Cynllun Masnachu Allyriadau'r Deyrnas Unedig: asesiadau effaith

Mae Llywodraeth Cymru, ynghyd ag aelodau eraill Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU (Llywodraeth y DU, Llywodraeth yr Alban a Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon) yn ceisio gwneud newidiadau i Gynllun Masnachu Allyriadau’r DU. Mae Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn gynllun cap a masnachu sy’n gweithio ar egwyddor “y llygrwr sy’n talu” ac mae’n berthnasol yn gyffredinol i gynhyrchwyr trydan, diwydiant trwm a’r diwydiant hedfanaeth (y cyfeirir ato yma fel y “sector a fasnachir”). 

Mecaneg y cynllun yw bod nifer cyfyngedig o lwfansau’n cael eu rhyddhau i’r farchnad [1] sydd, pan gânt eu hildio, yn cwmpasu allyriadau llygru gweithredwr y diwydiant [2] a’r galw am y lwfansau hyn gan y rhai sy’n cymryd rhan yn y farchnad sy’n pennu eu pris. Bernir bod y math hwn o gynllun yn effeithlon yn economaidd gan y bydd pris y lwfansau’n annog y rhai sy’n gallu fforddio lleihau ar gostau sy’n is na phris lwfans ar hyn o bryd yn gwneud hynny, felly dylid defnyddio’r atebion lleihau rhataf sydd ar gael yn gyntaf.  

Cynhyrchwyd yr asesiad effaith integredig hwn gan fod Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU (y cyfeirir ato yma fel “yr Awdurdod”) yn ceisio gwneud newidiadau i’r cynllun yn unol â’r uchelgeisiau sero net, sy’n cynnwys y canlynol:

• Diwygio trywydd cyffredinol y cap, sy’n pennu nifer y lwfansau sydd ar gael i gyrraedd y farchnad bob blwyddyn.
• Diwygio’r cap diwydiant, sy’n pennu cyfran uchaf y cap cyffredinol y gellir ei ddarparu i ddiwydiant ar ffurf lwfansau am ddim i liniaru gollyngiadau carbon.
• Penderfynu sut i ddefnyddio lwfansau nad ydynt wedi cael eu dyrannu hyd yn hyn (y cyfeirir atynt fel “lwfansau heb eu dyrannu”).
• Diwygio lefel y lwfansau am ddim sydd ar gael i weithredwyr hedfanaeth o dan y cynllun.
• Nifer o newidiadau mwy technegol i sicrhau bod y cynllun yn parhau i weithredu’n effeithiol.

Nid yw’r Asesiad Effaith Integredig hwn yn ymdrin â meysydd eraill yr ymdrinnir â nhw yn ymateb y llywodraeth i’r ymgynghoriad ar Ddatblygu Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU, ond yr ymgynghorir arnynt ymhellach cyn gwneud newidiadau.

[1] Naill ai drwy arwerthiant neu gael eu darparu’n uniongyrchol i gyfranogwyr.

[2] Mae un lwfans Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU yn caniatáu i’r cyfranogwyr allyrru gwerth cyfwerth ag un dunnell o Garbon Deuocsid (CO2e).

Mae adran 44(1) o Ddeddf Newid yn yr Hinsawdd 2008 yn rhoi’r pŵer i bedair llywodraeth y DU wneud rheoliadau ar gyfer cynlluniau masnachu sy’n ymwneud ag allyriadau nwyon tŷ gwydr. Sefydlodd Gorchymyn Cynllun Masnachu Allyriadau Nwyon Tŷ Gwydr 2020 gynllun masnachu o’r fath (Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU) ac mae wedi cael ei ddiwygio gan Orchmynion pellach o natur dechnegol yn bennaf. Bydd angen Gorchymyn i ddiwygio’r cap a faint ohono y dylid parhau i’w roi’n rhydd i’r rhai sydd mewn perygl o ddadleoli carbon, ynghyd â chyfres o newidiadau llai a mwy technegol i barhau i weithredu’r cynllun yn effeithiol. Bydd hyn yn fwy sylweddol na’r Gorchmynion diwygio blaenorol.

