchel o hyd: mae cyfraddau marw-enedigaethau a marwolaethau newyddenedigol tua 60% yn uwch na’r cyfraddau ar gyfer babanod Gwyn (Draper ES, et al., 2021).

Cyflwyniad

Mae ein gweledigaeth ar gyfer ‘dull system gyfan teg o ddarparu iechyd a gofal cymdeithasol’ yn canolbwyntio ar iechyd a llesiant ein gweithlu a’n cymunedau, ac ar atal salwch. Er y cyflwynir Iechyd a Gofal Cymdeithasol ar wahân yn y cynllun hwn, mae gorgyffwrdd angenrheidiol a bwriadol er mwyn sicrhau llwyddiant ar y cyd.

Fel y ddau gyflogwr mwyaf o faint a mwyaf amrywiol yng Nghymru, mae ein sectorau Iechyd a Gofal Cymdeithasol yn ddarparwyr allweddol gwasanaethau hanfodol. Mae pobl ethnig leiafrifol yn gwneud cyfraniad hynod werthfawr i lwyddiant y GIG ar bob lefel ac i’n cymdeithas yng Nghymru yn fwy cyffredinol. Mae’n rhaid bod ein staff yn gallu gweithio mewn amgylcheddau diogel a chynhwysol, lle maent yn hyderus y byddant yn cael cymorth i wireddu eu potensial a chynghreiriaid amlwg. Bydd hyn, yn ei dro, yn sicrhau bod dinasyddion o gymunedau ethnig lleiafrifol yn gallu cael gafael ar wasanaethau sy’n briodol i’w hanghenion, heb ofn hiliaeth a bydd yn helpu i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd hanesyddol.

Yr hyn a wyddom

Wrth inni ddatblygu’r gwaith hwn, rydym yn sylweddoli bod yn rhaid inni barhau i roi mwy o ffocws ar leihau anghydraddoldebau iechyd tra bydd amrywio o ran sut mae gwasanaethau iechyd yn rhoi mynediad i grwpiau ethnig lleiafrifol ac yn ymgysylltu â nhw, ac o ran sut y caiff gwasanaethau eu darparu a phrofiadau unigolion o ofal. Gwyddom fod menywod o gefndiroedd ethnig lleiafrifol yn wynebu heriau sylweddol penodol, a gwahaniaethau niweidiol mesuradwy o ran canlyniadau iechyd, yn enwedig ar gyfer gwasanaethau mamolaeth. Mae sicrhau bod gwasanaethau’n cael eu darparu mewn ffordd hygyrch a diwylliannol sensitif i bawb, gan gynnwys menywod, yn flaenoriaeth inni. Mae’n rhaid inni hefyd barhau i ganolbwyntio ar leihau’r anghydraddoldebau iechyd sy’n codi o ganlyniad i benderfynyddion iechyd ehangach ac ehangu a datblygu ein defnydd o Asesiadau o’r Effaith ar Iechyd.

Gwyddom fod llawer i’w wneud i sicrhau bod ein GIG yng Nghymru yn wrth-hiliol, ac rydym yn ymrwymo i’r camau gweithredu canlynol dros y 12 i 18 mis nesaf i greu’r conglfeini y byddwn yn adeiladu arnynt a chyflymu’r cynnydd drwy’r cynllun cyfan hwn:

Cam blaenoriaeth 1: arweinyddiaeth

Mynnu arweinyddiaeth wrth-hiliol ar bob lefel drwy gyfarwyddyd.

Bydd pob un o Fyrddau, Ymddiriedolaethau ac Awdurdodau Arbennig y GIG yn cyflwyno adroddiadau ar gynnydd y gellir ei ddangos o ran hyrwyddo gwrth-hiliaeth ar bob lefel drwy wneud y canlynol:

• penodi ‘Hyrwyddwyr Cydraddoldeb Gweithredol’ a ‘Llysgenhadon Diwylliannol’
• rhoi cynllun llwybrau dyrchafiad ac arweinyddiaeth ar waith i staff ethnig lleiafrifol
• darparu lefelau priodol o adnoddau a mynediad at y Bwrdd i Rwydweithiau Ethnig Lleiafrifol

Cam blaenoriaeth 2: y gweithlu

Comisiynu archwiliad annibynnol o’r holl bolisïau a gweithdrefnau presennol sy’n ymwneud â’r gweithlu o safbwynt gwrth-hiliol, a disgwyl cynrychiolaeth o grwpiau ethnig lleiafrifol mewn fforymau neu grwpiau a sefydlir i lunio’r archwiliad/a goruchwylio a chefnogi’r broses o’u rhoi ar waith a’u cymhwyso’n effeithiol.

Cam blaenoriaeth 3: data

Gwella ansawdd data ar y gweithlu a chyflwyno Safon Cydraddoldeb Hil ar gyfer y Gweithlu i ddarparu sylfaen dystiolaeth i sicrhau newid strwythurol wedi’i dargedu a’i fesur. Wedi’i ategu gan newid diwylliannol, drwy ymyriadau wedi’u targedu ar lefel leol a chenedlaethol, a ddatblygir drwy bartneriaeth gymdeithasol.

Cam blaenoriaeth 4: mynediad at wasanaethau

Bydd y Rhaglen Cefnogi Diogelwch mewn Gofal Mamolaeth a Newyddenedigol, wedi’i chyd-lunio a’i datblygu â chymunedau ethnig lleiafrifol a rhanddeiliaid, yn manylu ar newidiadau penodol i wasanaethau mamolaeth a fydd yn gwella canlyniadau a phrofiadau menywod a theuluoedd o gymunedau ethnig lleiafrifol sy’n wynebu anghydraddoldebau iechyd, ac yn eu rhoi ar waith.

Cam blaenoriaeth 5:anghydraddoldebau iechyd

Bydd Llywodraeth Cymru a GIG Cymru yn sefydlu gweithgor penodol ar anghydraddoldebau iechyd. Bydd y gweithgor yn gweithio ochr yn ochr â phobl o gymunedau ethnig lleiafrifol i nodi’r rhwystrau a wynebir gan y cymunedau hyn i gael gafael ar wasanaethau ac yn cyd-lunio gwaith â nhw. Erbyn 2023, bydd y gweithgor yn gwneud argymhellion ynglŷn â sut y gellir dileu rhwystrau er mwyn sicrhau mynediad cyfartal at wasanaethau. Yn ogystal â mynd i’r afael â’r rhwystrau i gael gafael ar wasanaethau, bydd y gweithgor hefyd yn datblygu rhaglenni gwaith i sicrhau bod GIG Cymru’n gwneud cymaint â phosibl i ymdrin â’r anghydraddoldebau iechyd a brofir gan bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Drwy’r camau gweithredu hyn â blaenoriaeth rydym yn ymrwymo i sicrhau newid diwylliannol hanfodol ar fyrder i’n gweithlu ethnig lleiafrifol yn y GIG a phobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol sy’n defnyddio ein gwasanaethau ledled Cymru.

Yr hyn rydym wedi’i wneud

Ymrwymwyd i sicrhau cynnydd ar fyrder yn erbyn y pum nod galluogi Iechyd.

Nod 1: arweinyddiaeth ac atebolrwydd

Mae Rhwydweithiau Staff Ethnig Lleiafrifol wedi cael eu sefydlu ym mron pob bwrdd iechyd. Byddwn yn ehangu hyn fel gofyniad i bob bwrdd iechyd eu cynnull a neilltuo adnoddau ar eu cyfer.

Nod 2: y gweithlu

Drwy weithio mewn partneriaeth, rydym wedi cyflwyno Polisi Parch a Datrys yn y Gweithle yn lle’r polisïau blaenorol ar Urddas yn y Gwaith a Chwynion Cyflogaeth. Byddwn yn monitro’r canlyniadau gyda phobl ethnig leiafrifol ac yn unioni gwahaniaethau.

Mae Ysgol Feddygol a myfyrwyr Prifysgol Caerdydd yn cyd-lunio newidiadau cwricwlaidd a diwylliannol gwrth-hiliol sydd wedi’u llywio gan brofiadau bywyd.

Mae AaGIC wedi creu Bwrdd Gwahaniaethau mewn Cyrhaeddiad i fynd i’r afael ag achosion o drin meddygon yn GIG Cymru yn anghyfartal a galluogi cymorth wedi’i dargedu.

Mae hyfforddiant i Oruchwylwyr Addysgol a Chlinigol wedi cael ei roi ar faterion yn ymwneud â pheidio â chadw’n dawel ac mae gwaith wedi dechrau, gyda’r Cyngor Meddygol Cyffredinol yn darparu data ategol i ddatblygu dangosyddion igofnodi cynnydd mewn perthynas â Gwahaniaethau mewn Cyrhaeddiad.

Nod 3: data

Mae grŵp cwmpasu Safon Cydraddoldeb Hil i’r Gweithlu yng Nghymru wedi cael ei sefydlu a bydd yn adeiladu ar y gwersi a ddysgwyd gan y GIG yn Lloegr wrth iddo ddatblygu’r safon a’i rhoi ar waith er mwyn datblygu argymhellion i Gymru.

Rydym yn cefnogi sawl menter, gan gynnwys Adnodd Data Cenedlaethol Cymru Gyfan, Cronfa Ddata Cyswllt Diogel Gwybodaeth Ddienw a’r rhaglen Gwerth mewn Iechyd er mwyn deall amrywiadau mewn canlyniadau iechyd a gwneud gwasanaethau’n fwy diogel ac effeithiol.

Nod 4: mynediad at wasanaethau

Rydym wedi cyfarfod â grwpiau ac arweinwyr cymunedol i ddeall yn well y canlyniadau mamolaeth, mynediad ac agweddau cymunedau ethnig lleiafrifol er mwyn llywio’r Rhaglen Cefnogi Diogelwch mewn Gofal Mamolaeth a Newyddenedigol yn uniongyrchol. Rydym wedi pennu targedau ar gyfer ein Strategaeth Cefnogi Diogelwch mewn Gofal Mamolaeth a Newyddenedigol i fenywod a phlant ethnig lleiafrifol.

Nod 5: mynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd

Sefydlwyd Grŵp Gorchwyl a Gorffen ar y cyd â Chynghrair Iechyd Meddwl Cymru sy’n edrych ar ffyrdd o wella mynediad at gymorth a gwasanaethau iechyd meddwl i gymunedau ethnig lleiafrifol a’u hansawdd. Gan gydnabod anghenion unigryw ceiswyr lloches, ffoaduriaid a mudwyr, rydym hefyd wedi sefydlu Grŵp Gorchwyl a Gorffen ar wahân (a gadeirir gan Bartneriaeth Ymfudo Strategol Cymru a Straen Trawmatig Cymru) i ddatblygu cynigion i fynd i’r afael ag anghenion iechyd meddwl y bobl hyn nad ydynt yn cael eu diwallu.

Darparwyd cyllid ychwanegol i Diverse Cymru er mwyn helpu i gyflawni ei gynllun cymhwysedd diwylliannol ledled Cymru.

Mae Amser i Newid Cymru, sef ein rhaglen i helpu pobl i siarad am iechyd meddwl a rhoi terfyn ar wahaniaethu, wedi penodi Tîm Cymorth Ieuenctid Ethnig Cymru fel partner cyflawni i ganolbwyntio ar faterion y mae cymunedau ethnig lleiafrifol yn eu hwynebu.

Gwnaethom sefydlu Pwyllgor Brechu Teg ar gyfer COVID-19 a chyhoeddi Strategaeth Brechu Teg COVID-19. Ynghyd â phartneriaid allweddol, byddwn yn parhau i annog pobl i gael eu brechu drwy gynnig gwasanaeth hyblyg yn ôl amgylchiadau lleol. Bydd hyn yn cynnwys oriau agor estynedig, allgymorth, clinigau dros dro, a darpariaeth mewn lleoedd lleol gyda chymorth cyfryngwyr yr ymddiriedir ynddynt a gwella mynediad at wybodaeth ddibynadwy.

