Datgarboneiddio’r sector manwerthu: crynodeb gweithredol

Fel y disgrifir yn y Weledigaeth Strategol a Rennir ar gyfer y Sector Manwerthu, mae sector manwerthu Cymru yn rhan allweddol o economi Cymru, gan gefnogi: 

• swyddi 
• twf economaidd 
• chymunedau lleol 

Mae’n amrywiol iawn, yn amrywio o gadwyni rhyngwladol mawr i siopau annibynnol lleol. Fel y nodwyd yng Nghynllun Gweithredu’r Fforwm Manwerthu, mae hefyd yn un o’r cyflogwyr sector preifat mwyaf yng Nghymru, mae’n rhan sylweddol o’r sylfaen drethu, ac mae’n cyfrannu tua 6% o werth ychwanegol gros.

Fodd bynnag, mae’r sector hefyd yn gysylltiedig ag allyriadau nwyon tŷ gwydr sylweddol, gan wneud datgarboneiddio yn flaenoriaeth polisi bwysig. Ar yr un pryd, fel y disgrifir yn y Weledigaeth Strategol a Rennir ar gyfer y Sector Manwerthu, mae manwerthwyr yn llywio tirwedd economaidd sy’n newid yn gyflym, wedi’i siapio gan newidiadau yn ymddygiad defnyddwyr, mabwysiadu technolegau newydd, a phwysau parhaus ar y gweithlu. Gyda’i gilydd, mae’r heriau amgylcheddol ac economaidd hyn yn ail-lunio sut mae’r sector yn gweithredu.

Gan gydnabod arwyddocâd y sector, sefydlodd Gweinidogion Cymru, o dan y weinyddiaeth flaenorol, y Fforwm Manwerthu yn 2021 i gefnogi’r gwaith o ddatblygu sector manwerthu cynaliadwy a chadarn. Ar ben hynny, nod cymorth gan Busnes Cymru a mentrau fel yr Addewid Twf Gwyrdd a’r Rhaglen Cyflymu Twf oedd helpu manwerthwyr, yn enwedig busnesau bach, i fabwysiadu mesurau datgarboneiddio ymarferol a chyfrannu at y newid i economi gylchol, carbon isel.

Yn erbyn y cefndir hwn, comisiynodd Llywodraeth Cymru, o dan y weinyddiaeth flaenorol, Alma Economics i gynnal ymchwil i’r mentrau datgarboneiddio sy’n cael eu mabwysiadu ar hyn o bryd gan fanwerthwyr bach yng Nghymru. Bwriad y prosiect oedd cyfrannu at gyflawni Cynllun Gweithredu Manwerthu y Fforwm Manwerthu, yn benodol y camau i: archwilio opsiynau i gefnogi safleoedd busnesau bach i ddefnyddio ynni adnewyddadwy a mabwysiadu mentrau datgarboneiddio. 

I gyflawni hyn, ceisiodd y prosiect ateb y cwestiwn ymchwil craidd canlynol: Pa fentrau datgarboneiddio sy’n cael eu cynnal ar hyn o bryd gan fanwerthwyr mawr a bach yng Nghymru, y gellid yn ymarferol eu mabwysiadu gan fanwerthwyr llai?

Mabwysiadodd yr ymchwil ddulliau cymysg a oedd yn cynnwys:

• adolygiad o lenyddiaeth a'r dystiolaeth bresennol
• arolwg Galwad am Dystiolaeth a darparwyd i fanwerthwyr, A dderbyniodd 9 ymateb 
• cyfweliadau manwl a chynhaliwyd gydag 8 manwerthwr sydd wedi’u datblygu fel astudiaethau achos manwl (gweler Atodiad ar wahân). 

