Rhaglen lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais newydd i Gymru - Pennod 1: Datblygu gwasanaeth iechyd a gofal sy’n addas ar gyfer y dyfodol, a thorri rhestrau aros

Yn ystod y 100 diwrnod cyntaf, rydym wedi dechrau symud adnoddau at wasanaethau gofal sylfaenol, ac at ymgorffori dull trawslywodraethol o ymdrin ag atal.

Poblogaeth iach yw sylfaen cenedl ffyniannus, ac mae’r Llywodraeth hon yn cymryd o ddifrif yr angen i ailddosbarthu adnoddau tuag at atal afiechyd, mynediad gwell at wasanaethau, a gofal cymdeithasol llawer gwell. Am gyfnod rhy hir, mae pobl yng Nghymru wedi treulio gormod o amser mewn iechyd gwael, ac mae gwasanaethau’n cael mwy a mwy o drafferth i ymdopi â chyflyrau iechyd yr 21ain ganrif a gofynion gofal cymdeithasol.

Mae dyfodol gwahanol yn bosibl; lle rhoddir yr un flaenoriaeth i atal afiechyd â thrin salwch, lle mae gwasanaethau’n cael eu llunio yn seiliedig ar bobl a chymunedau, a lle mae pob rhan o’r llywodraeth yn gweithio gyda’i gilydd i wella iechyd a llesiant.

Yn ystod y 100 diwrnod cyntaf, rydym wedi dechrau symud adnoddau at wasanaethau gofal sylfaenol, ac at ymgorffori dull trawslywodraethol o ymdrin ag atal. Bydd hyn yn helpu i gadw pobl yn iachach yn hirach, gan leihau’r galw am wasanaethau iechyd a gofal yn y dyfodol drwy sicrhau camau cydgysylltiedig ym mhob portffolio Gweinidogol.

Mae hwn yn nod hirdymor, ac wrth inni wneud y newid mawr hwn, byddwn yn parhau i drin pobl pan fydd angen triniaeth arnynt, drwy ddatblygu gwasanaeth iechyd a gofal sy’n addas ar gyfer heddiw ac sy’n ymateb i newidiadau yfory. Mae ymrwymiad i egwyddorion sylfaenol GIG Cymru yn sail i’n dull gweithredu: sef darparu gofal iechyd o ansawdd uchel sy’n rhad ac am ddim pryd a lle bynnag y bo’i angen, yn seiliedig ar angen clinigol yn hytrach na’r gallu i dalu, a chynnal mynediad cyffredinol at wasanaethau, gan gynnwys presgripsiynau GIG Cymru am ddim. Bydd gwasanaethau ar gael fwyfwy yn Gymraeg a Saesneg yn ôl dewis.

Bydd ymchwil a datblygu, arloesi a gwelliant parhaus yn hanfodol i ddatblygu system iechyd a gofal sy’n gynaliadwy ac yn addas ar gyfer y dyfodol.

Drwy gryfhau cydweithio rhwng GIG Cymru, gofal cymdeithasol, prifysgolion, diwydiant a chymunedau, byddwn yn sicrhau bod gwasanaethau a thriniaethau’n cael eu llywio gan y dystiolaeth orau sydd ar gael, a’u bod yn mabwysiadu ac yn ehangu’r defnydd o arloesedd profedig yn gyflym. Byddwn yn creu diwylliant lle mae staff rheng flaen yn cael eu grymuso i fod yn rhan o ymchwil ac yn gallu gwerthuso ac arloesi; gan helpu i wella canlyniadau, lleihau anghydraddoldebau, darparu gwasanaethau mwy cynaliadwy ac ysgogi mewnfuddsoddi a ffyniant economaidd.

Ymhellach, drwy gryfhau cydweithredu ar draws iechyd, gofal cymdeithasol a gwasanaethau cymunedol, byddwn yn gwella pontio rhwng gwasanaethau, yn cefnogi rhyddhau amserol pan fydd pobl yn barod i adael yr ysbyty, ac yn helpu pobl i aros yn annibynnol am gyfnod hirach yn eu cymunedau eu hunain. Bydd y camau hyn yn gwella llif cleifion ar draws y system iechyd a gofal, gan leihau oedi a sicrhau bod pobl yn cael gofal yn y lleoliad cywir, gan roi terfyn ar ofal coridor yng Nghymru yn y pen draw.