Wrth ddatblygu’r gwaith hwn, gwelsom ein bod wedi gwneud cryn dipyn o gynnydd, ond bod angen mwy o newidiadau.

Gwyddom fod COVID-19 wedi effeithio ar grwpiau penodol o’r boblogaeth, defnyddwyr gwasanaethau a staff iechyd fel ei gilydd. Rydym wedi gweithio gyda grwpiau ac arweinwyr cymunedol i geisio lleihau effaith barhaus y pandemig.

Nod: Bydd y GIG yng Nghymru yn wrth-hiliol ac ni fydd yn derbyn unrhyw fath o wahaniaethu nac anghydraddoldeb i gyflogeion na defnyddwyr gwasanaethau.

Nod: Bydd staff yn gweithio mewn amgylcheddau diogel a chynhwysol, sydd wedi’u hadeiladu ar arweinyddiaeth wrth-hiliol ac yn cael eu cefnogi i wireddu eu potensial llawn, a chaiff staff ethnig lleiafrifol a’u cynghreiriaid eu grymuso i nodi arferion hiliol a mynd i’r afael â nhw.

Nod: Caiff data ar hil, ethnigrwydd ac anfantais groestoriadol eu casglu’n rheolaidd, eu rhannu a’u defnyddio mewn ffordd dryloyw, er mwyn dileu anghydraddoldebau mewn iechyd a mynediad at wasanaethau iechyd, a rhoi sicrwydd bod GIG Cymru yn amgylchedd gwrth-hiliol a diogel i staff a chleifion.

Nod: Byddwn yn nodi ac yn chwalu rhwystrau sy’n atal mynediad teg at wasanaethau gofal iechyd i bobl Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Nod: Bydd pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn hyderus bod camau’n cael eu cymryd i fynd i’r afael ag anghydraddoldebau iechyd a bod eu llais yn cael ei glywed pan fydd penderfyniadau yn cael eu gwneud sy’n effeithio arnynt.

Ychydig o dystiolaeth

Yng Nghymru, ar 31 Mawrth 2021, roedd 8.3% o blant sy’n derbyn gofal yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (Ystadegau Cymru, 2021).

Mae dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth yn dangos bod 7.2% o weithwyr gofal cymdeithasol yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn 2019 yng Nghymru (noder bod y ffigur a roddir yma yn seiliedig ar sampl fach ac y dylid ei drin yn ofalus) (Llywodraeth Cymru, 2020b).

Cyflwyniad

Mae’r sector gofal cymdeithasol yng Nghymru yn cynnwys mathau gwahanol o gyflogwyr sy’n darparu amrywiaeth eang o wasanaethau sy’n rhoi gofal cymdeithasol i unigolion o bob oedran. Mae rhai pobl ethnig leiafrifol wedi dweud wrthym am ddiffyg tosturi ac empathi yn eu profiad o wasanaethau gofal cymdeithasol, a bod tybiaethau’n cael eu gwneud yn eu cylch oherwydd eu hethnigrwydd. Nodwyd eu bod yn teimlo nad oedd eraill yn gwrando arnynt ac nad oedd eu hanghenion yn cael eu diwallu. Mae’n rhaid i hyn newid.

Mae cyfrifoldeb ar y sector gofal cymdeithasol i sicrhau bod nodweddion, diwylliant a chredoau pobl (gan gynnwys, er enghraifft, iaith), yn cael eu hystyried a’u defnyddio i lywio’r broses o ddarparu gwasanaethau sy’n ddiwylliannol gymwys. Rhaid inni sicrhau bod staff, gwirfoddolwyr, rheolwyr ac arweinwyr ethnig lleiafrifol sy’n gweithio yn y sector yn cael profiad da sy’n cynnwys polisïau a phrosesau sy’n mynd i’r afael ag unrhyw hiliaeth a wynebant.

Rydym yn ymrwymedig i gynllunio, comisiynu a darparu gwasanaethau gofal cymdeithasol gwrth- hiliol. Bydd ein dull gweithredu yn sicrhau bod pob partner yn y sector yn ymdrechu i gyflawni’r un nod: sef darparu’r gwasanaeth gorau i bawb y mae angen gofal a chymorth arnynt a gofalwyr di-dâl y mae angen cymorth arnynt. Rydym yn anelu at ymgorffori arferion gwrth-hiliol gweithredol drwy bob rhan o’r gweithlu ac ym mhob agwedd ar ddarparu gwasanaethau.

Rydym yn cydnabod bod llawer o bobl ethnig leiafrifol wedi cael profiadau bywyd heriol wrth ddefnyddio gwasanaethau gofal cymdeithasol, neu fel rhan o’r gweithlu. Er mwyn ystyried y profiadau hyn ymhellach a’u deall, mae Prif Swyddog Gofal Cymdeithasol Cymru wedi cyfarfod â sefydliadau sy’n cefnogi defnyddwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol gwasanaethau gofal cymdeithasol fel rhan o’u gwaith. Mae’r trafodaethau hyn hefyd wedi llywio’r cynllun hwn, gan ei gwneud yn bosibl i strategaethau ar gyfer y gweithlu a chynlluniau darparu gwasanaethau gael eu datblygu ymhellach.

Ym mhob rhan o’n gwasanaethau, clywsom fod bwlch gweithredu rhwng polisi ac ymarfer ar lawr gwlad. Rydym hefyd yn ymwybodol o’r bwlch mewn data ar bobl ethnig leiafrifol a Gofal Cymdeithasol Cymru sydd wedi bodoli ers amser; nid oes gennym ddigon o ddata bob amser i wneud y penderfyniadau gorau a’r newidiadau polisi gorau. Mae angen y data hyn arnom i lywio’r ffordd y dylid targedu gweithgareddau gwella, gan gynnwys datblygu cymwyseddau diwylliannol ein staff a mynd i’r afael â phrosesau recriwtio a dyrchafu ar gyfer staff ethnig lleiafrifol.

Yr hyn a wnawn

Mae angen inni wneud mwy o gynnydd er mwyn sicrhau bod y profiadau o ddefnyddio gwasanaethau gofal cymdeithasol yn weithredol wrth-hiliol. Bydd ein dull gweithredu yn sicrhau bod pob partner yn y sector yn ymdrechu i gyflawni’r un nodau, sef darparu’r gwasanaeth gorau i bawb y mae angen gofal a chymorth arnynt a gofalwyr di-dâl y mae angen cymorth arnynt, ac ymgorffori arferion sy’n weithredol wrth-hiliol.

Mae’r ymrwymiad hwn yn mynd i’r afael â dau faes. Yn gyntaf, yr hyn y gall Llywodraeth Cymru a’n sector statudol, y sector preifat a’r trydydd sector ei wneud dros oedolion a phlant sy’n defnyddio gwasanaethau gofal cymdeithasol a’u teuluoedd: gwella mynediad at wasanaethau, a’r profiad o’u defnyddio, o safbwynt gwrth-hiliol. Yn ail, yr hyn y gall Llywodraeth Cymru ei wneud dros y gweithlu gofal cymdeithasol a’r hyn rydym yn ei ddisgwyl gan y gweithlu hwn, er mwyn gwella ymarfer a’u profiad, unwaith eto o safbwynt gwrth-hiliol.

Bydd y camau gweithredu hyn yn ein helpu i ddiwallu anghenion pobl ethnig leiafrifol sy’n defnyddio gwasanaethau gofal cymdeithasol a’u gofalwyr ac yn gwella’r ffordd rydym yn gwneud hynny. Bydd cyflawni’r nodau a chymryd y camau gweithredu yn cynyddu ystod ac ansawdd y data, y gwaith ymchwil a’r dystiolaeth y gellir eu defnyddio i gau’r bwlch gweithredu rhwng polisi ac ymarfer. Bydd dull gweithredu croestoriadol newydd yn sicrhau y rhoddir mwy o ystyriaeth i brofiad bywyd pobl er mwyn ein helpu ni a’n partneriaid i gyd-gynllunio gwasanaethau yn y dyfodol, a meithrin y cymhwysedd diwylliannol ac ymarfer y gweithlu ehangach sy’n seiliedig ar asedau. Bydd hyn yn cyflawni ein hymrwymiad i roi gofal gwrth-hiliol i bobl sy’n defnyddio gwasanaethau, ac i ddangos parch tuag at y gweithlu.

Arweinyddiaeth

Nod: Sicrhau bod arweinwyr ar bob lefel ym maes gofal cymdeithasol yn modelu ac yn hyrwyddo gwrth-hiliaeth, amrywiaeth a chynhwysiant ac yn cyflwyno sector gofal cymdeithasol gwrth-hiliol i bobl sy’n cael gofal a chymorth ac i’r gweithlu gofal cymdeithasol. Bydd hyn hefyd yn cynnwys gwaith datblygu er mwyn creu uwch-weithlu â mwy o amrywiaeth ethnig.

Darparu gwasanaeth gwrth-hiliol

Nod: Parhau i nodi’r rhwystrau i wasanaethau gofal cymdeithasol a wynebir gan bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol, a mynd ati i’w chwalu, er mwyn sicrhau bod pobl yn teimlo’n hyderus i ddefnyddio gwasanaethau gofal cymdeithasol a bod y gwasanaethau a ddarperir yn wrth-hiliol, yn hygyrch ac yn ddiwylliannol briodol.

Gweithlu gwrth-hiliol

Nod: Sicrhau na fydd pobl ethnig leiafrifol yn wynebu unrhyw rwystrau wrth geisio dilyn gyrfa neu ymgymryd â rôl ym maes gofal cymdeithasol.

Bydd hyfforddiant o ansawdd uchel ar gael iddynt drwy gydol eu gyrfa, byddant yn teimlo’n ddiogel yn eu gweithle a byddant yn ymddiried yn llawn yn eu harweinwyr i weithredu polisi dim goddefgarwch mewn perthynas â gwrth-hiliaeth ac unrhyw fath arall o wahaniaethu neu anghydraddoldeb.

At hynny, bydd hyfforddiant o ansawdd uchel yn sicrhau bod pob aelod o’r gweithlu gofal cymdeithasol yng Nghymru yn meddu ar y cymhwysedd diwylliannol i weithio’n effeithiol gyda phobl o gefndiroedd ethnig a diwylliannol amrywiol.

Atebolrwydd

Nod: Ymgorffori camau gweithredu ac ymddygiadau mewn perthynas ag atebolrwydd ym mhob rhan o’r sector gofal cymdeithasol, gan gynnwys strwythurau llywodraethu cadarn a metrigau clir a mesuradwy, er mwyn canfod effaith ac effeithiolrwydd y sector gofal cymdeithasol wrth gyflawni’r camau gweithredu a nodir yn y cynllun Gweithredu hwn.

Data ac ymchwil: ar gyfer defnyddwyr gwasanaethau a’r gweithlu

Nod: Gwella data ansoddol a meintiol, ymchwil, tystiolaeth, gwaith dadansoddi, gwybodaeth a dealltwriaeth, gan gynnwys casglu llawer mwy o ddata ar brofiadau ymarferol gan bobl Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol – er mwyn mynd i’r afael â’r bylchau presennol yn y data a chefnogi’r gwaith o gyflawni’r holl Nodau a Chamau Gweithredu ym maes gofal cymdeithasol.

Ychydig o dystiolaeth

Mae pobl nad ydynt o gefndir ethnig Gwyn yn fwy tebygol o wynebu tlodi incwm cymharol. Ar gyfer y cyfnod rhwng 2015/2016 a 2019/2020 (cyfartaledd 5 blwyddyn ariannol) roedd tebygolrwydd o 29% bod pobl y mae eu penteulu’n dod o grŵp ethnig nad yw’n wyn yn byw mewn tlodi incwm cymharol. Mae hyn yn cymharu â thebygolrwydd o 24% i’r rhai y mae eu penteulu’n dod o grŵp ethnig gwyn. Fodd bynnag, am fod gan y mwyafrif llethol o aelwydydd yng Nghymru benteulu sy’n dod o grŵp ethnig gwyn, roedd y rhan fwyaf o bobl (97%) a oedd yn byw mewn tlodi incwm cymharol yn dod o aelwydydd o’r fath (Llywodraeth Cymru, 2021c).