Mae Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn bolisi sy’n cyd-fynd ag amcanion hirdymor Llywodraeth Cymru a nodir yn Neddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae’n cyfrannu at y nodau llesiant Cymru gydnerth, Cymru iachach, a Chymru sy’n gyfrifol ar lefel fyd-eang, drwy gyfyngu ar yr allyriadau sy’n gysylltiedig â’r sector a fasnachir a helpu i osod cwrs a fydd yn helpu Cymru i gyrraedd ei tharged a ddeddfir i gyflawni sero net erbyn 2050.  Mae’r cynigion polisi a fydd yn cael eu datblygu, fel y nodir yn ymateb y llywodraeth i Ddatblygu Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU, yn gwella cyfraniad y cynllun at y nodau llesiant hyn.

Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yw un o’r dulliau mwyaf credadwy sydd ar gael i’r llywodraeth i leihau allyriadau yn y sector a fasnachir. Mae’r cymhelliant i leihau allyriadau yn ymwneud â lliniaru effeithiau sy’n gysylltiedig â’r newid yn yr hinsawdd a achosir gan bobl. Yn 2022, dywedodd y Panel Rhynglywodraethol ar y Newid yn yr Hinsawdd fod yr effeithiau hyn eisoes yn cael eu teimlo a’u bod yn cynnwys “digwyddiadau eithafol mwy aml a mwy dwys... effeithiau niweidiol eang a cholledion a difrod cysylltiedig i natur a phobl, y tu hwnt i amrywiadau naturiol yn yr hinsawdd”. [3] 

Mae lleihau allyriadau drwy’r cynllun hefyd yn nod polisi dymunol o ystyried yr effeithiau sy’n ymwneud ag iechyd sy’n cael eu cysylltu â gweithgareddau carbon-ddwys. Mae allyriadau o brosesau diwydiannol a chynhyrchu ynni yn gysylltiedig ag allyriadau llygryddion, fel deunydd gronynnol mân (PM2.5) a deuocsid nitrus (NO2), y credir eu bod yn niweidiol i iechyd pobl. Yn 2020, dywedodd Iechyd Cyhoeddus Cymru fod gostyngiad mewn disgwyliad oes sy’n gysylltiedig â dod i gysylltiad â llygredd aer yng Nghymru yn cyfateb i rhwng 1,000 a 1,400 o farwolaethau bob blwyddyn. 

[3] Y Panel ar y Newid yn yr Hinsawdd, 2022: Crynodeb ar gyfer llunwyr polisi [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (gol.)]. Yn: Climate Change 2022: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [H.-O. Pörtner, D.C. Roberts, M. Tignor, E.S. Poloczanska, K. Mintenbeck, M. Tignor, A. Alegría, M. Craig, S. Langsdorf, S. Löschke, V. Möller, A. Okem (gol.)]. Gwasg Prifysgol Caergrawnt, Caergrawnt, Y DU ac Efrog Newydd, NY, UDA, tud. 3–33, doi:10.1017/9781009325844.001

Mae’r newidiadau i Gynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn cyd-fynd â nifer o amcanion llesiant a nodir yn Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru (2021 i 2026):

• Ymgorffori ein hymateb i’r argyfwng hinsawdd a natur ym mhopeth a wnawn.
• Adeiladu economi gryfach a mwy gwyrddach wrth inni ddatgarboneiddio cymaint â phosibl.
• Adeiladu economi ar sail egwyddorion gwaith teg, cynaliadwyedd a diwydiannau a gwasanaethau’r dyfodol.

Mae Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn gyfrwng pwysig a fydd yn cyfrannu at ein hymdrech i gyflawni ein hamcanion hinsawdd fel y nodir yng Nghymru Sero Net Cyllideb Garbon 2 (2021-25).  Bydd lleihau allyriadau o’r sector a fasnachir hefyd yn helpu ein nod o wella ansawdd yr aer er mwyn lliniaru canlyniadau negyddol ar iechyd pobl, bioamrywiaeth, yr amgylchedd naturiol a’r economi, fel y nodir yn ein Cynllun Aer Glân i Gymru. 

