Y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio 3 (Blwyddyn 5): canllawiau 2026 i 2027

Mae’r canllaw hwn wedi’i baratoi i helpu ymgeiswyr sy'n gwneud cais am gyllid y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio (ORP). Fe'i datblygwyd i helpu i roi gwybod i'r ymgeiswyr am y mathau o ôl-osod sy'n cyfrannu at Safon Ansawdd Tai Cymru y mae'r rhaglen yn anelu at eu cefnogi'n ariannol.

Bydd ORP 3 yn ymdrin â’r cyfnod 2022-2027. Prif thema'r rhaglen yw gwres fforddiadwy a datgarboneiddio, gan wneud hynny yn y ffordd sydd orau ar gyfer pob cartref unigol. 

Mae Llywodraeth Cymru wedi dyrannu cyllid i Landlordiaid Cymdeithasol Cofrestredig ac awdurdodau lleol gynnal y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio yn 2022-2026 fesul cam. Er mwyn gallu ystyried dyrannu cyllid fel rhan o rownd gyllido eleni (2026-2027), bydd angen cyflwyno cais i swyddogion y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio fydd yn galw am gyflwyno cais (profforma) yn amlinellu costau bwriedig y flwyddyn 2026-27 a elwir hefyd yn Flwyddyn 5 ORP3 (ORP3.5). Cofiwch, bydd y dyraniad cyllid yn dal i gael ei bennu ar sail fformiwla o nifer y stoc yn seiliedig ar ddata cyfrifiad 2020. Dylai'r cyllid gael ei dargedu at yr eiddo hynny sydd â Llwybrau Ynni Targed (TEPs) llawn ar waith.

Bydd gofyn i gyrff sy’n ymgeisio lenwi’r ffurflen gan gadw at y fformat y ffurflen. Bydd Llywodraeth Cymru’n ystyried y ffurflenni a fydd wedi dod i law a bydd yn trafod â’r corff sy’n ymgeisio unrhyw feysydd y bydd angen eu hegluro. Pan fydd Llywodraeth Cymru yn fodlon bod y ffurflen wedi’i llenwi ac yn bodloni'r gofynion a nodir isod, caiff llythyr yn cynnig grant ac yn esbonio amodau a thelerau’r grant ei anfon at y corff sy’n ymgeisio.

Bydd prosiectau llwyddiannus yn cael eu monitro a'u gwerthuso, a bydd gofyn i’r sefydliadau sy'n derbyn cyllid, fel amod ar gyfer derbyn y cyllid, gadw llyfrau agored. Er enghraifft, gallai Llywodraeth Cymru ofyn am gael gweld tystiolaeth o daliadau, diweddariadau o wariant yn erbyn y rhagolygon, ac allbynnau’r prosiect drwy gydol y rhaglen.

Yn 2019, comisiynodd Gweinidogion Cymru yr adroddiad Cartrefi Gwell, Cymru Well, Byd Gwell i ystyried sut y gellid datgarboneiddio cartrefi yng Nghymru. Derbyniwyd yr argymhellion gan y Gweinidogion gan gynnwys ymrwymiad i ddilyn rhaglen ar gyfer datgarboneiddio cartrefi. 

Mewn ymateb i'r argymhellion, cytunwyd y byddai rhaglen 'Ôl-osod er mwyn Optimeiddio' yn cael ei mabwysiadu yma yng Nghymru. 

Yn unol â’r ymrwymiad a’r trywydd hwnnw, sefydlwyd y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio (ORP) yn 2020. Ym mis Ebrill 2024 lansiwyd y SATC newydd a gadarnhaodd y gofynion i landlordiaid cymdeithasol gyrraedd targedau datgarboneiddio heriol. Dros y bum mlynedd diwethaf mae prosiectau ar draws y sector tai cymdeithasol wedi cael eu cefnogi. Mae blwyddyn 5 cyllid ORP 3 am barhau i adeiladu ar hyn a sicrhau fod pob landlord cymdeithasol yng Nghymru yn ymwneud â’r ORP i weithio tuag at y targedau a bennir yn SATC.

