Estyn yr hawl i bleidleisio a newid cymhwystra i fod yn Aelod o'r Senedd: crynodeb

Comisiynodd Llywodraeth Cymru Thinks Insight & Strategy i gynnal adolygiad er mwyn bodloni'r gofynion statudol o dan adran 38 o Ddeddf y Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020. Mae'r adolygiad yn ystyried gweithrediad ac effaith y darpariaethau a gyflwynwyd drwy Ddeddf y Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020. Mae'r adolygiad yn ystyried ymestyn hawliau pleidleisio i bobl 16 ac 17 oed ac i ddinasyddion tramor cymwys, ymestyn yr hawl i ddinasyddion tramor cymwys sefyll i'w hethol i'r Senedd, a chyfyngiadau ar gynghorwyr siroedd a bwrdeistrefi sirol rhag gwasanaethu ar yr un pryd fel Aelodau o'r Senedd.

Mae'r ymchwil yn cyfuno Asesiad Tystiolaeth Cyflym (REA), dadansoddiad o ddata sydd ar gael gan y Comisiwn Etholiadol, 10 cyfweliad â rhanddeiliaid a chyfweliadau ansoddol gyda'r rhai yr effeithir arnynt gan y diwygiadau. Mae'r ymchwil ansoddol yn cynnwys 20 o bobl ifanc 16 i 21 oed, 16 o ddinasyddion tramor a gyfwelwyd yn bennaf am hawliau pleidleisio, 6 o ddinasyddion tramor sy'n weithgar yn wleidyddol a gyfwelwyd am hawliau ymgeisyddiaeth, a 6 o gynghorwyr yr effeithir arnynt gan y cyfyngiadau mandad deuol.

Mae'r ymchwil yn archwilio sut mae'r diwygiadau'n cael eu deall a'u profi, eu heffaith ganfyddedig ar ymgysylltiad a chyfranogiad democrataidd, a'r rhwystrau a'r galluogwyr sy'n llunio eu gweithrediad. Mae'r canfyddiadau ansoddol yn rhoi cipolwg ar brofiadau unigol yn hytrach nag amcangyfrifon cynrychioliadol o effaith ledled Cymru. Mae'r dystiolaeth feintiol sydd ar gael hefyd yn anwastad, yn enwedig ar gyfer dinasyddion tramor cymwys a hawliau ymgeisyddiaeth.

Pobl ifanc: pleidleisiau yn 16 oed

Ar ddiwrnod etholiad y Senedd yn 2026, amcangyfrifodd y Comisiwn Etholiadol fod 20,896 o etholwyr llywodraeth leol rhwng 16 a 17 oed wedi cofrestru i bleidleisio (Y Comisiwn Etholiadol, 2026). Mae'r ffigur hwn yn cwmpasu'r holl etholaethau ac eithrio Pontypridd Cynon Merthyr; nid oedd data ar gael ar gyfer y bobl 16 ac 17 oed a oedd wedi cofrestru yn yr etholaeth honno. Felly, nid yw'r ffigur o 20,896 yn cynrychioli cyfanswm y bobl 16 ac 17 oed sydd wedi cofrestru i bleidleisio ledled Cymru.

Mae tystiolaeth bresennol yn awgrymu nad yw pobl 16 a 17 oed o reidrwydd yn llai gwybodus yn wleidyddol nac yn llai ymgysylltiedig na phleidleiswyr hŷn, er bod cofrestru ac addysg wleidyddol yn parhau i fod yn heriau pwysig. Mae ymchwil flaenorol yng Nghymru yn dangos bod gwybodaeth wleidyddol yn gymharol isel ar draws pob grŵp oedran, yn hytrach na bod yn broblem sy'n benodol i bobl ifanc sydd newydd gael yr hawl i bleidleisio. Mae data gan y Comisiwn Etholiadol yn dangos bod 80% o bobl 16 a 17 oed yn nodi eu bod wedi cofrestru, o'i gymharu â dros 93% o'r rhai rhwng 25 a 44 oed, a thua 99% o'r rhai 55 oed a hŷn. Mae amcangyfrifon ar wahân, a wnaed cyn yr etholiad, hefyd yn dangos lefelau cofrestru is ymhlith pobl 16 a 17 oed, er nad yw'r mesurau hyn yn gymaradwy’n uniongyrchol. Ymhlith yr ymatebwyr sydd wedi cofrestru, mae 78% o bobl 16 a 17 oed yn nodi eu bod wedi pleidleisio; mae hyn yn awgrymu y gallai cofrestru a pharatoi fod yn heriau mwy arwyddocaol na'r weithred o bleidleisio ei hun. Ffigurau a adroddwyd gan yr unigolion eu hunain yw'r rhain, yn hytrach na chyfraddau pleidleisio swyddogol.