Cynhaliodd Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU ymgynghoriad cyhoeddus 12 wythnos rhwng 25 Mawrth 2022 ac 17 Mehefin 2022. Cyhoeddwyd yr ymgynghoriad ar wefan Llywodraeth y DU (gov.uk), a chyhoeddwyd dolen ar wefan Llywodraeth Cymru (llyw.cymru). Rhoddwyd gwybod i gyfranogwyr presennol y cynllun am yr ymgynghoriad drwy e-bost a chynigiwyd cyfle iddynt gwrdd â swyddogion yr Awdurdod i drafod y cynigion. Defnyddiwyd grwpiau rhanddeiliaid presennol hefyd i dynnu sylw at yr ymgynghoriad â rhanddeiliaid ehangach a fyddai â diddordeb yn y cynigion. I gydnabod bod yr ymgynghoriad yn cynnwys cynigion ar gyfer ehangu cwmpas y cynllun i sectorau newydd, cysylltwyd â grwpiau rhanddeiliaid presennol ar y sectorau hyn i roi gwybod iddynt am y cynllun a’r cynigion ymgynghori, a rhoddwyd cynnig iddynt unwaith eto i gwrdd â swyddogion yr Awdurdod. 

Yn ystod y broses ymgynghori, cynhaliwyd cyfres o weithdai ar wahanol benodau’r ymgynghoriad, gyda rhanddeiliaid presennol a rhanddeiliaid newydd yn y sector. Dechreuodd y gweithdai hyn gyda sesiynau llawn gwybodaeth i sicrhau bod rhanddeiliaid yn deall y cynigion yn llawn ac yn darparu lle i ddatgan barn a chodi cwestiynau cychwynnol. Ar ôl hyn, cafwyd gweithdai pellach ar y cynigion penodol i alluogi rhanddeiliaid i gyfrannu at ddatblygu’r gwahanol bolisïau a sut y dylid eu cyflawni. Parhawyd i gynnal gweithgareddau ymgysylltu fel cyfarfodydd unigol a chyfarfodydd grwpiau rhanddeiliaid ar ôl i’r ymgynghoriad ddod i ben i sicrhau y rhoddir ystyriaeth i safbwyntiau’r holl randdeiliaid wrth ddatblygu’r polisïau.

Prif fwriad polisi’r newidiadau i Gynllun Masnachu Allyriadau'r DU yw cymell datgarboneiddio cost-effeithiol yn y sector a fasnachir, helpu aelodau’r Awdurdod i gyflawni eu huchelgeisiau o ran yr hinsawdd, a galluogi’r newid i economi sero net – y cyfan gyda’r nod o gyfyngu ar effeithiau’r newid yn yr hinsawdd a achosir gan bobl a gwella ansawdd yr aer. Bydd datgarboneiddio’r sectorau hyn yn sicrhau’r diwydiannau pwysig hyn ac yn darparu budd economaidd hirdymor i Gymru a’r DU gyfan ac, wrth wneud hynny, yn cefnogi newid yn ein gweithlu gan ei wneud yn addas ar gyfer economi sero net fyd-eang. Fodd bynnag, wrth wneud hynny, rydym yn ymwybodol bod angen ei gydbwyso ag ymwybyddiaeth o’r pwysau ar gystadleuaeth sy’n wynebu’r sector a fasnachir a’r ddibyniaeth (yn enwedig ym maes diwydiant) ar rai technolegau galluogi sy’n cael eu darparu gan bolisi cyhoeddus. Gallai methu ag ystyried y ffactorau hyn arwain at ddadleoli carbon, lle mae gweithgarwch economaidd yn cael ei yrru y tu allan i’r DU i ardaloedd sydd â threfniadau prisio carbon llai llym (neu lle nad ydynt yn bodoli o gwbl), gan leihau lles economaidd yn y DU a chynyddu allyriadau byd-eang yn sylweddol ar yr un pryd.

Mae’r asesiad effaith a baratowyd gan Adran Diogelwch Ynni a Sero Net Llywodraeth y DU yn cynnwys prif asesiad yr Awdurdod o effeithiau economaidd y cynigion a awgrymir, gan ddefnyddio model cyfansoddiad cap a fframwaith Model Prisio Carbon i amcangyfrif gwerthoedd carbon a’r costau lleihau sy’n gysylltiedig â’r newidiadau polisi a gynigir.  Mae’r asesiad hwnnw’n awgrymu y dylai’r newidiadau i Gynllun Masnachu Allyriadau'r DU sydd wedi’u cynnwys yn ymateb y llywodraeth weithio fel y bwriadwyd i leihau allyriadau yn y sector a fasnachir o’i gymharu â’r hyn a fyddai’n digwydd fel arall.
 

Mae’r newidiadau a gynigir yn yr ymgynghoriad ar Ddatblygu Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn ymwneud yn bennaf â gwneud newidiadau i’r cynllun presennol na ddylai olygu costau gweinyddol ychwanegol i fusnesau na’r llywodraeth.