Yn 2011 yng Nghymru, roedd 28.7% o Sipsiwn neu Deithwyr Gwyddelig a 27% o bobl Fangladeshaidd a oedd yn byw mewn tai gorlawn (hynny yw, roedd llai o ystafelloedd gwely nag yr oedd eu hangen arnynt er mwyn osgoi rhannu nas dymunir), a hefyd 19.4% o bobl Ddu a 18.5% o bobl Arabaidd, o gymharu â 4.9% o bobl Wyn Brydeinig (Llywodraeth Cymru, 2020b).

Cyflwyniad

Mae cartrefi diogel o bob math yn hanfodol i lesiant pobl ac i bob agwedd ar eu bywydau, gan gynnwys eu hiechyd a’u llesiant meddyliol a chorfforol, eu cyfleoedd a’u cyflawniad addysgol, eu canlyniadau cyflogaeth a’u llesiant cymdeithasol a diwylliannol. Ein nod cyffredinol yw bod pobl ethnig leiafrifol yn gallu byw mewn cartrefi gweddus, diogel a fforddiadwy sy’n diwallu natur amrywiol eu hanghenion.

Mae COVID-19 wedi rhoi ffocws manwl ar bwysigrwydd tai priodol a fforddiadwy i lesiant meddyliol a chorfforol pawb. Mae hefyd wedi tynnu sylw at yr anghydraddoldebau mawr sy’n bodoli i rai pobl o ran cael tai o’r fath.

Yr hyn a wyddom

Gwyddom fod problemau o ran tai gorlawn, sy’n cael effaith anghymesur ar rai pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol. Gall nifer anghymesur o bobl ethnig leiafrifol hefyd wynebu anghydraddoldebau o ran tai ac ansawdd aer o safon wael yn ogystal â fforddiadwyedd ac argaeledd tai cymdeithasol sy’n diwallu natur amrywiol anghenion pobl.

Wrth ddatblygu’r gwaith hwn

Rydym wedi clywed yn glir iawn, gan gynnwys gan lawer o bobl a sefydliadau ethnig lleiafrifol:

• bod angen i wrth-hiliaeth weithredol fod yn sail i’r holl gamau gweithredu a gymerwn, drwy newid diwylliannol ac arweinyddiaeth gadarn â ffocws, er mwyn troi cydraddoldeb hil yn realiti
• bod yn rhaid i atebolrwydd a thryloywder fod yn ganolog i’r hyn a wnawn
• bod angen ymgysylltu’n llawer gwell â phobl ethnig leiafrifol wrth ddatblygu ein polisi
• bod cysylltiad cryf rhwng tlodi ac anfantais economaidd-gymdeithasol a’r anghydraddoldebau a wynebir gan rai pobl ethnig leiafrifol i gael cartref gweddus
• bod yn rhaid inni ystyried sut mae gwahanol agweddau ar hunaniaeth person yn cyfuno i greu profiadau gwahanol a rhwystrau lluosog sy’n dwysáu anghydraddoldeb hil. Mae hyn yn cynnwys menywod, pobl anabl, pobl ifanc, pobl hŷn, pobl LHDTQ+, grwpiau crefyddol ac anghrefyddol a’r rhai o grwpiau economaidd-gymdeithasol is

Gwyddom, o ran cartrefi, fod angen tystiolaeth a data llawer gwell, yn ogystal ag ymgysylltu ystyrlon â’r amrywiaeth lawn o bobl ethnig leiafrifol. Bydd y rhain yn bethau hanfodol a fydd yn sail i’r ffordd y byddwn yn gweithredu yn y dyfodol a hefyd yr atebolrwydd a roddir gan ddeddfwriaeth cydraddoldebau a hawliau dynol a Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.

Mae’n bwysig sôn nid yn unig am ‘tai’ ond am ‘cartrefi’, gan gynnwys cartrefi symudol a safleoedd Sipsiwn a Theithwyr. Clywsom dystiolaeth bwerus iawn o’r achosion penodol o wahaniaethu, hiliaeth ac anghydraddoldeb y mae Sipsiwn a Theithwyr yn eu hwynebu ac mae’n bwysig iawn bod hyn yn cael ei adlewyrchu yn ein cynllun. Roedd yr ymatebion i’r ymgynghoriad yn cefnogi ein cynigion ac maent wedi helpu i fireinio ein camau gweithredu i gynyddu nifer y lleiniau parhaol a thros dro a ddarperir gan awdurdodau lleol a’u hansawdd, yn ogystal ag ystyried opsiynau ar gyfer rhentu carafannau. Hefyd, byddwn yn gweithredu ar yr ymatebion a oedd yn awgrymu y dylid darparu gwasanaethau cyngor ac eiriolaeth ym maes penodol ceisiadau cynllunio preifat.

Mae ceiswyr lloches, ffoaduriaid a mudwyr yn wynebu anghydraddoldebau penodol ac er nad Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol am ddarparu tai ar gyfer ceiswyr lloches (y Swyddfa Gartref sy’n gyfrifol am hyn), mae cyfrifoldeb arnom i’w cefnogi o’r diwrnod cyntaf y byddant yn cyrraedd Cymru yn unol â’n gweledigaeth o fod yn genedl noddfa.

Yr hyn a wnawn

Byddwn yn cynyddu cynrychiolaeth pobl ethnig leiafrifol mewn swyddi uwch-arweinwyr ac ar bob lefel i greu gweithlu yn y sector cartrefi sy’n adlewyrchu amrywiaeth y boblogaeth y mae’n ei gwasanaethu.

Byddwn yn sicrhau bod safonau, darpariaeth a gwasanaethau mewn perthynas â darparu cartrefi yn hyrwyddo cydraddoldeb hil, yn ymgorffori arferion gwrth-hiliaeth, cydraddoldeb a hawliau dynol, ac yn diwallu anghenion amrywiol pobl ethnig leiafrifol.

Byddwn yn sicrhau bod tai a llety a’r gwasanaethau a ddarperir gan y sector rhentu preifat yn hyrwyddo cydraddoldeb, yn ymgorffori arferion gwrth-hiliaeth ac yn diwallu anghenion amrywiol pobl ethnig leiafrifol.

Byddwn yn sicrhau bod gan bobl ethnig leiafrifol ledled Cymru lais a dylanwad i sicrhau bod polisïau Llywodraeth Cymru ynghylch darparu cartrefi yn adlewyrchu amrywiaeth anghenion a blaenoriaethau pobl ethnig leiafrifol.

Er mwyn cydnabod bod angen llety diogel a diwylliannol briodol er mwyn i unigolion ffynnu mewn rhannau eraill o’u bywydau, byddwn yn ymdrin â’r prinder safleoedd a’r llety o ansawdd gwael sydd ar gael i Sipsiwn a Theithwyr yng Nghymru.

Gyda phwy rydym yn gweithio

Byddwn yn gweithio gyda Chymdeithasau Tai, awdurdodau lleol, sefydliadau cymorth yn y trydydd sector, sefydliadau a arweinir gan bobl ethnig leiafrifol, sefydliadau cymunedol a phartneriaid eraill, i ymgorffori arferion gwrth-hiliaeth, gan gynnwys:

• Rhentu Doeth Cymru
• Tai Pawb
• TPAS Cymru
• Y Sefydliad Siartredig Tai
• Cartrefi Cymunedol Cymru
• Cymorth Cymru
• Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru
• Shelter Cymru
• Cyngor ar Bopeth Cymru

Byddwn hefyd yn cydweithio â meysydd polisi allweddol eraill Llywodraeth Cymru i gymryd y camau gweithredu hynny sy’n drawsbynciol.

Cynrychiolaeth

Nod: Cynyddu cynrychiolaeth pobl ethnig leiafrifol mewn swyddi uwch-arweinwyr ac ar bob lefel o weithlu’r sector tai yn sylweddol, er mwyn sicrhau ei fod yn adlewyrchu amrywiaeth y boblogaeth a wasanaethir.

Safonau, darpariaethau a gwasanaethau

Nod: Sicrhau bod safonau, darpariaeth a gwasanaethau mewn perthynas â darparu cartrefi yn hyrwyddo cydraddoldeb hil, yn ymgorffori arferion gwrth-hiliaeth, cydraddoldeb a hawliau dynol, ac yn diwallu anghenion amrywiol pobl ethnig leiafrifol.

Y sector rhentu preifat

Nod: Sicrhau bod tai a llety a’r gwasanaethau a ddarperir gan y sector rhentu preifat yn hyrwyddo cydraddoldeb, yn ymgorffori arferion gwrth-hiliaeth ac yn diwallu anghenion amrywiol pobl ethnig leiafrifol.

Nod: Sicrhau bod gan bobl ethnig leiafrifol ledled Cymru lais a dylanwad i sicrhau bod polisïau Llywodraeth Cymru ynghylch darparu cartrefi yn adlewyrchu amrywiaeth anghenion a blaenoriaethau pobl ethnig leiafrifol.

Llety sipsiwn a theithwyr

Nod: Cydnabod bod angen llety diogel diwylliannol briodol er mwyn i unigolion ffynnu mewn rhannau eraill o’u bywydau ac er mwyn ymdrin â’r prinder safleoedd a’r llety o ansawdd gwael sydd ar gael i Sipsiwn a Theithwyr yng Nghymru.

Ychydig o dystiolaeth

Mewn arolwg o ymgeiswyr yn etholiadau llywodraeth leol 2017, roedd 2.3% o’r ymgeiswyr ar gyfer cynghorau sir a bwrdeistref sirol a roddodd eu hethnigrwydd a 1.9% o’r ymgeiswyr ar gyfer cynghorau tref a chymuned yn bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol. Roedd 1.8% o’r rhai a etholwyd i gynghorau sir a bwrdeistref sirol a 1.2% o’r rhai a etholwyd i gynghorau tref a chymuned yn perthyn i grwpiau ethnig lleiafrifol (Llywodraeth Cymru,

2018). Yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Rhagfyr 2017, amcangyfrifodd dadansoddiad o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth fod 4.7% o’r boblogaeth yn bobl Ddu, Asiaidd neu Ethnig Leiafrifol (Ystadegau Cymru, 2022). Y gyfradd ymateb gyffredinol i’r arolwg o ymgeiswyr llywodraeth leol oedd 18%, felly dylid bod yn ofalus wrth drin y canlyniadau fel rhai nodweddiadol. Serch hynny, mae’n dangos nad yw ein democratiaeth leol mor amrywiol â’n poblogaeth.

Cyflwyniad

Mae llywodraeth leol yng Nghymru yn cynnwys 22 o gynghorau sir a bwrdeistref sirol, cynghorau tref a chymuned, pedwar awdurdod parc cenedlaethol, tri awdurdod tân ac achub a chyd-bwyllgorau corfforaethol.

Caiff pob un o’r sefydliadau hyn eu harwain yn ddemocrataidd gan gynghorwyr etholedig. Maent yn darparu gwasanaethau cyhoeddus hanfodol ac yn dilyn fframwaith moesegol a llywodraethu cyffredin. Rhyngddynt, maent hefyd yn gyflogwyr gwasanaeth cyhoeddus mawr. Mae 1,234 o gynghorwyr mewn prif gynghorau, dros 8,000 o gynghorwyr tref a chymuned a thros 125,000 o gyflogeion llywodraeth leol.

Ystyrir y gwasanaethau cyhoeddus hanfodol a ddarperir gan lywodraeth leol mewn rhan arall o’r cynllun hwn. Fodd bynnag, mae llywodraeth leol yn gwneud mwy na darparu gwasanaethau; mae’n cynnig arweinyddiaeth gymunedol ddemocrataidd drwy weledigaeth ac uchelgais leol.

