Gwerthusiad terfynol o weithrediad ffordd yr A55 a ariennir gan ERDF (crynodeb)

Sicrhawyd cyllid ERDF gan Lywodraeth Cymru fel rhan o Raglen Weithredol (OP) ERDF Gorllewin Cymru a’r Cymoedd 2014-20 ^{[troednodyn 1]} i gyflawni gwelliannau i ddwy ffordd brifwythiennol yng Nghymru: yr A55 a’r A40. Mae’r adroddiad hwn yn rhoi gwerthusiad terfynol o’r gwelliannau i’r A55 rhwng Abergwyngregyn a Thai’r Meibion yng Ngogledd Cymru.

Mae’r rhesymeg strategol ar gyfer buddsoddiad ERDF wedi’i nodi yn yr OP. Mae hwn yn cynnwys amcan i fuddsoddi yn y Rhwydwaith Trafnidiaeth Traws-Ewropeaidd (TEN-T) ^{[troednodyn 2]}. Economaidd yw’r rhesymeg buddsoddi craidd a nodir yn yr OP ac mae’n dweud y dylai buddsoddiadau fod â’r nod o liniaru ymyloldeb a dangos eu bod yn mynd i’r afael â thagfeydd o ran mynediad at gyflogaeth neu ddatgloi cyfleoedd ar gyfer twf economaidd rhanbarthol ^{[troednodyn 3]}. Disgwylir i weithrediadau hefyd wneud cyfraniad cadarnhaol at opsiynau teithio cynaliadwy, gan gynnwys trwy ddarparu llwybrau beicio, llwybrau troed ac ati yn ogystal â’r briffordd well.

Mae gweithrediad Abergwyngregyn i Dai’r Meibion wedi’i leoli rhwng Conwy a Bangor. Yn benodol, roedd y gwaith yn cynnwys:

• lledu darn 2.2km o gefnffordd ddeuol i fodloni safonau ffordd ddeuol fodern
• cau bylchau yn y llain ganol a’r nifer o fynedfeydd preifat i gaeau sy’n ymuno â’r A55
• ailadeiladu neu greu 2km o lwybr troed neu lwybr beicio
• darparu llwybr troed i wella mynediad cerddwyr at wasanaethau bws lleol
• ymestyn y tanffyrdd gwartheg presennol
• creu trac mynediad amaethyddol
• gweithredu system ddraenio well ar yr A55

Cyfanswm cost y gweithrediad (gan gynnwys risg ac arian wrth gefn), fel y nodwyd ar adeg yr ailwerthusiad terfynol ym mis Rhagfyr 2022, oedd £21.70 miliwn. O hyn, ariannwyd £20.01 miliwn gan ERDF, a’r £1.69 miliwn sy’n weddill gan Lywodraeth Cymru. Yn ogystal, cafwyd costau pellach wrth gyflawni’r gweithrediad a oedd yn anghymwys ar gyfer gwariant ERDF.

Diffiniodd yr OP gyfres o ddangosyddion canlyniad ac allbwn y disgwylid i weithrediadau a ariennir gan ERDF eu cyflawni. Yn achos gweithrediad Abergwyngregyn i Dai’r Meibion: 

• Dangosydd Canlyniad ERDF oedd cynnydd gan 5-10% mewn cyflymder cyfartalog ar hyd yr A55 (o gyfartaledd llinell sylfaen o 86kph, a ddiffinnir yn yr OP ^{[troednodyn 4]}). 
• Dangosyddion Allbwn ERDF oedd: 
  • cyfanswm hyd ffordd wedi’i ailadeiladu neu ei huwchraddio (gan gynnwys TEN-T): 2.2km
  • llwybr troed neu lwybr beicio wedi’i greu neu ei ail-adeiladu: 2km

Rhaid i bob gweithrediad a ariennir drwy ERDF hefyd integreiddio cyfres o Themâu Trawsbynciol (CCT) yn ei ddyluniad a’i gyflawniad, sy’n gyson â Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol 2015. Mae’r rhain yn ymwneud â datblygu cynaliadwy, trechu tlodi a chynhwysiant cymdeithasol, cyfle cyfartal a phrif ffrydio rhywedd, a’r Gymraeg.