Mae gwerthusiad o brif gynigion cap Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU a ddarparwyd gan yr Adran Diogelwch Ynni a Sero Net yn dangos bod pob opsiwn cap (gan gynnwys yr opsiwn sy’n cael ei ffafrio) yn cynnig gwerth uchel am arian i’r DU gyfan. Gwerth net canolog presennol yr opsiwn sy’n cael ei ffafrio yw £10.1bn a chymhareb cost a budd o 7.1 o dan y llinell sylfaen polisi uchel, sy’n tybio y bydd lefel uchel o ddatgarboneiddio wedi’i ariannu gan y llywodraeth ochr yn ochr â Chynllun Masnachu Allyriadau'r DU. O dan y senario polisi isel, lle mae lefel is o ddatgarboneiddio yn cael ei sbarduno gan bolisïau eraill y llywodraeth, disgwylir i’r gwerth net presennol fod yn uwch (gan y bydd mwy o ddatgarboneiddio’n cael ei briodoli i Gynllun Masnachu Allyriadau'r DU) ond bydd y gymhareb cost a budd yn is (gan y bydd prisiau carbon uwch yn cynyddu cost datgarboneiddio sy’n cael ei sbarduno gan y cynllun). Er mai dadansoddiad ar gyfer y DU yw hwn, mae disgwyl o hyd i’r polisi gynnig gwerth am arian ar lefel ranbarthol, gan fod mecanweithiau’r cynllun yr un fath beth bynnag fo’u lle. Disgwylir mai’r gost flynyddol ddisgwyliedig i fusnesau oherwydd newidiadau i’r cap, ei gyfansoddiad, a rhyddhau lwfansau heb eu dyrannu fydd oddeutu £2.4bn ar gyfer y DU yn ei chyfanrwydd, yn deillio’n bennaf o ddefnyddio technolegau lleihau carbon. Pe bai llai o bolisi’r llywodraeth yn cael ei gyflawni, disgwylir y byddai costau i fusnes yn cynyddu’n bennaf oherwydd costau uwch lleihau.

Cynhaliodd Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU ymgynghoriad cyhoeddus 12 wythnos rhwng 25 Mawrth 2022 ac 17 Mehefin 2022. Cyhoeddwyd yr ymgynghoriad yn Gymraeg ac yn Saesneg ar wefan Llywodraeth y DU (gov.uk), a chyhoeddwyd dolen ar wefan Llywodraeth Cymru (llyw.cymru).

Rhoddwyd gwybod i gyfranogwyr presennol y cynllun am yr ymgynghoriad drwy e-bost a thrwy grwpiau rhanddeiliaid presennol. Hysbyswyd cyrff anllywodraethol perthnasol a rhanddeiliaid ehangach drwy’r sianeli cyfathrebu presennol. Cafodd pawb gyfle i gwrdd â swyddogion yr Awdurdod i drafod y cynigion.

Yn ystod y broses ymgynghori, cynhaliwyd cyfres o weithdai ar wahanol benodau’r ymgynghoriad. Roedd y rhain yn agored i bawb, a darparwyd deunyddiau cyflwyno yn Gymraeg ac yn Saesneg. 

Parhawyd i gynnal gweithgareddau ymgysylltu fel cyfarfodydd unigol a chyfarfodydd grwpiau rhanddeiliaid ar ôl i’r ymgynghoriad ddod i ben i sicrhau y rhoddir ystyriaeth i safbwyntiau’r holl randdeiliaid wrth ddatblygu’r polisïau.

Mae tair effaith sylweddol wedi eu nodi wrth asesu’r cynigion, sy’n ymwneud â’r effaith y byddant yn ei chael ar iechyd pobl, costau busnes a biliau ynni i ddefnyddwyr. 

Bernir bod y cynllun yn cael effaith gadarnhaol drwy gymell lleihau allyriadau o’r sector a fasnachir y credir eu bod yn niweidiol i iechyd pobl, fel nitrogen deuocsid (NO2) a gronynnau mân (PM2.5). Mae tystiolaeth yn awgrymu y gallai’r llygryddion hyn achosi a gwaethygu cyflyrau iechyd presennol a chael effaith wahaniaethol ar draws grwpiau (fel ar blant, oedolion hŷn a phobl anabl).