Felly, mae’n hollbwysig bod llywodraeth leol yn gwbl gynrychioliadol o’r amrywiaeth yn ein cymunedau a’i bod yn ymrwymedig i fod yn wrth-hiliol. Mae’n rhaid i hyn gael ei ddangos drwy’r ffordd y mae ei phrosesau democrataidd yn gweithredu, yn ei rôl fel cyflogwr mawr a hefyd fel darparwr gwasanaethau.

Dylai ein democratiaeth leol fod yn gynrychioliadol o’r cymunedau a wasanaethir, er mwyn ennyn ymddiriedaeth y cyhoedd a sicrhau prosesau gwneud penderfyniadau cadarn. Mae democratiaeth leol sy’n cynnwys aelodaeth amrywiol ac sy’n ymgysylltu’n llawn â’i holl gymunedau yn ddemocratiaeth gryfach a bydd yn gwneud penderfyniadau sy’n adlewyrchu’r amrywiaeth honno.

Yr hyn a wnawn

Mae gan Lywodraeth Cymru ymrwymiad hirsefydledig i hyrwyddo a chefnogi amrywiaeth mewn democratiaeth leol ledled Cymru. Mae hwn yn ymrwymiad y mae Cymdeithas Llywodraeth Leol Cymru (CLlLC) ac Un Llais Cymru yn ei rannu’n llawn. Felly, wrth roi Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol ar waith, byddwn yn parhau i weithio’n agos gyda CLlLC, Un Llais Cymru, pleidiau gwleidyddol a phartneriaid eraill i gryfhau a dyfnhau ein hymrwymiad i gefnogi a galluogi pobl ethnig leiafrifol i sefyll am swyddi etholedig lleol, gan gynnwys cymorth ar gyfer cynlluniau mentora priodol a chyflawni ein hymrwymiad yn y Rhaglen Lywodraethu i ehangu’r Gronfa Mynediad i Swyddi Etholedig bresennol ar gyfer pobl ag anableddau i bobl o gefndiroedd mwy amrywiol.

Byddwn hefyd yn adolygu agweddau allweddol ar fframwaith deddfwriaethol llywodraeth leol er mwyn sicrhau ei fod yn hyrwyddo gwrth-hiliaeth drwy brosesau democrataidd, a’r ffordd yr ymgysylltir yn ddemocrataidd. Er enghraifft, rydym am greu amgylchedd lle mae pawb am gymryd rhan mewn democratiaeth, gan gynnwys arfer eu hawl i bleidleisio, ac yn teimlo eu bod yn gallu gwneud hynny. Mae hyn yn golygu ystyried pam nad yw pobl sydd ag etholfraint eisoes yn pleidleisio. Wrth fwrw ymlaen â’r gwaith hwn, byddwn yn ystyried pa mor hygyrch yw’r broses o gymryd rhan mewn etholiadau i bobl ethnig leiafrifol, er enghraifft pa wybodaeth a chymorth a ddylai fod ar gael i bleidleiswyr.

Yr ochr arall i annog a chefnogi pobl i gymryd rhan mewn democratiaeth yw sicrhau bod democratiaeth yn agored, yn dryloyw, yn gwrando, yn ymgysylltu ac yn gweithredu ar y fath gyfranogiad ac ymgysylltu. Rydym yn cyflwyno mesurau newydd i helpu llywodraeth leol i ymgysylltu â chymunedau a hyrwyddo cyfranogiad y cyhoedd. Mae’r rhain yn cynnwys strategaethau cyfranogiad y cyhoedd statudol, wedi’u hanelu at gyflwyno ffyrdd newydd i bobl ddod yn rhan o ddemocratiaeth a chynlluniau deisebu ar-lein. Maent hefyd yn cynnwys dulliau newydd o gynnwys pobl yn y gwaith o graffu ar ddemocratiaeth leol, fel y gallant chwarae rhan weithredol i ddwyn cynrychiolwyr etholedig i gyfrif drwy gydol eu cyfnod yn y swydd. Byddwn yn ceisio barn a chyfranogiad pobl ethnig leiafrifol, yn enwedig menywod a phobl ifanc, wrth gyd-lunio’r gwaith hwn, er mwyn sicrhau bod cynghorau, wrth roi’r gofynion newydd hyn ar waith, yn cydnabod anghenion a manteision cyfranogiad amrywiol gan y gymuned. Byddwn yn monitro’r gwaith hwn yn fanwl.

Rydym hefyd yn rhoi fframwaith perfformiad a llywodraethu newydd ar waith ar gyfer cynghorau sir a bwrdeistref sirol. Mae’r fframwaith hwn yn ei gwneud yn ofynnol i gynghorau adolygu eu perfformiad yn barhaus, ac i ystyried safbwyntiau dinasyddion a chymunedau fel rhan o’r asesiad hwn. Byddwn yn sicrhau bod cynghorau’n ceisio barn pobl ethnig leiafrifol fel rhan o’r broses o adolygu eu perfformiad. Bydd yn ofynnol i gynghorau gyhoeddi eu hasesiadau eu hunain ac asesiadau panel ac ymateb yn gyhoeddus i argymhellion.

Rydym hefyd wedi ymrwymo ers tro i hyrwyddo ymddygiad moesegol ymhlith ein cynrychiolwyr etholedig lleol. Mae’r fframwaith moesegol presennol wedi bod ar waith ers sawl blwyddyn. Rydym wedi pasio deddfwriaeth yn ddiweddar i’w atgyfnerthu, drwy ei gwneud yn ofynnol i arweinwyr grwpiau gwleidyddol hyrwyddo ymddygiad o’r safon uchaf ymhlith eu haelodau a’i gwneud yn ofynnol i Bwyllgorau Safonau gyflwyno adroddiad blynyddol, gan gynnwys argymhellion ynglŷn â sut y gellir gwella prosesau lleol. Felly, dyma’r amser i adolygu’r holl drefniadau sydd ar waith gennym, ac i sicrhau eu bod yn hyrwyddo ymddygiad gwrth-hiliol.

Mae llywodraeth leol yn rhan hanfodol o’r sector cyhoeddus yng Nghymru, ac rydym yn disgwyl i lywodraeth leol osod safonau uchel iddi hi ei hun ym mhob maes, gan gynnwys bod yn gyflogwr gwrth-hiliol. Rydym yn disgwyl i hyn gynnwys ystyried arferion gorau ym mhob rhan o’r sector cyhoeddus yng Nghymru a’r safonau y mae cyrff eraill yn cadw atynt, p’un a yw’r rhain yn ofynion deddfwriaethol ai peidio. Ein disgwyliad yw y dylai llywodraeth leol fod yn esiampl o bartneriaeth gymdeithasol a chymryd camau ar y cyd i gyflawni hyn a defnyddio dulliau ysgogi megis gweithredu cadarnhaol.

Mae pob corff mewn llywodraeth leol yn sofran yn ei rinwedd ei hun ac, o ran ei rôl fel cyflogwr, mae pob corff yn gyfrifol am sicrhau bod diwylliant gwrth-hiliol yn bodoli yn y sefydliad a bod hyn yn sail i’w bolisïau recriwtio, ei bolisïau cwynion, ei delerau ac amodau a phob agwedd ar ei bolisïau cyflogaeth.

Er mwyn cefnogi hyn, byddwn yn gweithio gyda Chymdeithas Llywodraeth Leol Cymru, awdurdodau lleol, undebau llafur, cyrff proffesiynol ac Un Llais Cymru i ymgorffori dulliau gweithredu gwrth-hiliol yn eu holl arferion adnoddau dynol mewn llywodraeth leol ac i ehangu ar lefel y data ar niferoedd pobl ethnig leiafrifol a gyflogir gan y sector ar bob gradd, y bwlch cyflog ac a yw camau gweithredu cadarnhaol yn cael eu cymryd.

Arweinyddiaeth

Nod: Sicrhau bod deddfwriaeth a chanllawiau yn herio llywodraeth leol i gynrychioli’n well y cymunedau y mae’n eu gwasanaethu, ac i ymgysylltu’n llawn â nhw.

Nod: Sicrhau bod llywodraeth leol yn gyflogwr sy’n dangos esiampl a bod pob polisi cyflogaeth ac adnoddau dynol yn wrth-hiliol er mwyn creu amgylchedd diogel a chynhwysol i bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Cyflogadwyedd a sgiliau

Ychydig o dystiolaeth

Ar gyfer y flwyddyn a ddaeth i ben ar 30 Medi 2021, y gyfradd cyflogaeth ymhlith pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol 16-64 oed yng Nghymru oedd 68.3%, o gymharu â 73.0% ymhlith pobl Wyn (Ystadegau Cymru, 2022c).

Roedd cyflogeion Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn fwy tebygol o weithio mewn diwydiannau y dywedwyd wrthynt am gau yn ystod camau cynnar pandemig COVID-19 (20% o gyflogeion ethnig lleiafrifol o gymharu â 15% o gyflogeion gwyn). Roedd pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol hefyd yn cael eu cynrychioli’n anghymesur mewn nifer o alwedigaethau y gellid ystyried eu bod yn wynebu mwy o risg o COVID-19, megis gweithwyr iechyd a gofal cymdeithasol, cogyddion a gyrwyr tacsi (Llywodraeth Cymru, 2020b).

O’r holl raglenni dysgu prentisiaeth a ddechreuwyd ym maes dysgu seiliedig ar waith yn 2020 i 2021 yng Nghymru roedd 3.9% wedi’u dechrau gan fyfyrwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (Ystadegau Cymru, 2022a).

Yn ôl yr ymchwil gan Ganolfan Astudiaethau Hydredol Coleg Prifysgol Llundain, Ymddiriedolaeth Carnegie y DU ac Operation Black Vote, mae pobl 18 i 33 oed o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol 47% yn fwy tebygol o weithio ar gontract dim oriau, o’u cymharu â’u cyfoedion Gwyn (Coleg Prifysgol Llundain, 2020).

Cyflwyniad

Mae’r Rhaglen Lywodraethu yn nodi uchelgeisiau clir i greu Cymru lle y gall unigolion o bob oedran gael addysg o safon uchel, gyda swyddi i bawb, lle y gall busnesau ffynnu mewn economi sero net sy’n hyrwyddo tegwch a chydraddoldeb.

Yn ein hadroddiad Cymru Gryfach, Decach a Gwyrddach: Cynllun Cyflogadwyedd a Sgiliau, rydym yn ymrwymo i sicrhau bod ein rhaglenni cyflogadwyedd wedi’u hanelu at y rhai sydd heb gynrychiolaeth ddigonol yn y farchnad lafur, gan adeiladu ar dystiolaeth a phrofiad byw’r bobl hynny yr ydym yn ceisio eu cefnogi. Fodd bynnag, rydym hefyd yn cydnabod bod canlyniadau i rai pobl yn y farchnad lafur, gan gynnwys pobl o grwpiau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol, menywod a phobl anabl, yn dal i fod yn waeth.

Rydym yn cynnig nifer o raglenni cyflogadwyedd i alluogi pobl i ddysgu sgiliau ac ennill cymwysterau i’w helpu i gael cyflogaeth, ei chadw a chamu ymlaen, gan gynnwys gwasanaeth cynghori Cymru’n Gweithio, y Rhaglenni Cyflogadwyedd Cymunedol, a Twf Swyddi Cymru+ i bobl ifanc 16 i 18 oed.

Yr hyn a wyddom

Er bod rhaglenni da ar waith, gwyddom nad yw ein deunyddiau cyfathrebu na’n negeseuon yn cyrraedd cymunedau ethnig lleiafrifol yn gyson. Nid yw pobl ethnig leiafrifol bob amser yn ymwybodol o’r cymorth sydd ar gael, i’r rhai sy’n ceisio gwaith neu’r rhai sydd mewn swydd ac yn awyddus i gamu ymlaen. Soniwyd hefyd nad yw darparwyr gwasanaethau yn gweithio mewn ffordd sy’n wrth-hiliol.