Wrth fynd ati i ddatgarboneiddio cartrefi , rydym yn cydnabod bod eu hôl-osod yn broses gymhleth ac ailadroddus. Mae'n debygol y bydd angen i gartrefi fynd trwy sawl cam o waith ôl-osod gan leihau eu carbon fesul cam, gan arloesi ac arbrofi dros amser. Adlewyrchir hyn yn y gofyniad i gynhyrchu TEPs ar gyfer eu holl gartrefi. 

Ein bwriad erioed yw bod yr ORP a SATC yn cael eu cynnal fesul cam, gan ddechrau gyda’r sector tai cymdeithasol a defnyddio’r buddsoddiad ynddo i arwain a llywio gwaith ôl-osod ar fathau eraill o gartrefi. Bwriad yr ORP yw gweithredu fel prawf bod dulliau o ôl-osod adeiladwaith a thechnoleg yn gweithio gan greu sylfaen gadarn o dystiolaeth i ddatblygu ein strategaeth ôl-osod tymor hwy. 

Ein ffocws o hyd ar gyfer ORP 3 yw gwneud y defnydd mwyaf effeithiol posibl o wres ac ynni yng nghartrefi cymdeithasol Cymru. Wrth roi’r rhaglen ar waith, byddwn yn gofyn i landlordiaid inswleiddio’u cartrefi cystal ag y gallant, eu gwneud mor aerdyn â phosibl ac ystyried awyru fel ffordd i gadw gwres a gwneud eu cartrefi yn “barod” o ran eu hadeiladwaith. Bydd hyn yn cydbwyso’r gost o wneud cartrefi’n ‘barod o ran eu hadeiladwaith’ ar y naill law a chost defnyddio technoleg i wneud cartrefi'n rhatach i'w rhedeg ac i leihau allyriadau carbon ar y llaw arall. 

Amcanion allweddol y rhaglen yw:

• Darpapru'r Rhaglen mewn ffyrdd sy'n cyd-fynd a dylunio, caffael a darparu tai fforddiadwy sy'n gyson â saith nod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) - Deddf Cenedlaethau’r Dyfodol 2015. 
   
• Annog landlordiaid i feddwl yn strategol ac yn gyson â’r targedau a’r ffordd o weithio a ddisgrifir yn Rhan 3 o Safon Ansawdd Tai Cymru 2023 wrth ystyried mesurau i wneud gwres yn fwy fforddiadwy a datgarboneiddio cartrefi.[1] 
   
• Dangos manteision sy'n gysylltiedig â ffyrdd newydd (pan fo'n briodol) a graddadwy o ôl-osod a'r gadwyn gyflenwi gysylltiedig o gynhyrchion a gwasanaethau. Mae hyn hefyd yn cynnwys ymgysylltu ac ymchwilio i'r sector gwasanaethau ariannol ac yswiriant gyda'r bwriad o annog defnydd ehangach.
   
• Manteisio ar gyfleoedd i greu swyddi, dysgu sgiliau a datblygu diwydiannau lleol, gan fabwysiadu egwyddorion yr economi sylfaen a chefnogi mwy o adfywio. Bydd y rhaglen yn ffynhonnell creu swyddi yn y gadwyn gyflenwi ar gyfer ôl-osod, gan gyflogi masnachau lleol ac yn rhoi hwb i'r galw am y sgiliau hyn yng Nghymru.
   
• Cyfrannu at bolisi Llywodraeth Cymru ynghylch lleihau gwastraff a’r economi gylchol.
   
• Cefnogi'r gwaith o ddatblygu dulliau priodol o ddatgarboneiddio'r sectorau rhentu preifat a pherchnogion meddiannu a lledaenu canfyddiadau allweddol i wneud y mwyaf o ddysgu.