Roedd y rhan fwyaf o’r ymatebwyr yn fanwerthwyr annibynnol a oedd yn rhedeg un siop, gyda dim ond lleiafrif yn cynnwys cadwyni mawr (10 a mwy o siopau neu fanwerthwyr masnachfraint), manwerthwyr e-fasnach/ar-lein yn unig, a chyfanwerthwyr yn gweithredu ledled y DU. Yn ddaearyddol, roedd llawer o ymatebwyr busnes wedi’u lleoli yng nghanolbarth Cymru, gydag eraill wedi’u gwasgaru ar draws de-ddwyrain, de-orllewin a gogledd Cymru. Roedd lleiafrif yn gweithredu ledled y DU tra’n cynnal presenoldeb yng Nghymru.

Ar draws yr arolwg a’r cyfweliadau, nodwyd 18 o fentrau datgarboneiddio. Maent yn amrywio o wella perfformiad ynni ar lefel safle i hyrwyddo ymddygiad carbon isel, lleihau gwastraff, a datblygu cadwyni cyflenwi mwy cynaliadwy. Gan ddefnyddio British Retail Consortium (BRC) Climate Action Roadmap fel fframwaith arweiniol, cafodd mentrau eu categoreiddio ar draws 5 llwybr datgarboneiddio: 

• un yn ymwneud â gwreiddio data allyriadau yn y broses o wneud penderfyniadau
• 5 yn canolbwyntio ar leihau allyriadau o safleoedd manwerthu
• 2 fenter yn ymwneud â datblygu logisteg carbon isel
• 3 yn ymwneud â dod o hyd i ddeunyddiau cynaliadwy
• 7 menter yn hyrwyddo ymddygiad carbon isel ymysg gweithwyr a chwsmeriaid.

Roedd y rhan fwyaf wedi cael eu rhoi ar waith yn ystod yr 1 i 3 blynedd diwethaf.

Datblygu mentrau datgarboneiddio

Y cymhellion dros ddatblygu mentrau yn y rhan fwyaf o fusnesau a gymerodd ran oedd fel arfer yn cynnwys: 

• cyd-fynd â gwerthoedd busnes 
• nodau pragmatig ynghylch rheoli costau ac effeithlonrwydd 
• gwytnwch yn wyneb prisiau ynni cynyddol ac ansicrwydd economaidd 

Nid oedd mentrau fel arfer yn cael eu sbarduno gan reoleiddio, cymhelliannau na sbardunau llywodraethu ffurfiol. Roedd llawer o fusnesau a gymerodd ran wedi dechrau drwy roi mesurau effeithlonrwydd ynni ar waith ac wedi disgrifio symud ymlaen yn raddol, gan fframio cynaliadwyedd yn aml fel rhan o ddull strategol ehangach o wella gweithrediadau a pherfformiad busnes.

Tynnodd rhai manwerthwyr sylw at y ffaith y gallai prosiectau ynni adnewyddadwy, fel gosod paneli solar, gymryd tua blwyddyn i’w cynllunio, eu hariannu a’u gweithredu, tra gellid cwblhau gwaith uwchraddio seilwaith llai, fel newid systemau aer, mewn wythnosau. Ar gyfer y rhan fwyaf o fanwerthwyr a gymerodd ran, roedd mentrau cynaliadwyedd yn rhai parhaus ac wedi’u gwreiddio mewn gweithrediadau dyddiol, o ailgylchu pecynwaith i ddod o hyd i ddeunyddiau ail-law neu ddeunyddiau wedi’u hailgylchu. Roedd gweithredu’r cynllun yn dibynnu ar sgiliau busnes ymarferol, cynllunio gofalus, a deall y farchnad y mae’r busnes yn gweithredu ynddi.

Roedd y dulliau cyllido’n amrywio, ond yn gyffredinol, roedd y busnesau’n ariannu eu mentrau datgarboneiddio drwy gymysgedd o: 

• fuddsoddiad mewnol 
• benthyciadau 
• grantiau bach (fel cynllun benthyciadau Banc Datblygu Cymru ar gyfer gwaith uwchraddio effeithlonrwydd ynni a gosodiadau ynni adnewyddadwy)
• a hunan-ariannu 

Roedd mesurau cost isel, fel ailddefnyddio pecynwaith, gwerthiannau ail-law, a chynlluniau ailgylchu, yn niwtral o ran cost i raddau helaeth, ac weithiau’n cael eu cefnogi gan roddion neu hunan-ariannu. 