Mae sicrhau ein bod yn gwella deilliannau ac yn ehangu mynediad yn flaenoriaethau allweddol yn ein sector ôl-16. Ond rydym yn cydnabod bod angen inni gymryd camau pellach i fynd i’r afael â hiliaeth strwythurol a systemig sy’n atal pobl rhag manteisio ar y sgiliau, yr hyfforddiant a’r rhagolygon cyflogaeth sydd ar gael yng Nghymru.

Yr hyn a wnawn

Mae’n rhaid inni barhau i ddod o hyd i ffyrdd effeithiol ac arloesol o gyfleu’r hyn a gynigir gennym i gymunedau gwahanol ledled Cymru. Mae’n rhaid inni hefyd ystyried sut rydym yn mynd i’r afael â hiliaeth sefydliadol a cheisio darganfod sut mae ein rhaglenni yn cynnwys tuedd ymhlyg yn erbyn pobl ethnig leiafrifol a’u hanghenion.

Byddwn yn parhau i herio hiliaeth yn y ffordd y caiff ein rhaglenni eu datblygu, eu cyfleu a’u rhoi ar waith. Wrth wneud hynny, byddwn yn cael sgyrsiau anodd, ac yn datblygu cynnwys dysgu gwrth-hiliol priodol. Byddwn yn rhannu arferion gorau â’n holl staff a chontractwyr sy’n gyfrifol am gynnig rhaglenni cyflogadwyedd ar ran Llywodraeth Cymru ac yn hyrwyddo arferion gorau y tu hwnt i’r sefydliadau sy’n gweithio’n uniongyrchol gyda ni.

Byddwn yn cynnal adolygiad gwrth-hiliol o’n rhaglenni cyflogadwyedd er mwyn sicrhau eu bod yn gweithredu mewn ffordd gynhwysol, ac nad oes perygl o ddwysáu unrhyw anghydraddoldebau na gwahaniaethau sy’n bodoli eisoes wrth helpu pobl i gael gwaith teg sy’n rhoi boddhad iddynt. Byddwn yn cefnogi hyn drwy raglen o hyfforddiant ar wrth-hiliaeth ar gyfer ein gwasanaethau cyflogadwyedd rheng flaen.

Byddwn yn ystyried effaith ein camau gweithredu ar bobl o grwpiau ethnig lleiafrifol, sy’n ystyriol o’r ffaith eu bod yn wahanol i’w gilydd a bod eu hanghenion yn wahanol, a byddwn yn canolbwyntio ar ddeall yr effaith ar fenywod o grwpiau ethnig lleiafrifol. Byddwn yn adeiladu ar ein gweithgarwch ymgysylltu presennol â rhanddeiliaid o gymunedau ethnig lleiafrifol er mwyn gwella sut rydym yn cyfleu’r hyn a gynigir gennym yn barhaus, a chodi ymwybyddiaeth o’n rhaglenni dysgu a sgiliau ôl-16 ac ennyn ymddiriedaeth ynddynt. Rydym am nodi’r rhwystrau sy’n atal pobl rhag cael gafael ar gymorth cyflogadwyedd a sgiliau a chael budd ohono, a chael gwared ar y rhwystrau hynny, a monitro’r gwaith hwn gyda phobl ethnig leiafrifol yn rheolaidd.

Partneriaeth gymdeithasol a gwaith teg

Ychydig o dystiolaeth

Yn 2019, roedd bwlch cyflog o 1.4% ar sail ethnigrwydd yng Nghymru. Mae hyn yn golygu bod cyflogeion ethnig lleiafrifol yng Nghymru yn cael eu talu 1.4% yn llai yr awr ar gyfartaledd na chyflogeion Gwyn Prydeinig (SYG, 2020b).

Dangosodd canfyddiadau Arolwg Cymru Gyfan i Bobl Ethnig Leiafrifol a gynhaliwyd gan y Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid yn 2018 dros gyfnod o dri mis (rhwng mis Hydref a mis Rhagfyr 2018) fod mwyafrif o 60% o’r 143 o ymatebwyr yn teimlo bod lleiafrifoedd ethnig yn cael eu trin yn annheg yn y gweithle (Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid, 2019).

Cyflwyniad

Rydym yn gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol gyda chyflogwyr ac undebau llafur i sicrhau Cymru decach, mwy cyfartal a gwyrddach. Ar lefel yr unigolyn, mae gwaith teg yn grymuso pobl i ddiwallu eu hanghenion, yn rhoi ymdeimlad o foddhad ac yn galluogi unigolion i gyfrannu, datblygu a thyfu. Ar lefel cymdeithas, mae’n galluogi cynhwysiant, cyfranogiad a datblygu cymdeithasol ac economaidd.

Yr hyn a wyddom

Mae’r dystiolaeth yn dangos nad yw’r cyfleoedd i gael gwaith teg yn gyffredinol nac wedi’u dosbarthu’n gyfartal. Gwyddom fod profiadau bywyd yn aml yn adlewyrchu anghydraddoldebau parhaol, wedi’u gwreiddio’n ddwfn o ran y profiad o waith. Mae hyn yn cynnwys tangynrychiolaeth pobl ethnig leiafrifol mewn uwch-swyddi, cyfraddau cyflog a dyrchafu is, gorgynrychiolaeth mewn swyddi mwy ansicr sy’n talu cyflog is, a pholisïau, prosesau a diwylliannau sefydliadol sy’n atal cynnydd a newid.

Yr hyn a wnawn

Rydym yn cyflawni ein blaenoriaethau a’n huchelgeisiau i greu ‘gwlad o waith teg’. Mae hyn yn golygu defnyddio pob dull ysgogi sydd gennym i wella bywydau gwaith, drwy gynyddu’r cyfleoedd i gael gwaith teg. Byddwn yn ymdrechu o’r newydd i sicrhau bod gwrth-hiliaeth wedi’i hymgorffori yn y ffordd rydym yn ymdrin â phartneriaeth gymdeithasol a gwaith teg.

Er mwyn helpu i sicrhau bod hyn yn digwydd, byddwn yn cynnwys data ar gyflogau pobl ethnig leiafrifol, eu cyflogaeth a data eraill sy’n berthnasol i fyd gwaith wrth fesur canlyniadau gwaith teg. Rydym yn cydnabod y daw tystiolaeth ar lawer ffurf, felly yn ogystal â thystiolaeth feintiol, byddwn yn chwilio am ymchwil ansoddol ac yn gwrando ar brofiadau bywyd gweithwyr ethnig lleiafrifol ac yn gweithredu arnynt.

Yn gyffredinol, byddwn yn ymgorffori arferion gwrth-hiliaeth yn strwythur ein partneriaeth gymdeithasol a’r ffordd y byddwn yn cynyddu faint o waith teg sydd ar gael, yn codi ymwybyddiaeth o arferion, prosesau a diwylliannau gwrth-hiliol yn y gweithlu ac yn eu deall a’u mabwysiadu, ac yn lleihau a chau’r bwlch cyflog ar sail ethnigrwydd rhwng cyflogeion ethnig lleiafrifol a chyflogeion gwyn.

Gyda phwy rydym yn gweithio

Byddwn yn ymgysylltu â phartneriaid cymdeithasol er mwyn sicrhau bod cyflogwyr ac undebau llafur yn gweithredu fel hyrwyddwyr dros newid, gan ein helpu i ledaenu ymwybyddiaeth ac arferion gwrth-hiliol a thrawsnewid diwylliannau sefydliadol. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod gwrth-hiliaeth a chydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant yn y gweithlu yn elfen gadarn o waith Cyngor y Bartneriaeth Gymdeithasol a Chyngor Partneriaeth y Gweithlu.

Byddwn yn gweithio gyda’n partneriaid cymdeithasol i fynd ati i hyrwyddo manteision gweithlu amrywiol i bawb ac amgylcheddau gwaith sy’n helpu gweithwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol i gymryd rhan, camu ymlaen yn eu gwaith a ffynnu.

Byddwn yn codi ymwybyddiaeth cyflogeion o hawliau gweithwyr ac ymwybyddiaeth a dealltwriaeth cyflogwyr o’u cyfrifoldebau cyfreithiol ac yn gwella lefelau cydymffurfiaeth. Byddwn yn meithrin cydberthnasau mwy effeithiol â’r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol ac eraill i gefnogi hyn. Gan weithio mewn partneriaeth gymdeithasol â chyflogwyr ac undebau llafur, byddwn yn herio rhagfarn yn y gweithle, yn mynd i’r afael â gwahaniaethu, bwlio ac aflonyddu yn y gweithle ac yn hyrwyddo gwrth-hiliaeth yn y gwaith.

Yn olaf, rydym yn cydnabod bod byd gwaith yn newid o hyd a byddwn yn effro i risgiau a chyfleoedd newydd a rhai sy’n dod i’r amlwg ac unrhyw effeithiau anghymesur yn ôl hil.

Entrepreneuriaeth

Ychydig o dystiolaeth

Ers 2016, o blith y 5,869 o gleientiaid sydd wedi cael cymorth gan Busnes Cymru i ddechrau busnes, mae 405 (7%) yn ystyried eu bod yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol. (Data a gasglwyd yn fewnol gan Lywodraeth Cymru).

Mae Busnes Cymru wedi rhoi cymorth yn uniongyrchol i fwy na 13,062 o berchenogion busnes ers 2016 er mwyn helpu eu busnesau i ddatblygu a thyfu. O blith y rhain, mae 578 (4.4%) yn ystyried eu bod yn dod o gefndiroedd Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol. (Data a gasglwyd yn fewnol gan Lywodraeth Cymru).

Fodd bynnag, er gwaethaf y cynnydd cadarnhaol hwn, dim ond 1.5% o fusnesau bach a chanolig (BBaChau) â chyflogeion yng Nghymru oedd yn cael eu harwain gan fwyafrif o bobl ethnig leiafrifol (heblaw Gwyn) yn 2019 (ond mae’n werth nodi bod ethnigrwydd 8.6% o dimau arwain BBaChau yn yr arolwg yn anhysbys ac felly y gallai cyfanswm y bobl ethnig leiafrifol fod yn uwch) (Ffeithiau a Ffigurau Ethnigrwydd, 2020b).

Mae dadansoddiad o hunangyflogaeth yn ôl ethnigrwydd sy’n deillio o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth yn dangos mai dim ond 4.4% o bobl hunangyflogedig yng Nghymru oedd yn dod o gefndiroedd ethnig lleiafrifol (Llywodraeth Cymru, 2020b).

Cyflwyniad

Mae rhaglen Busnes Cymru Llywodraeth Cymru yn cefnogi entrepreneuriaeth yn rhagweithiol drwy bolisïau a rhaglenni sydd wedi’u hanelu at annog unigolion i greu microfusnesau a BBaChau a thwf a datblygiad cynaliadwy’r busnesau hynny.

Mae ein gweledigaeth yn glir, sef gwasanaeth gwrth-hiliol gan Busnes Cymru sy’n ddiwylliannol hyderus ac sy’n cael ei ddwyn i gyfrif drwy gydol y broses o’i gyflwyno.

Yr hyn a wyddom

Gwyddom fod angen i bobl ethnig leiafrifol deimlo’n gwbl hyderus am wasanaeth Busnes Cymru.

Mae Busnes Cymru yn cydnabod bod angen inni fireinio’r ffordd rydym yn cyfathrebu ag unigolion a rhanddeiliaid er mwyn cyrraedd unigolion o gymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ac ymgysylltu â nhw, gan hyrwyddo’r gwasanaeth drwy ddefnyddio modelau rôl i sicrhau bod unigolion Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn dod yn ymwybodol o’n gwasanaethau ac yn teimlo’n gwbl hyderus i’w defnyddio.

Yr hyn a wnawn

Er mwyn gwireddu ein huchelgais, byddwn yn gweithio gyda chyrff cynrychioliadol ac unigolion i ddatblygu cynllun gwrth-hiliol ar gyfer y gwasanaeth. Byddwn yn parhau i gryfhau canlyniadau, gan gysylltu gwaith dadansoddi data â gweithgarwch allgymorth bob chwarter. Drwy gontractau yn y dyfodol, bydd Busnes Cymru yn meithrin darpariaeth wrth-hiliol o’r brig i lawr, gydag atebolrwydd cytundebol yn rhan o gyflawni’r contractau hynny. Byddwn yn gwneud hyn drwy ail-lunio ffurf contractau â phobl fusnes ethnig leiafrifol.