Mae’r costau i fusnesau sy’n gysylltiedig â’r cynllun yn ymwneud â chost prynu lwfansau (ar brisiau uwch na phe na bai camau’n cael eu cymryd) neu’r gost o leihau a achosir gan y pris carbon. Mae’r asesiad o’r effaith economaidd, a gynhaliwyd ar ran yr Awdurdod ar ran yr Adran dros Sero Net a Diogelwch Ynni, yn amcangyfrif mai’r gost i fusnesau o’r opsiwn sy’n cael ei ffafrio fydd £2.4 biliwn. Bydd y costau hyn yn dibynnu ar gyflawni agweddau eraill ar bolisi cyhoeddus, fel y datgarboneiddio dwfn y gellid ei gyflawni drwy ddefnyddio CCUS a hydrogen, yn ogystal â thrydaneiddio’r prosesau presennol yn ehangach. Os cyflwynir llai o bolisi cyhoeddus na’r disgwyl, bydd yr angen i fusnesau ddod o hyd i atebion atal amgen (a fydd yn fwy costus) yn cynyddu.

Yn olaf, mae’r effaith ar ddefnyddwyr drwy filiau ynni uwch yn cael ei chymhlethu gan yr amser mae’r polisi’n cael ei asesu. Er nad oedd yr Awdurdod yn gallu amcangyfrif effaith y polisi ar filiau aelwydydd yn gredadwy, yn y tymor byr, disgwylir y bydd unrhyw bolisi sy’n cynyddu cost ymylol cynhyrchu trydan gan ddefnyddio tanwyddau ffosil (fel nwy naturiol) yn cael ei drosglwyddo i ddefnyddwyr. Yn y cyd-destun ynni diweddar, disgwylir i’r effaith hon fod yn fach iawn o’i chymharu â ffactorau eraill. Yn y tymor hwy, mae’r effaith ar filiau ynni yn dibynnu ar ddatblygiadau ar draws y farchnad ynni ehangach – er enghraifft, sut mae’r gwahaniaeth rhwng costau gwahanol fathau o gynhyrchu yn esblygu. Gan y dylai’r cynigion gyflymu’r broses o fabwysiadu dulliau glanach o gynhyrchu trydan, pe bai’r technolegau hyn yn fwy cost effeithiol dros eu hoes, gellid trosglwyddo’r arbedion hyn i ddefnyddwyr.

• yn cyfrannu cymaint â phosibl at ein hamcanion llesiant a’r saith nod llesiant; a/neu,
• yn osgoi, yn lleihau neu’n lliniaru unrhyw effeithiau negyddol?

Drwy gyflymu’r broses datgarboneiddio yn y sector a fasnachir, o’i gymharu â phe na bai’r newidiadau hyn yn cael eu gwneud, mae’r Asesiad Effaith Integredig hwn wedi canfod bod y cynigion yn ategu tri o nodau llesiant Llywodraeth Cymru; sef ei bod yn ategu ein nodau i fod yn Gymru gydnerth, Cymru iachach, a Chymru sy’n gyfrifol ar lefel fyd-eang. 

Mae uchelgeisiau sero net Llywodraeth Cymru a mynd i’r afael â thlodi tanwydd yn amcanion cydnaws. Ein huchelgais hirdymor yw gwella effeithlonrwydd ynni cartrefi Cymru, gan sicrhau ein bod yn defnyddio’r ynni sydd ei angen arnom yn unig, i gadw cartrefi’n gyfforddus ac yn gynnes am bris fforddiadwy. Bydd y Rhaglen Cartrefi Cynnes newydd yn parhau i weithredu fel prif fecanwaith Llywodraeth Cymru i fynd i’r afael â thlodi tanwydd. Bydd hefyd yn cyfrannu at sicrhau Cymru sero net erbyn 2050 ac yn galluogi trawsnewid cyfiawn yn uniongyrchol – gan sicrhau nad oes neb yn cael ei adael ar ôl wrth i ni symud tuag at Gymru lanach, gryfach a thecach, drwy’r ddau amcan o fynd i’r afael â thlodi tanwydd a’r argyfwng hinsawdd. 

Mae Llywodraeth Cymru yn ymwybodol iawn o effeithiau’r costau ynni uchel ar yr aelwydydd a’r unigolion mwyaf agored i niwed. Mae hwn yn faes sy’n esblygu bob dydd, ac rydym yn parhau i ddatblygu cynlluniau i liniaru’r effeithiau. Mae Cynllun Trechu Tlodi Tanwydd 2021 i 2035 Llywodraeth Cymru yn nodi’r camau rydym yn eu cymryd ar hyn o bryd, a byddwn yn parhau i ddatblygu hyn wrth i’r materion ddatblygu.