Rhwystrau a galluogwyr

Cafodd y gallu i fabwysiadu mentrau datgarboneiddio’r manwerthwyr a gymerodd ran yn yr astudiaeth hon ei siapio gan gydbwysedd o rwystrau a ffactorau galluogi.

Roedd y rhan fwyaf o’r manwerthwyr a gymerodd ran wedi wynebu nifer o rwystrau sy’n gallu arafu cynnydd, yn enwedig i fusnesau bach sy’n gweithredu ar elw tynn. Roedd hyn yn cynnwys:

• mynediad at wybodaeth a chymorth technegol 
• amser a chapasiti staff 
• cyllid cyfyngedig a gallu ariannol 
• cyfyngiadau cyflenwyr a phartneriaid, gyda'r mwyafrif o fanwerthwyr yn disgrifio anawsterau wrth wirio hawliadau amgylcheddol a sicrhau bod cynhyrchion yn bodloni'r safonau cynaliadwyedd disgwyliedig 
• cymhlethdod rheoleiddiol a phrosesau gweinyddol - amserlenni prosiect oedi

Ar y llaw arall, defnyddiodd manwerthwyr wahanol alluogwyr a oedd yn caniatáu iddynt lwyddo i roi eu mentrau ar waith. Dywedodd y rhan fwyaf o fanwerthwyr fod strwythurau cymorth - fel gwasanaethau cynghori a chanllawiau hygyrch, yn enwedig y rheini sy’n cael eu darparu gan Busnes Cymru ac, mewn rhai achosion, rhaglenni penodol fel yr Addewid Twf Gwyrdd (Busnes Cymru) - yn ddylanwadol iawn o ran siapio’r gwaith cynllunio a datblygu. Roedd y gweithgareddau y cyfeiriwyd atynt yn cynnwys mynd i weminarau, sesiynau hyfforddi, a digwyddiadau gwybodaeth a oedd yn ymdrin â datblygu busnes cyffredinol a phynciau amgylcheddol.

Ar ben hynny, roedd ffactorau gweithredol ymarferol fel cynllun eu safle - gyda rhai mathau o adeiladau, er enghraifft, yn fwy addas ar gyfer gosod paneli solar - ac ymdrechion i wreiddio cynaliadwyedd mewn gweithrediadau bob dydd yn cael eu crybwyll yn aml fel ffactorau llwyddiant gan fanwerthwyr. Nodwyd hefyd, gan randdeiliaid nad ydynt yn fanwerthwyr fel awdurdodau lleol a chanolfannau siopa, bod ymgysylltu â’r gymuned a chymorth cymunedol cysylltiedig, datblygu polisïau amgylcheddol clir ac ysgrifenedig, a rhaglenni cymorth strwythuredig neu fentrau ategol, yn alluogwyr.

Effeithiau a chanlyniadau

Roedd manwerthwyr a gymerodd ran yn gyffredinol yn credu bod eu mentrau’n sicrhau manteision amgylcheddol amlwg, yn enwedig mewn perthynas â lleihau gwastraff a gwella effeithlonrwydd gweithredol. Adroddwyd am lai o effeithiau mewn meysydd fel diwylliant sefydliadol, cydymffurfiaeth reoleiddiol, neu drawsnewid y gadwyn gyflenwi, gan adlewyrchu ffocws gweithredol y mentrau a gynhaliwyd i raddau helaeth.