Mae'r ymchwil ansoddol yn helpu i esbonio sut mae ymwybyddiaeth, addysg a hyder yn dylanwadu ar a yw pobl ifanc yn arfer eu hawl i bleidleisio. Mae'r rhan fwyaf o'r bobl ifanc a gyfwelwyd yn gwybod y gallant bleidleisio, er mai dim ond ychydig cyn neu ar ôl etholiad y daw rhai yn ymwybodol ohonynt. Er bod pleidleisio ei hun yn cael ei ddisgrifio'n gyffredinol fel rhywbeth syml, gall penderfynu dros bwy i bleidleisio fod yn anoddach. Yn aml, mae cyfranogwyr yn teimlo nad oes ganddynt ddealltwriaeth ddigonol o wleidyddiaeth Cymru, cyfrifoldebau'r Senedd neu'r dewisiadau a gynigir gan wahanol bleidiau. Gall dod yn gymwys gynyddu diddordeb a chreu ymdeimlad cryfach o gael llais, ond nid yw hyn bob amser yn trosi'n gyfranogiad. Mae teulu a chyfryngau cymdeithasol yn ddylanwadau pwysig sy'n aml yn gadael pobl ifanc yn teimlo'n ddibynnol ar farn eraill, tra bod addysg wleidyddol yn yr ysgol yn aml yn cael ei hystyried yn annigonol. Mae'r canfyddiadau'n tynnu sylw at bwysigrwydd addysg wleidyddol gynharach, gyson a diduedd, ochr yn ochr â chanllawiau ymarferol clir, i helpu pobl ifanc i wneud penderfyniadau gwybodus yn annibynnol.

Dinasyddion tramor cymwys: hawliau pleidleisio

Ar ddiwrnod etholiad y Senedd yn 2026, amcangyfrifodd y Comisiwn Etholiadol fod 45,345 o wladolion tramor cymwys wedi cofrestru i bleidleisio ar draws etholaethau lle roedd data ar gael (Adroddiad ar etholiadau’r Senedd 2026, Y Comision Etholiadol). Nid oedd data ar gael ar gyfer Gwynedd Maldwyn, Brycheiniog Tawe Nedd, a Phontypridd Cynon Merthyr. Felly, nid yw'r ffigur o 45,345 yn cynrychioli cyfanswm y nifer o wladolion tramor cymwys sydd wedi cofrestru i bleidleisio ledled Cymru.

Mae tystiolaeth feintiol bresennol ar effaith ymestyn hawliau pleidleisio i ddinasyddion tramor cymwys yn gyfyngedig, ac nid oes tystiolaeth feintiol gyfatebol y tu hwnt i gofrestru ar gyfer y gynulleidfa hon. Mae ymchwil ehangach yn nodi ansicrwydd ynghylch cymhwysedd, anghyfarwydd â sefydliadau gwleidyddol a mynediad at wybodaeth fel rhwystrau posibl i gyfranogiad democrataidd ymhlith poblogaethau mudol. Yn yr un modd, mae rhanddeiliaid yn awgrymu nad yw dinasyddion tramor cymwys bob amser yn sylweddoli eu bod yn gymwys i bleidleisio yn etholiadau'r Senedd, yn enwedig o ystyried y rheolau cymhwysedd gwahanol ar draws etholiadau'r DU.

Mae'r ymchwil ansoddol yn canfod bod ymwybyddiaeth a dealltwriaeth o hawliau pleidleisio yn amrywio, tra bod estyniad yr etholfraint yn cael ei groesawu'n gyffredinol pan gaiff ei drafod. Mae rhai cyfranogwyr yn gwybod y gallant bleidleisio trwy lythyrau cofrestru neu brofiad blaenorol ond maent yn parhau i fod yn aneglur ynghylch pa etholiadau y mae eu hawliau'n eu cynnwys neu beth mae'r Senedd yn gyfrifol amdano. I rai, mae cael yr hawl i bleidleisio yn cryfhau teimladau o gydnabyddiaeth a llais gwleidyddol. Gall gadarnhau cysylltiad presennol â Chymru a ffurfioli ymdeimlad o berthyn. Mae profiadau ymarferol hefyd yn amrywio, gyda rhai yn gweld cofrestru'n syml ac eraill yn wynebu terfynau amser a fethwyd neu ansicrwydd. Mae'r canfyddiadau'n awgrymu y gallai esboniadau cliriach o gymhwysedd, sefydliadau democrataidd Cymru a dewisiadau gwleidyddol, ochr yn ochr â mynediad at wybodaeth a chefnogaeth ddibynadwy, helpu dinasyddion tramor i gymryd rhan yn fwy hyderus.