Gyda phwy rydym yn gweithio

Mae gwasanaeth presennol Busnes Cymru wedi’i gynllunio i gynnig gwasanaeth sy’n cydnabod anghenion a dyheadau unigolion sy’n ceisio dechrau busnes neu dyfu eu busnes, boed hynny ar sail hunangyflogedig, dechrau busnes twf uchel neu gynnal busnes sy’n bodoli eisoes, ac yn ceisio eu diwallu. Mae Busnes Cymru yn gweithio gydag amrywiaeth o bartneriaid cymunedol sy’n estyn allan i gymunedau er mwyn sicrhau mwy o ymgysylltu.

Mae’r partneriaid hyn yn cynnwys y Tîm Cymorth Lleiafrifoedd Ethnig ac Ieuenctid, y Ganolfan dros Entrepreneuriaeth Affricanaidd ac Assadaqaat Community Finance (ACF).

Cyflogadwyedd a sgiliau

Nod: Gwell gwybodaeth a data perfformiad ar gyfranogiad grwpiau ethnig lleiafrifol yn rhaglenni Sgiliau a Chyflogadwyedd Llywodraeth Cymru.

Nod: Bydd rhaglenni cyflogadwyedd Llywodraeth Cymru yn cynnig amgylchedd diogel, cadarnhaol a chynhwysol i bob aelod o staff a phawb sy’n cymryd rhan, lle yr eir i’r afael â hiliaeth.

Nod: Cynyddu nifer y bobl ethnig leiafrifol sy’n dechrau ac yn cwblhau Prentisiaethau.

Partneriaeth gymdeithasol a gwaith teg

Nod: Ymgorffori gwrth-hiliaeth yn strwythurau ein partneriaeth gymdeithasol ac yn y ffyrdd rydym yn cynyddu cyffredinrwydd gwaith teg.

Nod: Codi ymwybyddiaeth o arferion, prosesau a diwylliannau yn y gweithlu sy’n wrth-hiliol, eu deall yn well a’u mabwysiadu.

Nod: Lleihau a dileu’r bwlch ethnigrwydd rhwng cyflogeion ethnig lleiafrifol a gwyn.

Entrepreneuriaeth

Nod: Creu gwasanaeth Busnes Cymru sy’n wrth-hiliol ac sy’n ymgysylltu â chymunedau amrywiol mewn ffordd ddiwylliannol briodol er mwyn cynyddu nifer y cwmnïau newydd a thwf cwmnïau ymhlith pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Ychydig o dystiolaeth

Cynigiodd y DU ddiogelwch, ar ffurf lloches, diogelwch dyngarol, mathau amgen o ganiatâd i aros ac ailsefydlu, i 14,734 o bobl (gan gynnwys dibynyddion) yn 2021. Roedd nifer y bobl y cynigiwyd diogelwch iddynt yn 2021 (naill ai ar ôl cais am loches neu drwy gynllun ailsefydlu) 49% yn uwch nag yr oedd yn y flwyddyn flaenorol, ac yn debyg i’r lefelau a welwyd rhwng 2015 a 2018. Cyfrifir am y cynnydd hwn (o 9,895 yn 2020 i 14,734 yn 2021) drwy gynnydd yn nifer y ceisiadau am loches a ganiatawyd gan y penderfyniad cychwynnol a lleihad yn nifer y ceisiadau a wrthodwyd. Roedd dros hanner (55%) o’r rhain yn rhoi lloches, diogelwch dyngarol neu fathau eraill o ganiatâd i aros (megis caniatâd disgresiynol i aros neu ganiatâd i aros i blant ar eu pennau eu hunain sy’n ceisio lloches).

Rhoddwyd diogelwch i 1,587 o bobl drwy gynllun ailsefydlu yn 2021, sy’n 93% yn uwch nag yn y flwyddyn flaenorol pan oedd yn rhaid atal y cynlluniau ailsefydlu dros dro oherwydd pandemig COVID-19. Ceir nifer o gynlluniau ailsefydlu, gan gynnwys Cynllun Ailsefydlu’r DU, y Cynllun Ailsefydlu Pobl Agored i Niwed a’r Cynllun Ailsefydlu Plant Agored i Niwed (y daeth y naill a’r llall i ben ar ddiwedd mis Chwefror 2021), y Cynllun Ailsefydlu i Ddinasyddion Affganistan a’r Polisi Adleoli a Chymorth i Affganiaid.

Mae’r data uchod yn ymwneud â gwybodaeth a gyhoeddir ar gyfer y DU. Nid yw data sy’n ymwneud yn benodol â Chymru yn cael eu cyhoeddi ym mhob set ddata.

Cyflwyniad

Ein gweledigaeth yw bod Cymru yn Genedl Noddfa lle mae’r broses o integreiddio ceiswyr lloches a ffoaduriaid yn dechrau ar y diwrnod cyntaf y byddant yn cyrraedd Cymru. Llywodraeth y DU sy’n gyfrifol am loches a mudo, yn hytrach na Llywodraeth Cymru. Mae Llywodraeth Cymru yn ymrwymedig i leihau’r anghydraddoldebau a wynebir gan geiswyr lloches a ffoaduriaid, gan roi mwy o fynediad at gyfleoedd a gwella cydberthnasau rhwng y cymunedau hyn a chymdeithas yn fwy cyffredinol. Nodir camau gweithredu i gyflawni hyn yng Nghynllun Gweithredu Cenedl Noddfa 2019. Rydym hefyd yn ymrwymedig i driniaeth gyfartal a theg i bawb.

Yr hyn a wyddom

Mae’r gwaith o ddatblygu Cynllun Cenedl Noddfa ac ymgysylltu mwy diweddar â ffoaduriaid a cheiswyr lloches wedi dangos mai’r prif broblemau a wynebir ganddynt yw cael gafael ar wasanaethau iechyd, gan gynnwys iechyd meddwl, cael addysg a chymorth iaith yn benodol, cael llety a gwaith ac osgoi cyni.

Yr hyn a wnawn

Byddwn yn sicrhau ein bod yn mabwysiadu ymagwedd wrth-hiliol tuag at ein hymrwymiadau fel Cenedl Noddfa drwy sicrhau bod pob mudwr dan orfod yn cael yr un cyfleoedd, ni waeth o ble y mae wedi dod. Er ein bod yn gwbl ymrwymedig i gefnogi pobl sy’n ffoi rhag y rhyfel yn Wcráin a’u helpu i ddod o hyd i gartrefi a gwaith yng Nghymru, byddwn yn sicrhau na chaiff ffoaduriaid eraill eu trin yn wahanol oherwydd lliw eu croen.

Nod: Dod yn Genedl Noddfa drwy roi Cenedl Noddfa: cynllun ar gyfer Ffoaduriaid a Cheiswyr Lloches (2019) ar waith.

Caiff y system cyfiawnder troseddol ei nodi’n aml fel maes lle ceir anghyfiawnder ar sail hil.

Ychydig o dystiolaeth

Mae Adolygiad annibynnol Lammy o’r ffordd y caiff pobl ethnig leiafrifol eu trin yn y system gyfiawnder, a’u canlyniadau (Lammy, 2017) yn nodi’r canlyniadau anghymesur sy’n bodoli yn y system.

Rhwng mis Ebrill 2019 a mis Mawrth 2020 yng Nghymru a Lloegr, am bob 1,000 o bobl Wyn, cafodd chwech eu stopio a’u chwilio, o gymharu â 54 am bob 1,000 o bobl Ddu. Dros yr un cyfnod, am bob 1,000 o bobl ag ethnigrwydd cymysg, cafodd 16 eu stopio a’u chwilio, o gymharu â 15 am bob 1,000 o bobl Asiaidd (Ethnicity Facts and Figures, 2021).

Rhwng mis Ebrill 2018 a mis Mawrth 2019 yng Nghymru a Lloegr, roedd pobl Ddu fwy na theirgwaith yn fwy tebygol o gael eu harestio na phobl Wyn – am bob 1,000 o bobl Ddu, cafodd 32 eu harestio, ac am bob 1,000 o bobl Wyn, cafodd 10 eu harestio (Ethnicity Facts and Figures, 2021).

Yn 2020-2021, cofnodwyd 3,052 o droseddau casineb ar sail hil yng Nghymru, sef cynnydd o 16% o gymharu â 2019-2020 (Llywodraeth y DU, 2021).

Troseddau casineb ar sail hil oedd 66% o’r holl droseddau casineb a gofnodwyd yng Nghymru yn 2020-2021 (Llywodraeth y DU, 2021).

Noda ymchwil a gyhoeddwyd gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru ym mis Mawrth 2021 fod pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru yn cael eu gorgynrychioli ar bob cam o’r system cyfiawnder troseddol (Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru, 2021).

Canfu ymchwil a gynhaliwyd fel rhan o Adolygiad Lammy (2017) fod mwyafrif o bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (51%) yn credu bod y system cyfiawnder troseddol yn gwahaniaethu yn erbyn grwpiau ac unigolion penodol, o gymharu â 35% o’r boblogaeth Wyn a anwyd ym Mhrydain. Mewn ymateb i hyn, argymhella’r Ganolfan Arloesi ym maes Cyfiawnder (Bowen, 2017) y dylid ehangu’r data presennol ar wahaniaethau ar sail hil yn y system cyfiawnder troseddol i oedolion.

Er enghraifft, yn 2017, lluniodd Mudiad y Teithwyr adroddiad yn ymchwilio i brofiad Sipsiwn, Roma a Theithwyr o ragfarn a gwahaniaethu (Mudiad y Teithwyr, 2017). Yn seiliedig ar arolwg ar-lein o 214 o aelodau o’r gymuned o bob cwr o’r DU, canfu Mudiad y Teithwyr nad oedd 77% wedi ceisio cymorth cyfreithiol yn dilyn achos o wahaniaethu yn eu herbyn.

Yr hyn a wyddom

Cyfiawnder troseddol

Nid yw sawl agwedd ar y polisi cyfiawnder troseddol (carchardai, yr heddlu, y gwasanaeth prawf, llysoedd a meysydd cysylltiedig) wedi’i datganoli i Gymru. Fodd bynnag, Llywodraeth Cymru sy’n gyfrifol am wasanaethau datganoledig, megis iechyd, camddefnyddio sylweddau, llety ac addysg. Mae rhyngwyneb agos rhwng y gwasanaethau hyn a’r system cyfiawnder troseddol, ac maent yn chwarae rôl hanfodol o ran cefnogi pobl yn y system cyfiawnder troseddol tuag at fyw bywyd iach heb droseddu.

Oherwydd hyn, rydym yn gweithio’n agos gyda phartneriaid cyfiawnder troseddol, gan gynnwys Plismona yng Nghymru, y Weinyddiaeth Gyfiawnder, y Swyddfa Gartref, Gwasanaeth Carchardai a Phrawf Ei Mawrhydi yng Nghymru a Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid Cymru. Rydym yn defnyddio fforymau fel Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru a Bwrdd Partneriaeth Plismona Cymru i drafod materion strategol a chydweithio i wella canlyniadau yng Nghymru. Drwy ein gwaith ar y cyd, fel y Fframwaith i gefnogi newid cadarnhaol i’r rhai sydd mewn perygl o droseddu yng Nghymru a’r Glasbrint Cyfiawnder Troseddol, nodwyd ein gweledigaeth ar gyfer system cyfiawnder troseddol a lywir gan drawma ac adsefydlu, y mae atal yn rhan greiddiol ohoni. Rydym yn cydweithio’n agos i wireddu’r weledigaeth hon.