Methodoleg

Defnyddiodd y gwerthusiad ddull cymysg. Roedd hyn yn cynnwys adolygiad pen desg o ddogfennau polisi a strategaeth, ymgynghoriadau â rhanddeiliaid a dadansoddiad data monitro rhaglenni. Roedd y rhanddeiliaid yr ymgynghorwyd â hwy yn cynnwys cynrychiolwyr o’r timau cyflawni prosiect (20), cynrychiolwyr rhanbarthol o Lywodraeth Cymru (6), cynrychiolwyr awdurdod lleol (9), a sefydliadau cymunedol a busnes (9).

Asesiad o gydweddiad strategol parhaus

Er gwaethaf newidiadau i’r cyd-destun polisi ers datblygu’r cynllun, yn enwedig mewn perthynas â newid yn yr hinsawdd, cadarnhaodd adolygiad o bolisïau a strategaethau lleol a chenedlaethol fod gweithrediad yr A55 Abergwyngregyn yn parhau i gyd-fynd ag amcanion Llywodraeth Cymru i wella cysylltedd rhanbarthol a’r seilwaith trafnidiaeth presennol drwy fuddsoddiad i gefnogi datblygiad economaidd a lles gwell. Er y bu newid sylweddol, yn genedlaethol ac yn lleol, mewn blaenoriaethau o ran nodau a thargedau carbon isel ac amgylcheddol, roedd ymgyngoreion strategol o Lywodraeth Cymru o’r farn bod y gweithrediad yn dal yn berthnasol. Yn benodol, roedd gan y gweithrediad uchelgais i warchod bioamrywiaeth a hyrwyddo teithio llesol.

Asesiad o drefniadau rheoli a monitro prosiect

Teimlwyd bod y trefniadau rheoli prosiect yn effeithiol ac yn gweithio’n dda. Roedd hyn oherwydd gwybodaeth a phrofiad tîm cyflawni’r prosiect, llif gwybodaeth effeithiol a’r trefniadau partneriaeth gyda rhanddeiliaid lleol.

Roedd y systemau monitro ar lefel cyflawni prosiectau yn gadarn, a rhoddwyd digon o wybodaeth i Lywodraeth Cymru i alluogi rheolaeth a throsolwg effeithiol. Mae adroddiadau monitro i WEFO wedi bod yn gynhwysfawr gyda deialog rheolaidd yn cael ei sefydlu rhwng Is-adran Cyflenwi Seilwaith Llywodraeth Cymru a WEFO a’r tîm cyflawni ehangach.

Ar y cyfan, roedd adborth gan ymgyngoreion lleol yn gadarnhaol o ran lefel y cyfathrebu ac ymgysylltu ar y gweithrediad, yn enwedig yn ymwneud â rôl y Swyddog Cyswllt â’r Cyhoedd. Fodd bynnag, roedd rhai rhanddeiliaid ehangach (yn enwedig mewn awdurdodau lleol) o’r farn mai gwybodaeth gyfyngedig oedd ganddynt am y gweithrediad ac y byddent wedi elwa gan ragor o wybodaeth am y gweithgareddau allweddol ac amserlenni wedi’u diweddaru.

Themâu Trawsbynciol

Gwnaed cynnydd da yn erbyn y themâu trawsbynciol (CCT), yn enwedig ers i’r gwaith adeiladu ddechrau ar y safle. Rhoddwyd mesurau ar waith i sicrhau y rhoddwyd ystyriaethau i faterion amgylcheddol, bod perthynas gadarnhaol yn cael ei datblygu gyda thrigolion lleol, a bod y Gymraeg yn cael ei hyrwyddo trwy’r deunydd a gynhyrchwyd a digwyddiadau gyrfaoedd. Gweithredwyd gwelliannau Teithio Llesol fel rhan o’r cynllun a sefydlwyd fforwm Teithio Llesol i hwyluso mewnbwn gan randaliad perthnasol. Cefnogwyd nifer o fentrau cymunedol yn ystod y gwaith adeiladu, a chafodd y rhain dderbyniad cadarnhaol.