Dinasyddion tramor cymwys: hawliau ymgeisio

Ychydig iawn o dystiolaeth sydd ar gael ar effaith ymestyn hawliau ymgeisyddiaeth i ddinasyddion tramor cymwys. Nid yw data etholiadol sydd ar gael yn sefydlu faint o ddinasyddion tramor cymwys sy'n ystyried neu'n mynd ar drywydd ymgeisyddiaeth, nac a yw'r diwygiad wedi newid cynrychiolaeth wleidyddol. Mae ymchwil ehangach yn nodi rhwystrau i gyfranogiad gwleidyddol a sefyll am swydd, gan gynnwys rhwydweithiau gwleidyddol, adnoddau a hyder, ond nid yw'n sefydlu sut mae'r rhain yn effeithio ar ddinasyddion tramor cymwys yn benodol. Mae rhanddeiliaid hefyd yn awgrymu bod ymwybyddiaeth o hawliau ymgeisyddiaeth yn debygol o fod yn is nag ymwybyddiaeth o hawliau pleidleisio.

Mae'r ymchwil ansoddol yn canfod bod hawliau ymgeisyddiaeth yn cael eu croesawu'n gyffredinol, ond mae ymwybyddiaeth yn parhau i fod yn gyfyngedig hyd yn oed ymhlith dinasyddion tramor sy'n ymgysylltu'n wleidyddol. I rai, mae cymhwysedd yn cryfhau teimladau o gynhwysiant ac yn gwneud i sefyll am swydd deimlo fel posibilrwydd yn y dyfodol, er nad yw hyn o reidrwydd yn cyfieithu i fwriad i sefyll. Mae perthnasoedd gwleidyddol presennol ac anogaeth yn ymddangos yn bwysig wrth wneud i ymgeisyddiaeth deimlo'n gyraeddadwy, ochr yn ochr â chanllawiau ymarferol, cefnogaeth ariannol a modelau rôl gweladwy. Mae rhai cyfranogwyr hefyd yn nodi pryderon ynghylch gelyniaeth tuag at fewnfudwyr, craffu cyhoeddus a chael eu hystyried yn bennaf fel 'ymgeisydd tramor'. Mae'r canfyddiadau'n awgrymu bod ymestyn cymhwysedd yn gam cyntaf pwysig, ond mae'n debygol y bydd cynrychiolaeth fwy yn dibynnu ar gefnogaeth a chyfleoedd ehangach i ymuno â gwleidyddiaeth Cymru.

Cynghorwyr siroedd a bwrdeistrefi sirol: cyfyngiadau mandad deuol

Mae tystiolaeth bresennol ar effaith ymarferol cyfyngiadau ar ddal dau fandad yn gyfyngedig, yn enwedig o ran llwybrau gyrfa wleidyddol a chynrychiolaeth leol. Mae'r ddeddfwriaeth yn nodi'r cyfyngiad a'r rhesymeg drosom, tra bod cyfweliadau â rhanddeiliaid yn amlygu goblygiadau posibl i gynghorwyr sy'n symud i'r Senedd, gan gynnwys swyddi gwag, is-etholiadau a pharhad cynrychiolaeth.

Yn gyffredinol, mae'r cynghorwyr a gyfwelwyd yn cefnogi'r cyfyngiad, gan ei weld fel ffordd o sicrhau y gall cynrychiolwyr etholedig neilltuo digon o amser i'w cyfrifoldebau. Mae ei arwyddocâd yn amrywio yn dibynnu ar arfer lleol blaenorol, gyda rhai yn ei weld fel ffurfioli trefniadau sydd eisoes ar waith i bob pwrpas. Nid oes yr un o'r rhai a gyfwelwyd yn nodi'r cyfyngiad fel rhwystr sylweddol i sefyll ar gyfer y Senedd, gydag uchelgais wleidyddol a chefnogaeth i blaid yn ymddangos yn bwysicach i gynnydd. Er bod bylchau dros dro mewn cynrychiolaeth leol ac isetholiadau a allai fod yn ganlyniadol yn cael eu cydnabod fel anfanteision, ystyrir bod y rhain yn gyffredinol yn well na chyfnodau hir o 'swyddi dwbl'. Mae'r canfyddiadau'n awgrymu mai rheoli pontio rhwng rolau etholedig yn effeithiol yw'r brif ystyriaeth ymarferol.