Adnoddau ychwanegol

Cewch ragor o wybodaeth am yr ORP a gwybodaeth gyd-destunol am ddatblygiadau ehangach ar wefan Llywodraeth Cymru neu’r dolenni canlynol:

Rhaglenni Llywodraeth Cymru

Y Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio | LLYW.CYMRU

Safon ansawdd tai Cymru: trosolwg | LLYW.CYMRU 

Newid yn yr hinsawdd | Is-bwnc | LLYW.CYMRU

Gyrfaoedd

Medr - Y Comisiwn Addysg Drydyddol ac Ymchwil

Cymru'n Gweithio | Working Wales | Cymorth Gyrfa a Chyllid 

Cyfrifon Dysgu Personol 

Prentisiaethau 

Gyrfa Cymru ac Ymgysylltu â Busnes gydag Ysgolion "Cynllunio Olyniaeth"

Swyddi mewn Adeiladu | Swyddi Dyfodol Cymru

Cymorth i Fusnesau

Cefnogi busnesau yng Nghymru | Busnes Cymru (llyw.cymru) 

Cymorth Tendro – Busnes Cymru (llyw.cymru)

MCS (Cynllun Ardystio Microgynhyrchu) 
yw marc ansawdd y DU ar gyfer systemau ynni adnewyddadwy ar raddfa fach fel paneli solar, gwresogi solar, pympiau gwres, biomas, a storio batri

TrustMark - yr unig Gynllun Ansawdd a gymeradwywyd gan Lywodraeth y DU ar gyfer gwaith a wneir yn y cartref a'r cyffiniau

Darparwyr Cynllun TrustMark - Mae TrustMark yn gweithio'n agos gyda'u Darparwyr Cynllun, a'u Busnesau Cofrestredig (mae hyn yn rhan o PAS a Lodgement), i sicrhau bod y prosesau a'r gweithdrefnau cywir o fewn y cynllun TrustMark wedi'u dilyn.

Dangosfwrdd yr Amgylchedd Adeiledig Cymru

Astudiaethau achos a chyhoeddiadau cyfryngau

Astudiaethau achos a chyhoeddiadau cyfryngau i'w hanfon at;

OptimisedRetroFitProgramme@gov.wales mewn fformat PDF

Mae'n ofynnol i landlordiaid;

1. Adroddiad i Lywodraeth Cymru

1. Ar ddiwedd blwyddyn y prosiect, adroddiad ar nifer yr adeiladau sy'n derbyn mesurau ôl-ffitio, math a manylion yr ymyrraeth drwy ddiweddaru'r 'Taflen Adolygu Manylion Eiddo'.
2. Ar ddiwedd blwyddyn y prosiect adroddiad ar gynnydd drwy Ffurflen Allbwn Grant 'ORP 3 Blwyddyn 5'
3. Ar ganol y flwyddyn (diwedd Ch2 – 30 Medi 2026) a diwedd y flwyddyn (Ch4 – 5 Mawrth 2027) adroddiad ar y cynnydd tuag at Ofyniad 4 (isod).
4. Ar ôl cwblhau'r prosiect, mae'n ofynnol i landlordiaid gynhyrchu astudiaeth achos ar gyfer pob prosiect. 
5. Newydd: Os gofynnir amdanynt gan Lywodraeth Cymru, darparwch astudiaeth achos ar gynllun penodol.

2. Mae gofyn i landlordiaid cymdeithasol ymgymryd â mesurau ôl-osod cartrefi gan ddefnyddio PAS 2035 (PAS 2035:20 Manyleb ar gyfer ôl-osod ynni mewn adeiladau domestig). [2]

1. Mae'n ofynnol i landlordiaid gyflwyno gwaith ar Warws Data TrustMark. Sylwch fod yna ddewislen ddilysu ORP a landlord ar Warws Data TrustMark)
2. Mae'n ofynnol i landlordiaid sicrhau Tystysgrifau MCS a gwaith cysylltiedig a gyflwynir ar Warws Data TrustMark - Ymholiadau Tystysgrif MCS - MCS
3. Mae'n ofynnol i landlordiaid sicrhau bod eu gweithlu yn y gadwyn gyflenwi wedi'i achredu i PAS2030 neu ddefnyddio dull ymbarél ar gyfer isgontractwyr llai. [3] 