Noda ymchwil a gyhoeddwyd gan Ganolfan Polisi Cyhoeddus Cymru (2021) fod pobl ethnig leiafrifol yn cael eu gorgynrychioli ar bob cam o’r system cyfiawnder troseddol yng Nghymru – fel dioddefwyr troseddau, mewn achosion o stopio a chwilio, yn y boblogaeth carchardai ac yn y boblogaeth prawf. Mae hyn yn dangos bod angen i Lywodraeth Cymru weithio gyda phartneriaid cyfiawnder troseddol ar y maes pwysig hwn. Mae angen inni adeiladu ar yr ymrwymiad sy’n bodoli eisoes yn y Fframwaith i flaenoriaethu anghenion pobl ethnig leiafrifol, gan ennyn mwy o ymddiriedaeth a mabwysiadu dull gwrth-hiliol heriol a radical o wella canlyniadau a mynd i’r afael â hiliaeth systemig.

 O ystyried y cyd-destun hwn, mae ein Rhaglen Lywodraethu ar ei ffurf ddiwygiedig yn cynnwys ymrwymiad i sicrhau bod elfennau cyfiawnder Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol yn gadarn ac i fynd i’r afael â’r materion hyn gyda’r heddlu a’r llysoedd.

Troseddau casineb

Diffinnir troseddau casineb fel a ganlyn:

“Any criminal offence which is perceived by the victim or any other person, to be motivated by hostility or prejudice, based on a person’s disability or perceived disability; race or perceived race; or religion or perceived religion; or sexual orientation or perceived sexual orientation or transgender identity or perceived transgender identity.”

Mae amrywiaeth o asiantaethau – gan gynnwys y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol (2020), Cynghrair Hil Cymru (2020), EYST Cymru (Wiegand a Cifuentes, 2019), a Race Equality First (Williams a Tregidga, 2013) – wedi gwneud argymhellion i fynd i’r afael â’r cynnydd yn nifer y troseddau casineb yng Nghymru. Mae rhai ohonynt yn canolbwyntio ar wella gwasanaethau a chefnogi’r rhai sy’n dioddef troseddau casineb. Mae eraill yn dadlau o blaid trefniadau cyfeirio gwell at ymatebion cyfreithiol a sefydliadol i fynd i’r afael ag ansicrwydd dioddefwyr ynghylch a yw eu profiadau’n gyfystyr â throseddau casineb; ofn y gallai eu profiadau fod yn rhy ddibwys i roi gwybod amdanynt; canfyddiad na all yr heddlu wneud dim; a diffyg cymorth ffurfiol neu ystyrlon (Williams a Tregidga, 2013). Mae argymhellion eraill yn ceisio hyrwyddo dulliau ataliol sy’n mynd i’r afael ag achosion sylfaenol troseddau casineb.

Mae nifer y troseddau casineb a gofnodir yng Nghymru wedi dyblu, fwy neu lai, yn ystod y pum mlynedd diwethaf (Llywodraeth y DU, 2021) ac mae’r drafodaeth a geir yn y cyfryngau ac ar-lein yn ymddangos yn gynyddol ranedig ac ymosodol. Ond gellir teimlo’n obeithiol hefyd, wrth i fwy o bobl nag erioed yng Nghymru nodi eu bod yn perthyn i’w cymuned a bod y bobl yn eu hardal yn trin ei gilydd â pharch (Llywodraeth Cymru, 2022a). Bu’r Rhaglen Cydlyniant Cymunedol ar waith gan Lywodraeth Cymru ers 2012, a bu hefyd yn ariannu gwasanaeth cymorth troseddau casineb ers 2014. Gwyddom fod mynd i’r afael â throseddau casineb hefyd yn golygu mynd i’r afael â’r agweddau a’r gwerthoedd sy’n seiliedig ar gasineb sy’n sail i’r gweithgarwch hwn, gan bwysleisio nad oes unrhyw le i anoddefgarwch, casineb, gweithredoedd sy’n peri rhwyg nac ymddygiadau â chymhelliant hiliol yng Nghymru. Rydym yn gweithio gyda’r partneriaid a’r sefydliadau yn y trydydd sector a ariannwn i gyflwyno rhaglenni a phrosiectau i rannu’r negeseuon hyn, a thros y blynyddoedd, gwelwyd cynnydd yn effaith a phwysigrwydd ein rhaglenni.

Yr hyn y byddwn yn ei wneud

Cyfiawnder troseddol

Yn ei adolygiad yn 2017, argymhellodd David Lammy y dylid defnyddio egwyddor ‘esbonio neu ddiwygio’ i ymdrin â gwahaniaethau hiliol yn y system cyfiawnder troseddol. Argymhellodd os na all asiantaethau gynnig esboniad seiliedig ar dystiolaeth am y gwahaniaethau ymddangosiadol rhwng y grwpiau ethnig, yna dylid cyflwyno diwygiadau i fynd i’r afael â’r gwahaniaethau hynny. (Lammy, 2017)

Gwyddom na allwn gyflawni newid gwirioneddol yn y maes hwn heb ein partneriaid, ac rydym yn gweithio’n agos gydag arweinwyr ym maes cyfiawnder troseddol yng Nghymru i roi egwyddor ‘esbonio neu ddiwygio’ ar waith. Yn unol â’n hymagwedd at gydweithredu yn ehangach, rydym yn gweithio gyda phartneriaid o Fwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru i ddatblygu dull gwrth-hiliol o ymdrin â chyfiawnder troseddol yng Nghymru ar y cyd, a’i ymgorffori’n llawn.

Mae Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru yn dwyn ynghyd uwch-gynrychiolwyr o Lywodraeth Cymru, Gwasanaeth Carchardai a Phrawf Ei Mawrhydi yng Nghymru, Heddluoedd, Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu, Gwasanaeth Llysoedd a Thribiwnlysoedd Ei Mawrhydi, Bwrdd Cyfiawnder Ieuenctid Cymru a rhanddeiliaid allweddol eraill i drafod materion cyfiawnder troseddol strategol. Rydym yn cydweithio i gefnogi’r system cyfiawnder troseddol yng Nghymru ac i wella canlyniadau i bobl sy’n dod i gysylltiad â’r system gyfiawnder, neu sydd mewn perygl o ddod i gysylltiad â hi.

Rydym yn cydweithio â’r partneriaid hyn i ddatblygu Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth ym maes Cyfiawnder Troseddol i Gymru. Bydd y cynllun hwn yn nodi’r camau gweithredu diriaethol y byddwn yn eu cymryd ar y cyd i fynd i’r afael ag anghydraddoldeb ac i greu system cyfiawnder troseddol wrth-hiliol. Bydd yn amlinellu gweithgarwch ym mhob rhan o’r system a fydd yn ymgorffori nodau’r Cynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol hwn ym maes cyfiawnder troseddol. Yn benodol, byddwn yn ceisio mynd i’r afael â’r gwahaniaethau a’r anghyfiawnder a ddangosir yn y dystiolaeth uchod. Rydym yn cydnabod y pryderon enfawr a godwyd gan gymunedau ynghylch y niferoedd anghymesur a phrofiad negyddol dynion ifanc ethnig lleiafrifol yn benodol wrth gael eu stopio a’u chwilio. Byddwn yn gweithio’n agos gyda’n partneriaid ym maes cyfiawnder troseddol yng Nghymru i sicrhau bod y mater hwn yn parhau ar yr agenda ac yr eir i’r afael ag ef drwy’r Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth ym maes Cyfiawnder Troseddol i Gymru.

Bydd y Bwrdd yn cael adroddiadau o dan y Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliaeth ym maes Cyfiawnder Troseddol i Gymru, gan sicrhau bod Llywodraeth Cymru a’n partneriaid ym maes cyfiawnder troseddol yn goruchwylio cynnydd a chanlyniadau’n effeithiol. Mae partneriaid ym maes cyfiawnder troseddol wedi ymgynghori’n eang ar y cynllun, a chredwn ei fod yn ddull cadarn a chredadwy o fynd i’r afael â’r rhagfarn y gwyddom ei fod yn rhemp yn y system cyfiawnder troseddol. Bydd yn seiliedig i raddau helaeth ar brofiadau bywyd pobl a fu mewn cysylltiad â’r system gyfiawnder. Mae hyn yn adeiladu ar rywfaint o’r gwaith rydym yn ei wneud drwy’r Glasbrint Cyfiawnder Troseddol i ddeall profiadau menywod ethnig lleiafrifol yn y system gyfiawnder. Mae hefyd yn ategu’r gweithgarwch ar Drais yn erbyn Menywod, Cam-drin Domestig a Thrais Rhywiol, a amlinellir mewn rhannau eraill o’r ddogfen hon.

At hynny, pan fydd gennym ddulliau ysgogi uniongyrchol ac anuniongyrchol, e.e. “pwerau meddal”, byddwn yn parhau i’w defnyddio a nodir y gweithgarwch hwn yn y tabl isod. Mae hyn yn cynnwys cydnabod pwysigrwydd data cadarn a chywir, a pharhau i ddadlau dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona i Gymru.

Fel y nodwyd mewn nifer o ymatebion i’r ymgynghoriad ar y ddogfen hon, dim ond pan fyddwn yn llwyr gyfrifol am oruchwylio’r system gyfiawnder yng Nghymru y gallwn gysoni sut mae’n gweithredu ag anghenion a blaenoriaethau cymunedau ethnig lleiafrifol Cymru yn llawn. Credwn mai datganoli’r heddlu a’r system gyfiawnder yw’r ffordd fwyaf cynaliadwy o greu system gyfiawnder sy’n wrth-hiliol ac yn diwallu anghenion amrywiol pobl yng Nghymru yn llawn.

Troseddau casineb

Ein gweledigaeth yw Cymru lle y caiff pawb eu parchu a’u gwerthfawrogi a lle y gallwn fwynhau a dathlu ein gwahaniaethau, gwlad a chymdeithas lle y bydd pawb yn teimlo ymdeimlad o berthyn. Lle na chyflawnir cydlyniant, gall tensiynau ac agweddau atgas ddod i’r amlwg. O dan amgylchiadau eithriadol, mae’r agweddau hyn yn esgor ar droseddau casineb a hyd yn oed weithredoedd terfysgol. Fodd bynnag, ni ddylai canlyniadau cymunedau wedi’u chwalu ddiffinio cydlyniant cymunedol. Mae cydlyniant cymunedol yn ysgogi newid cadarnhaol ac yn hanfodol i wella llesiant pobl.

Mae Llywodraeth Cymru o’r farn bod cydlyniant cymunedol, agweddau atgas a throseddau casineb yn cynnwys continwwm. Er mwyn mynd i’r afael â throseddau casineb yn effeithiol, rhaid inni hefyd ymdrin ag agweddau a gwerthoedd sy’n seiliedig ar gasineb, a’r ffaith bod iaith hiliol agored fel petai wedi’i normaleiddio.

Mae angen i bobl a sefydliadau ledled Cymru gyfan gydnabod y niwed a wnaed i’r rhai sydd wedi dioddef troseddau casineb ac agweddau atgas, a’r angen i ymdrin â gweithredoedd ac agweddau’r rhai sydd wedi’u cyflawni. Nid dim ond y dioddefwyr ddylai fod yn gyfrifol am roi gwybod am droseddau casineb ac am fynd i’r afael â throseddau o’r fath. Mae pob un ohonom yn rhannu’r gymdeithas rydym yn byw ynddi, felly mae cyfrifoldeb ar bob un ohonom i gydnabod troseddau casineb ac agweddau atgas a’u dileu.

Gan fod llawer o’r gwaith polisi hwn yn ymwneud â meysydd heb eu datganoli, mae’n hanfodol ein bod yn meithrin cysylltiadau agos â phartneriaid, fel y pedwar heddlu yng Nghymru, Gwasanaeth Erlyn y Goron a Swyddfeydd Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu, yn ogystal â sefydliadau yn y trydydd sector, ac yn eu cynnal. Byddwn yn hwyluso’r trafodaethau hyn drwy Fwrdd Casineb a Thensiynau Cymunedol Cymru.