Yng Nghymru, rydym yn disgwyl y bydd datblygu a chynyddu opsiynau technolegol ar gyfer datgarboneiddio diwydiannol, fel newid tanwydd a dal, defnyddio a storio carbon, yn cael effaith drawsnewidiol ar allyriadau o ddiwedd y 2020au a thrwy gydol y 2030au. Wrth gefn y newid hwn bydd cydweithio â chlystyrau diwydiannol, rhwydwaith ynni wedi’i ddatgarboneiddio gyda gwell seilwaith grid a mynediad at gyllid ar draws y DU i roi cynlluniau datgarboneiddio ar waith.

Yn ôl asesiad y Pwyllgor ar Newid Hinsawdd, mae tua 60% o’r newidiadau sydd eu hangen yng Nghymru i sicrhau llwybr at sero net erbyn 2050 yn dod o dan bwerau sydd wedi’u cadw’n ôl i San Steffan ar y cyfan. Ar gyfer y sector diwydiant, mae’r rhan fwyaf o’r pwerau a’r adnoddau a fydd yn cynorthwyo’r diwydiant i newid i brosesau sero net i gyrraedd ein targedau hinsawdd, fel hydrogen a dal carbon, yn cael eu cadw’n ôl i Lywodraeth y DU. Er mwyn sicrhau bod Cymru’n elwa ar y cymorth sydd ar gael, byddwn yn parhau i bwyso ar Lywodraeth y DU i ddatblygu a chyflawni ei pholisïau i sicrhau bod busnesau yng Nghymru yn gallu cyflawni’r uchelgeisiau a nodir yn y cynigion hyn (fel taflwybr cap Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU) a chael mynediad at y seilwaith a’r buddsoddiad angenrheidiol, a galluogi busnesau i reoli’r costau sy’n gysylltiedig â’r newidiadau rydym yn eu gwneud i Gynllun Masnachu Allyriadau’r DU.

Ar ben hynny, byddwn yn gweithio gyda Llywodraeth y DU i gynyddu’r cyfleoedd sy’n codi i ddiwydiant a busnesau Cymru o fentrau ar lefel y DU, gan gynnwys y Gronfa Trawsnewid Ynni Diwydiannol (IETF), sy’n darparu cyllid grant ar gyfer astudiaethau dichonoldeb a pheirianneg i alluogi cwmnïau i archwilio prosiectau datgarboneiddio ac effeithlonrwydd ynni cyn gwneud penderfyniadau buddsoddi, defnyddio technolegau effeithlonrwydd ynni aeddfed sy’n lleihau’r defnydd o ynni diwydiannol a defnyddio technolegau datgarboneiddio dwfn sy’n lleihau allyriadau carbon o brosesau diwydiannol.

Mae Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU wedi ymrwymo i werthuso effeithiolrwydd y cynllun o ran lleihau allyriadau, yn ogystal â deall yr effaith mae’n ei chael ar gyfranogwyr a’r economi ehangach. 

Mae’r Awdurdod wedi comisiynu astudiaeth werthuso dau gam.  Bydd y cam cyntaf, sydd i fod i gael ei gwblhau yn 2024, yn canolbwyntio ar y broses o sefydlu’r cynllun a beth fu’r canlyniadau yn ei flynyddoedd cyntaf. Bydd y cam hwn yn ceisio deall a yw’r newid o Cynllun Masnachu Allyriadau'r Undeb Ewropeaidd i Gynllun Masnachu Allyriadau'r DU wedi bod yn esmwyth i gyfranogwyr wrth ddarparu marchnad garbon weithredol.

Bydd ail gam y gwerthusiad yn cael ei gynnal rhwng 2025 a 2026, a bydd yn canolbwyntio ar effeithiau’r cynllun yn ystod ei bedair blynedd gyntaf - er enghraifft, deall effaith y cynllun ar ddwysedd allyriadau prosesau cyfranogwyr neu ei briodoli i ollyngiadau carbon. Bydd y cam hwn nid yn unig yn canolbwyntio ar yr effeithiau sydd wedi cael eu teimlo oherwydd y cynllun ond hefyd sut mae’r effeithiau hyn wedi cael eu cyflawni, yn ogystal â’r effeithiau ehangach sy’n gorgyffwrdd.