O ran gwreiddio’r CCT mewn prosiectau yn y dyfodol, y prif awgrym oedd sicrhau eu bod yn cael eu cynnwys yn y dogfennau tendro a chontract, fel yr oeddent ar gyfer gweithrediad yr A55, er mwyn sicrhau bod contractwyr yn ymwybodol o’r gofynion yn gynnar. Roedd ymgyngoreion o’r farn y byddai’n ddefnyddiol parhau â’r dull hwn.

Cynnydd yn erbyn allbynnau a chanlyniadau

Ers i weithrediad yr A55 Abergwyngregyn gael ei gymeradwyo ar gyfer cyllid yn 2016, mae wedi symud ymlaen i raddau helaeth yn unol â’r disgwyl yn erbyn yr amserlen wreiddiol. Fodd bynnag, ym mis Mawrth/Ebrill 2020 bu oedi o tua chwe mis yn y cyfnod adeiladu, oherwydd problemau capasiti o ganlyniad i COVID-19. Llwyddodd y tîm cyflawni i symud ymlaen â’r gwaith dylunio manwl yn y cyfamser a dechreuodd y gwaith adeiladu yn nhymor yr hydref 2020. Cafwyd oedi pellach yn ystod y gwaith adeiladu oherwydd effeithiau pellach pandemig COVID-19 a phroblemau’r gadwyn gyflenwi, gyda’r gwaith adeiladu yn cael ei gwblhau erbyn diwedd mis Mawrth 2023.

Ar ddechrau’r prosiect, cyfanswm y costau a gymeradwywyd oedd £22.4m, gyda chyllid ERDF yn cyfrif am 66% o hyn. Erbyn diwedd y cynllun, cyfanswm y costau cymwys oedd £21.7m, gyda chyllid ERDF yn cyfrif am £20m. Roedd y cynnydd yn y gyfradd ymyrryd o 66% i 92% o ganlyniad i ailddyrannu cyllid o fewn y rhaglen ehangach o weithrediadau ERDF i wneud y mwyaf o wariant y portffolio. Er bod y prosiect wedi’i ohirio’n sylweddol, roedd gwariant o fewn y swm a gymeradwywyd yn wreiddiol ar gyfer y cynllun.

Erbyn adeg y gwerthusiad terfynol, roedd y rhan fwyaf o’r allbynnau wedi’u cyflawni, gan gynnwys y ddau allbwn ERDF. Cwblhawyd y gwaith ar y brif gerbytffordd ac roedd yn agored i ddefnyddwyr. Gor-gyflawnodd y cynllun ar faint o droedffordd neu lwybr beicio a grëwyd, gyda 4km o lwybrau newydd neu wedi’u hailadeiladu ar gyfer defnyddwyr Teithio Llesol, yn erbyn targed o 2km. Roedd hyn yn rhannol o ganlyniad i gyllid ychwanegol gan Lywodraeth Cymru.

Roedd canlyniadau gweithrediad yr A55 Abergwyngregyn yn ddibynnol ar gwblhau’r cynllun a chyfnod o fonitro ar ôl ei gwblhau, ac felly nid oedd tystiolaeth gadarn ar gael ar adeg y gwerthusiad terfynol. Fodd bynnag, roedd ymgyngoreion o’r tîm cyflawni yn hyderus y byddent yn cael eu cyflawni maes o law. Rhagwelwyd nifer o ganlyniadau ehangach gan ymgyngoreion, gan gynnwys gwelliannau i ddibynadwyedd amser teithio, gwell gwytnwch rhwydwaith, gostyngiad yn nifer y gwrthdrawiadau, gwell profiad gan ddefnyddwyr Teithio Llesol, a gwell bioamrywiaeth.