Mae'r data meintiol sydd ar gael yn rhoi rhyw arwydd o raddfa'r cofrestru a'r cyfranogiad a adroddwyd yn dilyn ymestyn yr etholfraint, yn enwedig ar gyfer pobl 16 a 17 oed. Fodd bynnag, mae bylchau yn y data yn golygu nad yw'n bosibl darparu darlun cyflawn ar draws yr holl grwpiau sydd newydd gael eu hetholfreinio. Ni all y data ychwaith sefydlu i ba raddau y mae patrymau a welwyd mewn cofrestru neu gyfranogiad yn ganlyniad i'r diwygiadau eu hunain nac egluro'r ffactorau sy'n dylanwadu ar a yw pobl gymwys yn cofrestru neu'n pleidleisio. Mae tystiolaeth feintiol yn arbennig o gyfyngedig ar gyfer dinasyddion tramor cymwys a hawliau ymgeisyddiaeth, sy'n golygu na ellir dod i gasgliadau eto am effaith hirdymor y diwygiadau ar gyfranogiad a chynrychiolaeth.

At ei gilydd, mae'r canfyddiadau ansoddol yn awgrymu bod y diwygiadau wedi ehangu cyfleoedd ar gyfer cyfranogiad a chynrychiolaeth ddemocrataidd yng Nghymru, ond nid yw ymestyn hawliau ffurfiol o reidrwydd yn arwain at gyfranogiad ystyrlon. Ar draws pobl ifanc a dinasyddion tramor cymwys, nid yw ymwybyddiaeth o gymhwysedd bob amser yn trosi'n ddealltwriaeth o'r system wleidyddol, hyder mewn gwneud penderfyniadau gwybodus neu ymdeimlad y bydd cyfranogiad yn ystyrlon. Mae'r ymchwil ansoddol yn ychwanegu at y dystiolaeth bresennol trwy ddangos sut mae'r rhwystrau hyn yn cael eu profi yn ymarferol.

Mae ffynonellau gwybodaeth a chymorth dibynadwy yn chwarae rhan bwysig ar draws cynulleidfaoedd, er bod y rhain yn amrywio. Mae ysgolion, rhieni a chyfryngau cymdeithasol yn llunio ymgysylltiad pobl ifanc. Gall teulu, ffrindiau a chyfarwyddyd â sefydliadau Cymru helpu dinasyddion tramor i lywio pleidleisio. Gall pleidiau gwleidyddol a rhwydweithiau sefydledig wneud i ymgeisyddiaeth deimlo'n fwy cyraeddadwy. Mae'r canfyddiadau'n tynnu sylw at bwysigrwydd cefnogi pobl i ddeall ac arfer eu hawliau, yn hytrach na chanolbwyntio'n unig ar gyfleu cymhwysedd.

Gall y diwygiadau hefyd gael effeithiau y tu hwnt i gyfranogiad y gellir ei arsylwi, gan gynnwys cryfhau teimladau o gael llais gwleidyddol, ymdeimlad o berthyn, a chynhwysiant. Fodd bynnag, nid yw'r dystiolaeth eto'n gallu cadarnhau a fydd y newidiadau hyn yn arwain at arferion pleidleisio parhaus neu gynrychiolaeth wleidyddol fwy dros amser. Bydd angen rhagor o dystiolaeth er mwyn deall effeithiau hirdymor y diwygiadau, yn enwedig ymhlith dinasyddion tramor sy'n gymwys ac ymhlith y rhai sy'n ystyried sefyll dros y Senedd.

Awduron: Thinks Insight & Strategy

Mae’r safbwyntiau a fynegir yn yr adroddiad hwn yn rhai’r ymchwilydd ac nid ydynt o reidrwydd yn rhai Llywodraeth Cymru.

Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â:

Gwasanaethau Cyhoeddus a Llywodraeth Leol
Llywodraeth Cymru
Parc Cathays
Caerdydd
CF10 3NQ

E-bost: Ymchwil.GwasanaethauCyhoeddus@llyw.cymru

Rhif ymchwil cymdeithasol: 95/2026
ISBN digidol: 978-1-80853-617-5