Bwriedir i’r cam hwn yng Nghynllun Masnachu Allyriadau’r DU ddod i ben yn 2030 ond disgwylir i’r cynllun barhau ar ôl y pwynt hwn. Felly, ni ymrwymwyd i werthusiadau terfynol ar hyn o bryd.
 

Mae amcanion y polisïau yn ymateb y llywodraeth i Ddatblygu Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU wedi’u cynllunio i wella effeithiolrwydd y cynllun o ran lleihau allyriadau yn y sector a fasnachir. Mae’r polisïau hyn wedi eu cynllunio i helpu i leihau ar raddfa ddigonol er mwyn bodloni rhwymedigaethau pob un o bedair llywodraeth Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU a sicrhau bod y DU yn chwarae ei rhan i liniaru effeithiau gwaethaf newid yn yr hinsawdd a achosir gan bobl, sy’n debygol o gael eu teimlo fwyaf gan genedlaethau’r dyfodol. 

Mae Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU yn bolisi diwydiannol sydd â’r nod o leihau allyriadau prosesau yn y sector a fasnachir ac, o’r herwydd, y tu allan i’r broses ymgynghori ei hun, mae ymgysylltu ar ddatblygu’r cynllun wedi cael ei gynnal yn bennaf gyda chyfranogwyr yn y cynllun a rhanddeiliaid sydd â diddordeb ac arbenigedd mewn polisi hinsawdd a diwydiannol. 

Wrth geisio deall effeithiau’r cynllun ar blant, mae’r Asesiad hwn o’r Effaith ar Hawliau Plant wedi ceisio casglu tystiolaeth sy’n ymwneud ag allanoldeb negyddol sylfaenol sy’n gysylltiedig ag allyriadau diwydiannol i’r aer, yn enwedig yr effaith ar iechyd a’r effaith wahaniaethol mae hyn yn ei chael ar blant a phobl ifanc.

Y brif hawl mae’r cynigion i ddatblygu Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn debygol o effeithio arni yw hawl plentyn i iechyd a gwasanaethau iechyd, fel y nodir yn Erthygl 24  Confensiwn y Cenhedloedd Unedig ar Hawliau’r Plentyn (CCUHP). Dylai’r cynigion hyn wella’r hawliau hyn i blant drwy leihau allyriadau a thrwy hynny leihau nifer y llygryddion a gludir yn yr awyr sy’n cael eu rhyddhau gan y sector a fasnachir.

Mae tystiolaeth academaidd yn awgrymu bod llygryddion a gludir yn yr awyr yn cael eu nodi fwyfwy fel ffactor risg y gellir ei atal ar gyfer amrywiaeth o ganlyniadau iechyd negyddol i blant a phobl ifanc [1].  Mae hyn yn cynnwys cysylltu llygredd aer â mwy o achosion o asthma, llai o weithrediad yr ysgyfaint a gwaethygu clefydau resbiradol. Mae Sefydliad Iechyd y Byd yn rhestru nifer o resymau pam mae plant mewn mwy o berygl o lygredd aer nag oedolion, sef: 

1. Mae ysgyfaint [plant] yn dal i ddatblygu, a gall llygredd aer ymyrryd â’r broses fiolegol hon.
2. Mae eu cyrff yn llai abl i fetaboleiddio, dadwenwyno a gwaredu’r gwenwynau sydd mewn llygredd aer.
3. Mae eu hymennydd yn dal i ddatblygu, a gall cyfansoddion niwrotocsig mewn llygredd aer effeithio ar ddatblygiad gwybyddol plant.
4. Maent yn anadlu mwy o aer fesul uned o bwysau’r corff nag oedolion.
5. Maent yn fwy actif ac felly’n anadlu mwy o lygredd aer i mewn.
6. Mae babanod sy’n cael eu geni i fenywod a ddaeth i gysylltiad â llygredd aer yn ystod eu beichiogrwydd yn fwy tebygol o fod yn gynamserol a'u pwysau geni yn isel. 