Roedd rhai o’r effeithiau a nodwyd yn cynnwys:

• llai o allyriadau, defnydd o ynni ac arbedion cost cysylltiedig, 
• allyriadau is, 
• gwell rheoli gwastraff, 
• ymgysylltu â chwsmeriaid cryfach ac enw da’r brand. 
• dargyfeirio eitemau o safleoedd tirlenwi, ac ymestyn cylchoedd bywyd cynnyrch, 
• cynhyrchu arbedion cost y gellir eu hail-fuddsoddi yn y busnes

Dyblygadwyedd a chynaliadwyedd

Tynnodd yr holl fanwerthwyr cysylltiedig sylw at y ffaith, er bod gan lawer o fentrau cynaliadwyedd y potensial i gael eu dyblygu, bod eu mabwysiadu’n ymarferol yn dibynnu ar gapasiti ariannol, yr arbenigedd sydd ar gael, a maint y busnes. Ystyriwyd bod camau cost is (fel uwchraddio LED, ailddefnyddio pecynnau, gwerthiannau ail-law, ac uwchgylchu), yn gymharol hawdd eu gweithredu a’u dyblygu ar draws y sector. Ystyriwyd bod mentrau eraill (gan gynnwys cynlluniau ailgylchu arbenigol, gwasanaethau atgyweirio, neu ddefnyddio llifynnau naturiol), yn ddichonadwy, ond fel arfer roedd angen amser, sgiliau neu lefelau cymedrol o fuddsoddiad ychwanegol. I’r gwrthwyneb, roedd prosiectau mwy cymhleth a dwys o ran cyfalaf (fel gosodiadau ynni adnewyddadwy a systemau ynni datblygedig), yn cael eu hystyried yn rhai y gellid eu hehangu yn bennaf os oes gan fusnesau fynediad at gyllid sylweddol, canllawiau technegol allanol, a digon o hyder mewn sicrhau enillion ariannol hirdymor.

Gyda’i gilydd, mae’r canfyddiadau’n darparu tystiolaeth bod manwerthwyr bach yng Nghymru yn cyfrannu’n weithredol at y newid i sero net drwy amrywiaeth o gamau gweithredu ymarferol sydd wedi’u gwreiddio yn eu gweithrediadau o ddydd i ddydd. Fodd bynnag, roedd cyflymder mabwysiadu, a faint oedd yn gwneud hynny, yn yr achosion a drafodwyd yn yr ymchwil hwn yn dibynnu ar yr amgylchedd polisi a chymorth ehangach yr oedd busnesau’n gweithredu ynddo. Gall mynediad at gyllid a chymorth technegol fod yn arbennig o bwysig i fusnesau bach a chanolig, yn enwedig wrth uwchraddio systemau ynni adnewyddadwy neu systemau ynni uwch.

Cyfeiriwyd dro ar ôl tro at Busnes Cymru fel ffynhonnell werthfawr o arweiniad, gan helpu manwerthwyr i lywio drwy opsiynau technegol a dod o hyd i atebion priodol. Gall rhanddeiliaid nad ydynt yn fanwerthwyr, gan gynnwys awdurdodau lleol a gweithredwyr canolfannau siopa, hefyd chwarae rhan bwysig yn y gwaith o greu amgylcheddau galluogi sy’n cefnogi ymdrechion cynaliadwyedd. Felly, gall mynediad parhaus at ganllawiau clir, cymorth ariannol wedi’i dargedu, ac arbenigedd ymarferol fod yn bwysig o ran galluogi mwy o fanwerthwyr i ehangu eu mentrau datgarboneiddio a chyfrannu at uchelgeisiau sero net ehangach.

Yr Adroddiad Ymchwil Llawn: Barahona, M.P. (2026). Datgarboneiddio’r Sector Manwerthu. Caerdydd: Llywodraeth Cymru, rhif adroddiad Ymchwil Gymdeithasol y Llywodraeth 105/2026

Safbwyntiau’r ymchwilwyr a fynegir yn yr adroddiad hwn, ac nid ydynt o reidrwydd yn safbwyntiau Llywodraeth Cymru

I gael rhagor o wybodaeth, cysylltwch â:

Polisi Economaidd
Cyfarwyddiaeth y Strategaeth Economaidd a Thwf Gwyrdd
Llywodraeth Cymru
Parc Cathays
Caerdydd
CF10 3NQ

E-bost: EconomicPolicy@gov.wales

Rhif ymchwil cymdeithasol: 105/2026
ISBN Digidol: 978-1-80853-596-3

Image