3. Ar gynlluniau a nodwyd yn benodol (h.y. o ddiddordeb) gan Lywodraeth Cymru, mae'n ofynnol i landlordiaid osod Monitro Amgylcheddol ac Ynni i gartrefi i lywio rhaglenni ôl-ffitio yn y dyfodol (megis ORP 3 Blwyddyn 5) ac i greu data cyn-ôl-ffitio i gefnogi dewis o fesurau ar gyfer cartrefi. Nodyn: Gall landlordiaid osod Monitorau Amgylcheddol ac Ynni ym mhob eiddo, os byddant yn penderfynu gwneud hynny. Mae'n parhau i fod yn gost gymwys yn ORP.

1. Mae'n ofynnol i landlordiaid osod Monitro Amgylcheddol ac Ynni sy'n cydymffurfio â'r Rhaglen Ôl-ffitio Optimedig 3
   
   Manyleb Monitro' V.2. Fodd bynnag, pan fo rhesymau ymarferol i beidio â gosod synwyryddion, amlinellwch y rhesymeg isod (er enghraifft os yw Cynllun 1 i gyd yr un archdeip, felly cynigiwch osod mewn 50%).
    
2. Mae'n ofynnol i landlordiaid gontractio eu cyflenwr synhwyrydd dewisol i rannu'r data a gesglir gyda Rheolwyr Setiau Data Llywodraeth Cymru, i'w ymgorffori yn y Set Ddata a'r Dangosfyrddau ORP.

4. Mae'n ofynnol i landlordiaid alinio ag elfennau 3(a), (b), (c) a (d) fel y nodir yn Rhan 3 o Safon Ansawdd Tai Cymru a'r canllawiau a gynhwysir yn Atodiad 3.

1. Mae'n ofynnol i bob eiddo a gyflwynir yn ORP3.5 fod â Llwybrau Ynni Targed 'llawn'
    
2. Fel rhan o safon SATC 2023, mae'n ofynnol i bob landlord cymdeithasol gynnal Asesiad Stoc Gyfan (link) i adolygu cyflwr stoc a data effeithlonrwydd ynni, meddalwedd a sgiliau dadansoddi data a chynhyrchu Cynllun Gwella Ansawdd Data.
    
3. Fel rhan o SATC 2023 mae'n ofynnol i bob landlord cymdeithasol gynhyrchu 75% o'u TEPs llawn ar gyfer eu stoc gyfan erbyn 1 Medi 2026, a 100% o'u TEPs llawn ar gyfer eu holl gartrefi yn eu stoc erbyn 31 Mawrth 2027, bydd y rhain yn cael eu llywio gan eu Asesiad Stoc Cyfan.
    
4. Mae'n ofynnol i landlordiaid cymdeithasol gyflwyno Adroddiad Monitro Cydymffurfiaeth blynyddol fel yr amlinellir yn y ddogfen Newidiadau Ar Unwaith i SATC a gyhoeddwyd ym mis Hydref 2025. 

5. Rhoi gwybod i Lywodraeth Cymru am eu sgiliau a'u cadwyni cyflenwi

1. Mae'n ofynnol i landlordiaid cymdeithasol ddarparu manylion eu cyflenwyr cynnyrch a gwasanaethau
    
2. Mae'n ofynnol i landlordiaid cymdeithasol ddarparu manylion am hyfforddiant a chymhwyster eu staff a'u cyflenwyr wrth gynllunio a chyflawni gwaith 

6. Adrodd i Lywodraeth Cymru ar ffrydiau cyllido ychwanegol sy'n cael eu cymhwyso ar gyfer gweithgareddau ôl-ffitio, megis:

• Cyllid Busnes a Grantiau | Busnes Cymru 
• Am fwy o wybodaeth, ewch i Datblygu syniadau ar gyfer busnes, cynhyrchion neu wasanaethau | Busnes Cymru
• Rhaglen Gyfalaf Llety Trosiannol (“TACP”) | Llywodraeth Cymru
• Cynllun Uwchraddio Boeleri | Llywodraeth y DU 
• Cynllun Grant Tai Cymdeithasol Llywodraeth Cymru | LLYW.CYMRU
• Grant Cartrefi Gwag | Llywodraeth Cymru 
• Cyllid - Cymru - Rhanbarthau - Tai LIN
• Cynllun effeithlonrwydd rhwydwaith | Llywodraeth y DU 

1. Caiff taliadau eu rhyddhau fel ôl-daliadau yn unol â’r gwaith fydd wedi’i wneud fel rhan o’ch rhaglen. Defnyddir cylch talu chwarterol gydol blwyddyn ariannol 2026/25, gyda gofyn bod yr holl waith yn cael ei orffen erbyn 31/03/2027 fan bellaf. Bydd hyn yn cynnwys unrhyw waith oedd heb ei orffen o fersiynau blaenorol o’r rhaglen. Ni fydd grant ar gael ar gyfer unrhyw waith fydd heb ei orffen ar ôl y pwynt hwn.
    
2. Mae Llywodraeth Cymru’n cadw’r hawl i newid dyddiadau a gofynion y cynllun. Trafodir hyn yn uniongyrchol ag ymgeiswyr llwyddiannus ar adeg briodol.
    
3. Mae'r cyllid i gefnogi landlordiaid cymdeithasol i ariannu gwaith effeithlonrwydd ynni.
    
4. Mae costau cyfalaf cymwys yn gostau y gellir eu cysylltu'n uniongyrchol â'r rhaglen, fel gwaith sy'n gysylltiedig â mesurau ôl-ffitio wedi'u gosod mewn cartrefi.
    
5. Gellir defnyddio hyd at 10% o drothwy ariannu’r dyraniad grant i gynnal y gweithgareddau anuniongyrchol canlynol:
   
   • Gwaith arloesi ac ymchwil ar gyfer datgarboneiddio’ch stoc dai.
   • Ffioedd rheoli rhaglenni mewnol. 
   • Ffioedd rheoli trydydd parti (ystyrir pob achos yn ôl ei rinweddau) 
   • Caffael meddalwedd fewnol ar gyfer rheoli asedau a modelu stoc
   • Mesurau gwella rheoli data, gan gynnwys asesiadau ansawdd data.
    
6. Sylwch fod gofyniad i rannu eich cyfraniad eich hun yn ôl categori ar y daflen costau cymwys.
    
7. Mae systemau monitro Amgylcheddol ac Ynni a ffioedd Asesu Ôl-osod yn gostau cymwys.
    
8. Bydd TAW (Treth ar Werth) ar wariant a ysgwyddir ond yn cael ei ystyried yn wariant cymwys os na allwch adennill y TAW o fewn eich rheolau trethu eich hun.
    
9. Nodyn – Mae gofyniad i chi wneud cyfraniad a rhaid iddo hefyd gynnwys elfen o gyllideb bur. 

Bwriad Llywodraeth Cymru yw casglu tystiolaeth am yr hyn sy'n gweithio a'r hyn sydd ddim, er mwyn llywio penderfyniadau buddsoddi a pholisi yn y dyfodol.

Bydd y Llythyr Cynnig Grant a roddir i’r prosiectau llwyddiannus yn cadarnhau beth fydd y gofynion gwerthuso.

Bydd gofyn i bob prosiect llwyddiannus gynnal ymarferion gwerthuso fel amod o’r grant. Gellir comisiynu gwerthusiad ychwanegol penodol er mwyn asesu ffocws cynllun unigol ar arloesedd. Trafodir hyn fesul cynllun cyn cytuno arno. Mae darparu data amserol hefyd yn amod o’r cyllid.