Mae Cynllun Masnachu Allyriadau’r DU yn sicrhau bod cap wedi’i ddeddfu ar allyriadau nwyon tŷ gwydr y caniateir eu rhyddhau yn ystod y cynllun, ac mae’r cynigion sydd wedi’u cynnwys yn ymateb y llywodraeth i Datblygu Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU, ymysg newidiadau eraill, yn ceisio tynhau’r cap sydd wedi’i ddeddfu ar hyn o bryd. Mae Llywodraeth y DU yn amcangyfrif y gallai’r opsiynau polisi sy’n cael eu ffafrio leihau allyriadau cronnus hyd at 2030, o’r sector a fasnachir, tua 12.0 i 38.7MtCO2e. Er na fu’n bosibl yn ddadansoddol priodoli’r gostyngiad hwn ar draws gwledydd y DU, mae’n rhesymol disgwyl y bydd tynhau’r cap yn golygu bod allyriadau’n is ar draws pob gwlad a rhanbarth nag y byddent fel arall. Mae gan lawer o’r nwyon tŷ gwydr ffynonellau cyffredin â llygryddion aer lleol eraill, sy’n achosi problemau iechyd, yn enwedig mewn plant fel y rhestrir uchod.  Gan hynny, byddai’r cynigion yn arwain at fudd iechyd cyffredinol i blant. 

Ar wahân i’r effeithiau uniongyrchol a nodir uchod, bydd y manteision cyffredinol a ddaw yn sgil lliniaru newid yn yr hinsawdd yn sicrhau amgylchedd naturiol iach a fydd yn arwain at fanteision iechyd i blant a phobl ifanc. Mae’r cynigion, felly, yn cyd-fynd â’r meddylfryd y tu ôl i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol ac yn ategu ein nod ar gyfer Cymru Iachach sy’n anelu at gymdeithas “lle mae llesiant corfforol a meddyliol pobl cystal â phosibl a lle deellir dewisiadau ac ymddygiadau sydd o fudd i iechyd yn y dyfodol”. 

Mae tystiolaeth gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol yn awgrymu bod teuluoedd sydd ag o leiaf un plentyn dibynnol yn fwy tebygol o brofi rhyw fath o fregusrwydd ariannol. Canfu’r un arolwg hefyd fod 57% o rieni sy’n byw gyda’u plant yn ei chael yn anodd talu eu biliau ynni o’i gymharu â 42% o oedolion sydd naill ai heb blant neu ddim yn byw gyda nhw. Gan hynny, bydd angen parhau i fonitro’r effeithiau posibl ar filiau ynni aelwydydd a nodir yn yr Asesiad Effaith Integredig yn y cyd-destun hwn [2],  er mwyn sicrhau nad yw’r cynllun yn cael effaith negyddol hirdymor ar blant o aelwydydd incwm isel. Fel y nodir yn yr Asesiad Effaith Integredig, ni fu’n bosibl mesur yr effeithiau hyn, ond disgwylir iddynt fod yn fychan o’u cymharu â ffactorau eraill sydd wedi cyfrannu at filiau ynni uwch yn y misoedd diwethaf.

[1] Brumberg, H et al. (2021) Ambient Air Pollution: Health Hazards to Children. Pediatrics June 2021; 147

[2]   Yr effeithiau hynny yw y gallai prisiau trydan tymor byr fod yn uwch oherwydd y cynigion ond y gellid lleihau prisiau yn y tymor hwy.

Mae Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU yn arf penodol o fewn y maes polisi newid yn yr hinsawdd ehangach. Roedd cyngor Gweinidogol felly’n canolbwyntio ar fecanweithiau’r cynllun gan adlewyrchu’r opsiynau yng ngoleuni manteision ehangach newid yn yr hinsawdd fel effeithiau llygredd aer ar iechyd, sydd wedi cael eu cyflwyno fel rhan o gyngor polisi ar wahanol adegau gan swyddogion polisi perthnasol ar newid yn yr hinsawdd. Mae’r Gweinidog wedi ystyried a chymeradwyo’r newidiadau polisi arfaethedig. 

Mae Awdurdod Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU wedi ymrwymo i astudiaeth dau gam a fydd yn gwerthuso canlyniadau proses ac effeithiau Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU yn ystod pedair blynedd gyntaf (2021-2024) cam I Cynllun Masnachu Allyriadau'r DU. Yn ogystal ag effeithiau economaidd y cynllun, bydd y gwerthusiad hwn yn helpu i lywio ein dealltwriaeth o ba mor effeithiol mae’r cynllun yn sbarduno lleihau allyriadau yn y sector a fasnachir, gyda’r manteision cysylltiedig a nodwyd yn yr Asesiad hwn o’r Effaith ar Hawliau Plant.