Asesiad gwerth am arian

Roedd y gymhareb cost a budd wreiddiol, a gyfrifwyd yn 2008, yn amrywio o 0.221 i 1.7. Yn nodweddiadol, byddai cymhareb o 1.7 yn cael ei ystyried fel cynnig gwerth canolig am arian. Mae cost derfynol y cynllun a’r canlyniadau disgwyliedig yn awgrymu y byddai’r ffigur gwreiddiol hwn yn cael ei gyrraedd pe bai’r dadansoddiad yn cael ei ail-gynnal, ond byddai gwerthusiad cymhareb budd a chost wedi’i diweddaru unwaith y bydd digon o dystiolaeth ar gael yn gallu cadarnhau hyn. O safbwynt ansoddol, roedd ymgyngoreion yn cytuno bod y cynllun ar y cyfan yn rhoi gwerth cyhoeddus. Roedd y rhesymau am hyn yn cynnwys y gwelliannau diogelwch a’r gallu i wrthsefyll newid yn yr hinsawdd yn y dyfodol.

Gan edrych i’r dyfodol, ni fydd unrhyw arian Ewropeaidd pellach ar gyfer cynlluniau ffyrdd gan fod Prydain wedi ymadael â’r Undeb Ewropeaidd. Mae canlyniad yr Adolygiad Ffyrdd yn awgrymu hefyd y bydd lefelau is o gyllid cyfalaf ar gyfer cynlluniau ffyrdd yng Nghymru yn y dyfodol. Fodd bynnag, mae rhai canfyddiadau allweddol o’r adroddiad hwn a allai lywio prosiectau tebyg yn y dyfodol:

• roedd rôl Swyddog Cyswllt â’r Cyhoedd y contractwr yn werthfawr iawn o ran meithrin perthynas dda â thrigolion a busnesau lleol, ac o ran cyflwyno buddion cymunedol fel rhan o’r prosiect
• cymerodd tîm cyflawni’r prosiect agwedd greadigol ac uchelgeisiol at gyflwyno’r CCT, gyda’u gweithredoedd yn rhagori ar y targedau gwreiddiol; er bod y CCT wedi’u hintegreiddio’n gryf i gyllid Ewropeaidd, maent yn berthnasol i Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol a gellid mabwysiadu dull tebyg yn y dyfodol o ran eu gwreiddio yn y contract a sicrhau ymrwymiad i gyflawni yn eu herbyn gan y contractwr a’r tîm prosiect
• esblygodd integreiddiad Teithio Llesol dros amser gyda’r cynllun yn gor-gyflawni ar ei ymrwymiadau gwreiddiol; roedd cael fforwm Teithio Llesol yn golygu bod rhanddeiliaid allweddol yn rhan o’r broses o wneud penderfyniadau ac yn sicrhau bod y cynllun yn diwallu anghenion defnyddwyr Teithio Llesol
• roedd defnyddio dull rhagweithiol yn ystod y gwaith adeiladu, trwy gynnwys mwy o amser wrth gefn yn y cynllun gwaith a bod yn hyblyg i addasu i amgylchiadau sy’n newid, wedi helpu i leihau effaith oedi a defnyddio adnoddau’n fwy effeithlon; dylid mabwysiadu dull tebyg ar gyfer prosiectau adeiladu yn y dyfodol

[1] Gorllewin Cymru a'r Cymoedd: rhaglen weithredol Cronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop (ERDF) 2014 i 2020 crynodeb

[2] Mae'r A55 yn llunio rhan o lwybr E30 TEN-T, sy’n ymestyn o Iwerddon i Rwsia

[3] Gorllewin Cymru a'r Cymoedd: rhaglen weithredol Cronfa Datblygu Rhanbarthol Ewrop (ERDF) 2014 i 2020 crynodeb

[4] Cyfrifwyd y llinell sylfaen wreiddiol gan ddefnyddio data Trafficmaster. Mae llinell sylfaen newydd wedi’i chyfrifo gan ddefnyddio data Inrix gan nad yw data Trafficmaster ar gael bellach. Ceir rhagor o wybodaeth am hyn ym mhennod 7.

Awduron: SQW

Safbwyntiau'r ymchwilwyr yw'r farn a fynegir yn yr adroddiad hwn ac nid barn Llywodraeth Cymru o reidrwydd.

Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â:

Tîm Ymchwil, Monitro a Gwerthuso
Llywodraeth Cymru
Parc Cathays
Caerdydd
CF10 3NQ

Ebost: gwerthuso.ymchwil@llyw.cymru

Rhif Ymchwil Gymdeithasol: 40/2026
ISBN digidol 978-1-83745-109-8

Image