Byddwn yn sicrhau bod pobl sy’n profi achosion o gam- drin atgas a hiliol, neu sy’n dyst iddynt, yn ymwybodol sut y gallant roi gwybod amdanynt ac y byddant yn teimlo’n fwy hyderus yn gwneud hynny. Byddwn yn parhau i weithio gyda chymunedau a phartneriaid ledled Cymru i’w gwneud hi’n haws i bobl wneud hyn a hefyd i sicrhau eu bod yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt.

Mae ein hymateb i droseddau casineb yn cynnwys ein hymateb i Islamoffobia a gwrthsemitiaeth. Gall troseddau casineb ddad-ddynoli’r rhai sy’n eu dioddef ac yn eu cyflawni. O ran cyflawnwyr, er y gall mesurau cosbol gynnig atebion i ryw raddau, yn yr hirdymor, mae’n rhaid cynnig cyfleoedd iddynt ddeall effaith eu gweithredoedd ac ystyried eu system gredoau. Byddwn yn gweithio gyda chyflawnwyr, mewn ffordd debyg i’r rhaglenni llwyddiannus sydd ar waith ar gyfer unigolion sy’n cyflawni mathau eraill o gam-drin, fel y gwasanaethau cam-drin domestig cymunedol achrededig.

Bydd y camau gweithredu yn y cynllun hwn yn ein helpu i ymdrechu o’r newydd i ymdrin ag agweddau atgas cyn iddynt arwain at droseddau casineb, ond byddant hefyd yn ein helpu i roi cymorth gwell i ddioddefwyr pan fydd troseddau’n digwydd.

Cyfiawnder troseddol

Nod: Gweithio gyda’r heddlu a phartneriaid eraill ym maes cyfiawnder troseddol (e.e. Bwrdd Cyfiawnder Troseddol Cymru a’i aelodau) i greu system cyfiawnder troseddol wrth-hiliol yng Nghymru, gan fabwysiadu dull heriol a radical o wella canlyniadau a mynd i’r afael â hiliaeth systemig.

Nod: Gwneud popeth o fewn gallu Llywodraeth Cymru o dan y system bresennol i fynd i’r afael â gwahaniaethau a chefnogi dull gweithredu gwrth-hiliol.

Nod: Er mwyn ymateb i dystiolaeth glir gan randdeiliaid bod cryfhau’r sylfaen dystiolaeth i nodi gwahaniaethau ar sail hil yn y system gyfiawnder yn hanfodol, byddwn yn casglu ac yn cyflwyno data cadarn, manwl, amserol a chyson ar ethnigrwydd a hil yn y system gyfiawnder troseddol ac yn gweithio’n agos gyda phobl ethnig leiafrifol i wella eu gwybodaeth/ymddiriedaeth o ran y ffordd y caiff eu data eu defnyddio, er mwyn ennyn eu hyder i rannu data â’r llywodraeth a sefydliadau partner.

Nod: Meithrin ein sgiliau a’n hyder i ddeall sut beth yw system gyfiawnder wrth-hiliol ac annog a dylanwadu’n gadarn ar bolisi gwrth-hiliol gan Lywodraeth y DU.

Nod: Parhau i ddadlau dros ddatganoli cyfiawnder a phlismona i Gymru, a fydd yn adeiladu ar argymhellion adroddiad Comisiwn Thomas ar Gyfiawnder yng Nghymru y dylai’r polisi ar ostwng troseddu gael ei bennu a’i gyflawni yng Nghymru.

Troseddau casineb

Nod: Sicrhau bod Cymru yn parhau i anelu at fod yn wlad wrth-hiliol sy’n lle diogel i fyw ynddo, drwy ddileu agweddau atgas a chefnogi’r rhai sy’n dioddef troseddau casineb â chymhelliant hiliol.

Nod: Mynd i’r afael â phob math o wrthsemitiaeth.

Cydlyniant cymunedol

Nod: Mynd i’r afael â hiliaeth drwy greu cymunedau cydlynus ac integredig.

Ychydig o dystiolaeth

Er gwaethaf gwelliannau dros amser, mae tystiolaeth o astudiaeth gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn 2018 yn awgrymu bod cyrhaeddiad yn y blynyddoedd cynnar yng Nghymru yn parhau i fod yn wahanol ymhlith plant o gefndiroedd ethnig gwahanol. Yn benodol, mae cyrhaeddiad disgyblion Du yn is na disgyblion Gwyn Prydeinig yn ystod addysg y blynyddoedd cynnar (y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol, 2018).

Yn 2021, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ganfyddiadau astudiaeth ansoddol o gredoau, ymddygiadau a rhwystrau sy’n effeithio ar benderfyniadau rhieni ynghylch gofal plant ac addysg gynnar. Roedd yr astudiaeth yn cynnwys naw ardal o Gymru a saith o rieni o gymunedau ethnig lleiafrifol a chanfu’r ymchwilwyr fod y rhan fwyaf o’r teuluoedd o gymunedau ethnig lleiafrifol yn manteisio ar rywfaint o Ddarpariaeth Feithrin y Cyfnod Sylfaen neu ofal plant, hyd yn oed os nad oeddent yn gymwys ar gyfer y Cynnig Gofal Plant. Roedd rhai o’u hystyriaethau wrth fanteisio ar ddarpariaeth gofal plant ac addysg gynnar yn cynnwys mynd drwy brofiadau addysgol gwahanol o’u cymharu â’u profiadau eu hunain yn eu gwlad enedigol, ceisio efelychu elfennau o’u magwraeth eu hunain a chynnal arferion diwylliannol ac ieithyddol, ac ymdopi â’r normau a’r ymddygiadau cymdeithasol gwahanol a ddisgwylir ym maes gofal plant a Darpariaeth Feithrin y Cyfnod Sylfaen yng Nghymru. Hefyd, soniodd rhieni o gymunedau ethnig lleiafrifol pa mor wahanol yw’r profiadau addysgol erbyn hyn o’u cymharu â’u profiadau eu hunain, ac roeddent yn awyddus i efelychu rhai elfennau o’u magwraeth eu hunain (Llywodraeth Cymru, 2021a)

Nid oes data ar gael ar hyn o bryd ar ethnigrwydd y gweithlu gofal plant yng Nghymru. Yn y misoedd i ddod byddwn yn sicrhau data i helpu’r cynllun gweithredu.

Cyflwyniad

Yn ystod blynyddoedd cynharaf bywyd plentyn rydym yn gweld cyfnod o dwf cyflym a datblygiad yr ymennydd sy’n cael eu ffurfio gan brofiadau ac amgylcheddau. Mae tystiolaeth wedi dangos bod addysg a gofal plant yn y blynyddoedd cynnar yn allweddol ar y cam hwn i gefnogi datblygiad plentyn. Mae darpariaeth o’r fath yn gosod y sylfaen ar gyfer dysgu gydol oes i blant, yn hyrwyddo integreiddio cymdeithasol yn ogystal â datblygiad personol.

Mae addysg a gofal plant yn y blynyddoedd cynnar hefyd yn cael effaith gymdeithasol ehangach ar allu rhieni a gofalwyr i weithio ac ymuno â’r farchnad lafur.

Nid oedd y Cynllun Gweithredu Cydraddoldeb Hiliol Drafft yn cynnwys camau gweithredu penodol o dan bennawd y sector Gofal Plant a Chwarae. Cododd llawer o gyrff cynrychioliadol a lleoliadau gofal plant a chwarae unigol bryderon am hyn o ystyried rôl allweddol gofal plant a chwarae i gefnogi datblygiad plant a’r economi ehangach. Er mwyn mynd i’r afael â hyn, rydym wedi cwmpasu rhai camau gweithredol cychwynnol i Lywodraeth Cymru a’i phartneriaid. Byddwn yn gweithio gyda’r sector gofal plant a chwarae; grwpiau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol; a rhieni i ddatblygu a chwmpasu ein camau gweithredu ymhellach dros y chwe mis nesaf. Mae’r nodau o dan bennawd y Sector Gofal Plant a Chwarae yn rhai dangosol a chânt eu datblygu ymhellach yn y misoedd i ddod.

Nid oes unrhyw strategaeth benodol yn amlinellu ein huchelgeisiau ar gyfer gofal plant, chwarae a’r blynyddoedd cynnar yng Nghymru. Fodd bynnag, mae pwysigrwydd mynediad at addysg a gofal plant yn y blynyddoedd cynnar o safon uchel, ynghyd â’r cyfle i chwarae’n rhydd, wedi cael eu cydnabod yn nifer o gynlluniau Llywodraeth Cymru, a chânt eu dwyn ynghyd mewn Cynllun Gweithredu Addysg a Gofal Plant yn y Blynyddoedd Cynnar a ddatblygir yn fuan.

Dylai darpariaeth o’r fath fod yn ddiwylliannol sensitif a chynnig cyfle i blant ddysgu am ddiwylliannau a phrofiadau unigolion eraill. Er nad oes gennym lawer o ddata cadarn ar gyfansoddiad ein gweithlu gofal plant a chwarae, gwyddom nad yw’r gweithlu yn aml yn adlewyrchu’r cymunedau ehangach y mae’n eu gwasanaethu.

Hyd yma, nid ydym wedi cael trafodaethau am ddulliau gweithredu gwrth-hiliol yn y sector gofal plant a chwarae na’r hyn y gall hynny ei olygu o bosibl. Edrychwn ymlaen at weithio gyda’r sector, grwpiau cymunedol a rhieni ar y newidiadau y gallwn eu gwneud i gefnogi Cymru wrth-hiliol.

Yr hyn a wnawn

Mae tangynrychiolaeth pobl ethnig leiafrifol mewn nifer o sectorau a phroffesiynau wedi bod yn thema gyson mewn gwaith ar y cynllun hwn. Y tebyg yw na fydd hyn yn wahanol yn y sector gofal plant a chwarae.

Mae Llywodraeth Cymru a’r sector yn ymwybodol iawn o’r effaith y gall tangynrychiolaeth o’r fath ei chael ar y rhai sy’n gweithio, neu sy’n dymuno gweithio, yn y sector, ond hefyd ar y plant hynny sy’n wynebu tangynrychiolaeth o’r fath. Rydym wedi rhoi cyllid i Gonsortiwm Uno Gofal Plant Cymru (CWLWM) (mae CWLWM yn cynnwys 5 prif gorff cynrychioladol cyffredinol y sector gofal plant a chwarae) i gefnogi ein gweledigaeth o Gymru wrth-hiliol.

Rydym yn gweithio gyda CWLWM i gytuno ar gynlluniau i ddatblygu, drwy gyd-lunio â phobl ethnig leiafrifol, ei bolisi a’i adnoddau gwrth-hiliol sy’n ymwneud â gwrth-hiliaeth er mwyn helpu’r sector i ymateb. Mae’r rhain yn cynnwys gweminarau a hyfforddiant i gefnogi ymarferwyr gofal plant a hyrwyddo gofal plant cyfrwng Cymraeg mewn cymunedau ethnig lleiafrifol.

Mae pum partner CWLWM wedi cymryd eu camau gweithredu unigol cychwynnol i gefnogi Cymru fwy cynhwysol ac amrywiol. Byddwn yn parhau i weithio gyda’r consortiwm i symud tuag at ddull gweithredu gwrth-hiliol ym maes gofal plant a chwarae.

Gwella’r profiad yn y gweithle

Nod: Bydd staff yn gweithio mewn amgylcheddau cynhwysol a diogel sy’n seiliedig ar Gynghreiriaeth, ac yn cael cymorth i gyflawni eu potensial llawn a’u grymuso i nodi arferion hiliol a mynd i’r afael â nhw.

Cynnig darpariaeth sy’n fwy priodol yn ddiwylliannol

Nod: Bydd Llywodraeth Cymru yn gweithio gyda rhieni a gofalwyr o gymunedau Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol i wella mynediad at leoliadau gofal plant a chwarae yn ogystal â mynediad at gyfleoedd chwarae.

Gwella profiad plant

Nod: Caiff pob plentyn gyfle i ystyried a dathlu amrywiaeth hil mewn ffordd gadarnhaol a chefnogol.