Datganiad Sefyllfa Gwasanaeth Lens Cyswllt Cymru Gyfan: Medi 2025

Mae Pwyllgor Optometrig Cymru o'r farn y dylai pob claf yng Nghymru sydd angen lensys cyffwrdd sy'n angenrheidiol yn glinigol gael mynediad amserol a theg at yr ymarferwyr arbenigol sy'n gallu eu gosod a gofalu amdanynt. 

Mae carfan o gleifion yn bodoli sydd angen lensys cyffwrdd sy'n angenrheidiol yn glinigol i gyflawni'r golwg sydd wedi'i gywiro gorau, neu am resymau cosmetig. Fel arfer, mae gan y cleifion hyn rywfaint o anffurfio ociwlar, neu ectasia ar y gornbilen (yn fwyaf cyffredin, ceratoconws). Ar hyn o bryd, mae mynediad at y gwasanaethau hyn yn amrywio ar draws y saith bwrdd iechyd, gan greu rhwystrau ariannol, daearyddol a chymdeithasol. Er na fydd grŵp diffiniedig o'r cleifion hyn yn addas ar gyfer gofal sylfaenol (gan fod angen lensys arbenigol a/neu atebion pwrpasol arnynt yn benodol), mae'r sgiliau a'r capasiti i ddarparu cymorth i gyfran sylweddol o'r cleifion hyn yn bodoli o fewn optometreg gofal sylfaenol ledled Cymru. 

Ym mis Hydref 2023, gwelodd diwygiadau i Wasanaethau Offthalmig Cyffredinol Cymru (WGOS) gyflwyno gwasanaethau gwell a ddarperir yn draddodiadol mewn gofal eilaidd, i gapasiti gofal sylfaenol. Nod y diwygiadau hyn yw lleihau llwythi gwaith mewn clinigau ysbytai (asesiadau cychwynnol a dilynol) a galluogi'r gweithlu offthalmig gofal sylfaenol (optometryddion, optegwyr lensys cyffwrdd ac optegwyr cyflenwi) i weithio ar frig eu cwmpas clinigol. Mae gwasanaethau Lensys Cyffwrdd Arbenigol yn gyfle allweddol pellach i leihau amrywiad diangen a darparu gwasanaeth mwy cynhwysfawr a chyson yn lleol.

Gall yr annhegwch presennol yn y ddarpariaeth gwasanaethau arwain at rwystrau ariannol, daearyddol a chymdeithasol yn erbyn y boblogaeth. Mae'r ymchwil helaeth i ddarpariaeth gwasanaethau a gynhaliwyd gan Bwyllgor Optometrig Cymru (a fanylir yn y cynnig llawn) yn tynnu sylw at gyfleoedd i ailadrodd enghreifftiau o ddarparu gwasanaethau effeithiol, i gyd-fynd â chyfarwyddeb Llywodraeth Cymru ar gyfer y sector Iechyd a Gofal Cymdeithasol, gan weithio tuag at nodau Cymru Iachach (fel y'i cyhoeddwyd yn 2021) i ddod â gofal yn nes at y cartref, lleihau amseroedd rhestr aros ysbytai, a darparu gwasanaeth teg ledled y genedl.

Nododd Optometreg: Sicrhau Cymru Iachach (a gyhoeddwyd yn 2021) nodau 3 blynedd a 10 mlynedd ar gyfer y proffesiwn a'i effaith ar y cyhoedd. Mae cyflwyno Gwasanaeth Lensys Cyffwrdd Cymru Gyfan yn cyd-fynd â'r nod a osodwyd yn wreiddiol ar gyfer 2024: “Bydd gofal lensys cyffwrdd arbenigol yn rhan o'r contract newydd a bydd o leiaf un optometrydd gofal sylfaenol neu optegydd lensys cyffwrdd sy'n darparu apwyntiadau gosod ac ôl-ofal lensys cyffwrdd ym mhob clwstwr.”

Mae adolygiad Pwyllgor Optometrig Cymru yn dangos bod y mwyafrif o ddarpariaeth gwasanaeth lensys cyffwrdd arbenigol, lle bo hynny ar gael, yn cael ei ddarparu mewn lleoliad ysbyty gofal eilaidd yn unig yn aml yn dilyn atgyfeiriad cychwynnol o optometreg gofal sylfaenol. Fodd bynnag, mae'r set sgiliau ar gyfer helpu llawer o'r cleifion hyn ar gael gan lawer o bractisau optometreg gofal sylfaenol ledled Cymru. Drwy gynnig gwasanaethau gwell yn lleol, gyda chefnogaeth fframwaith sy'n gyson yn genedlaethol ar gyfer taliad cydnabyddiaeth ac addysg barhaus, gall ymarferwyr gyflawni canlyniadau gwell i gleifion mewn modd amserol, gan gyd-fynd â gweledigaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer gofal yn nes at y cartref.

Dylai tegwch o ran mynediad fod y safon, nid yr eithriad.

Felly, mae Pwyllgor Optometrig Cymru yn argymell y dylai GIG Cymru gomisiynu Gwasanaeth Lensys Cyffwrdd Arbenigol Cymru Gyfan sy'n gyson yn genedlaethol ym maes gofal sylfaenol, wedi'i integreiddio â gwasanaethau gofal eilaidd parhaus, ar gyfer y cleifion hynny y mae angen atebion hyn arnynt. 

• Cynnig Gwasanaeth Lensys Cyffwrdd Cymru Gyfan, Adolygiad ac Argymhellion ar gyfer Llywodraeth Cymru (Pwyllgor Optometrig Cymru, 2019, diweddarwyd 2025)
• Optometreg: Sicrhau Cymru Iachach 2021 i 2031 (cyhoeddwyd 2021, Llywodraeth Cymru)
• Cynllun Strategol y Gweithlu ar gyfer Gofal Sylfaenol, 2024/25-2029/30 (cyhoeddwyd 2023, AaGIC)
• Cymru iachach: cynllun hirdymor ar gyfer iechyd a gofal cymdeithasol (cyhoeddwyd yn 2018, diweddarwyd 2024, Llywodraeth Cymru)