Ar ôl dadansoddiad cychwynnol, bydd y data yn cael ei gasglu a'i gyhoeddi 

7.1 Cyflwyno Ceisiadau

Dylech e-bostio pob gohebiaeth a phob cais at: OptimisedRetroFitProgramme@gov.wales. Dylech anfon copi hefyd at arweinydd perthnasol yr ORP yn Llywodraeth Cymru: 

• Daniel Dunning (daniel.dunning@gov.wales) – Arweinydd cyffredinol ac ar faterion ariannol
• Bethan King (bethan.king@gov.wales) – ar faterion monitro, Dangosyddion Perfformiad ac adroddiadau cynnydd
• Malcolm Davies (malcolm.davies2@gov.wales) – ar faterion ynghylch Cadwyni Cyflenwi a Sgiliau 
• Patrick Myall (patrick.myall001@gov.wales) – ar faterion monitro a manylebau technegol
• Darren Hatton (darren.hatton@gov.wales) – SATC 

7.2 Asesu Cydymffurfiaeth

Dylai ymgeiswyr nodi’r canlynol:

• Rhaid cyflwyno ffurflen gais wedi’i llenwi, y costau cymwys a manylion y cynllun ac unrhyw atodiadau sydd eu hangen. 
• Bydd ymgeiswyr wedi ymrwymo i fodloni’r holl feini prawf a ddisgrifir yn y ffurflen gais. 
• Bydd ymgeiswyr wedi ymrwymo i fonitro a gwerthuso’r prosiectau a gyllidir. 
• Rhaid i ymgeiswyr ystyried y Rheoli cymorthdaliadau | LLYW.CYMRU. Bydd Llywodraeth Cymru’n cadarnhau hyn. 
• Bydd Llywodraeth Cymru’n gofyn am ragor o fanylion neu wybodaeth a/neu am esboniadau yn ôl y gofyn i fedru asesu a chymeradwyo cais yr ORP a disgwylir i ymgeiswyr ymateb ar fyrder i’r ceisiadau hyn.

Caiff y cynigion eu hasesu yn ôl y graddau y maent yn cyd-fynd ag amcanion a nodau’r rhaglen ôl-osod er mwyn optimeiddio ac â’r gofynion a ddisgrifir uchod.

Gallem ofyn i ymgeiswyr am ragor o wybodaeth a/neu esboniadau fel a ddisgrifir uchod. Bydd swyddogion Llywodraeth Cymru yn hysbysu ymgeiswyr sydd wedi cyflwyno cynigion llwyddiannus a/neu gynigion gydag amodau cyn cynnig a dyfarnu’r grant.

8.1 Cynnig Grant yr ORP

Caiff llythyr cynnig grant ei anfon ar ôl cwblhau’r holl archwiliadau a phrosesau a ddisgrifir uchod. Rhaid cyflwyno proffil talu gyda’r cais. Dim ond mewn amgylchiadau eithriadol y derbynnir amrywiadau i'r llythyr grant gwreiddiol.

Dylid cydnabod cefnogaeth Llywodraeth Cymru ar bob cyhoeddusrwydd, datganiad i'r wasg a deunydd marchnata sy’n ymwneud â'r prosiect, yn ogystal ag ar y safle wrth ei ddatblygu.

Mae'n rhaid i’r gydnabyddiaeth honno fod ar ffurf a gymeradwywyd gan Lywodraeth Cymru a rhaid iddi gydymffurfio â chanllawiau brandio Llywodraeth Cymru.

Canllawiau Brandio Llywodraeth Cymru 

Astudiaethau Achos a Chyhoeddiadau Cyfryngau i'w hanfon at;

OptimisedRetroFitProgramme@gov.wales mewn fformat PDF

Os hoffech ragor o gyngor neu wybodaeth am yr ORP, e-bostiwch OptimisedRetroFitProgramme@gov.wales 

[1] Safon Ansawdd Tai Cymru 2023 (tud 20-23 a tud 60-67)

[2] PAS 2035:2019 / PAS 2035/2030:2023 • TrustMark(Rydym nawr mewn cyfnod pontio pan fydd safonau 2019 yn cael eu disodli ar 30 Mawrth 2025 gan safonau 2023)

[3] Dull ymbarél yw lle mae cwmni achrededig A yn llofnodi gwaith cwmni llai B