Bydd yr egwyddorion hyn yn parhau i lywio penderfyniadau ynghylch llunio, darparu a buddsoddi mewn gwasanaethau ar draws y system iechyd a gofal.

Gall amseroedd aros llai arwain at ganlyniadau cadarnhaol, megis cyflyrau iechyd yn gwella a thriniaeth haws, ansawdd bywyd gwell, a llai o boen a straen a achosir gan ansicrwydd.

Nid yw rhestrau aros yn cael yr un effaith ym mhob rhan o Gymru, felly drwy eu lleihau, rydym hefyd yn mynd i’r afael ag anghydraddoldeb. Drwy wella amseroedd aros, byddwn yn helpu pobl i ddychwelyd i’r gwaith ac i fod yn egnïol yn gyflymach, sy’n cefnogi ein cenhadaeth cynhyrchiant, ac yn lleihau’r galw am ofal cymdeithasol hirdymor.

Byddwn yn:

• lleihau amseroedd aros ac yn gwella’r ffordd y mae gofal a gynlluniwyd yn cael ei ddarparu drwy drawsnewid a moderneiddio gwasanaethau cleifion allanol, ehangu capasiti diagnostig a llawfeddygol a sefydlu hyd at 10 hwb llawfeddygol ledled Cymru.

Mae pawb yng Nghymru yn haeddu mynediad at ofal o ansawdd uchel sy’n amserol, yn effeithiol ac yn seiliedig ar angen. Rydym wedi ymrwymo i wella canlyniadau iechyd a phrofiadau pobl o ofal, gan sicrhau bod gwasanaethau’n cael eu llunio fel bod pobl yn gallu cael mynediad at y cymorth cywir, yn y lle iawn, ar yr adeg iawn ac mor agos â phosibl at eu cartref. Byddwn yn mynd ati i adeiladu ar gynllun gweithredu Mwy na Geiriau – fel bod gwasanaethau iechyd a gofal ar gael drwy gyfrwng y Gymraeg, yn cynnwys drwy wasanaethau digidol a theleiechyd.

Byddwn yn parhau i hyrwyddo hawliau a llesiant pobl ag anableddau dysgu a phobl niwrowahanol, gan sicrhau eu bod yn gallu cael mynediad at ofal a chymorth o ansawdd uchel, ynghyd â chyfleoedd i fyw bywydau annibynnol a gwerth chweil. Rydym yn cydnabod yr heriau sy’n gysylltiedig ag amseroedd aros am asesiadau niwroddatblygiadol a byddwn yn gweithio gyda phartneriaid i nodi gwelliannau.

Byddwn yn parhau â gwaith i roi blaenoriaeth i atal hunanladdiad a darparu cymorth i bobl sy’n hunan-niweidio drwy gryfhau ymyrraeth gynnar. Byddwn yn grymuso pobl i wrando a deall, gan sicrhau bod pawb yn gallu cael gafael ar gymorth amserol cyn cyrraedd pwynt argyfwng. Bydd hyn yn helpu i sicrhau bod pobl yn cael y cymorth cywir ar yr adeg gynharaf bosibl, gyda chefnogaeth cyllid wedi’i ddiogelu. Yn ogystal, bydd ymgorffori ystyriaethau iechyd meddwl ar draws polisïau’r llywodraeth, prosesau gwneud penderfyniadau a gwasanaethau cyhoeddus yn helpu i greu dull mwy cydgysylltiedig o hyrwyddo llesiant. Bydd hyn yn gwella canlyniadau ac yn mynd i’r afael â’r ffactorau sy’n cael yr effaith fwyaf ar iechyd meddwl pobl sydd mewn perygl.

Drwy wneud defnydd gwell o ddata, ymchwil, arloesedd a lleisiau pobl sydd â phrofiad bywyd, byddwn yn gwella effeithiolrwydd gwasanaethau, yn lleihau amrywiadau diangen ac yn creu system fwy cysylltiedig sy’n darparu safonau gofal cyson uchel ledled Cymru.

Byddwn yn:

• sicrhau bod gofal integredig yn cael ei ddarparu yn nes at y cartref gyda gweithgarwch ataliol yn ganolog iddo i gefnogi diagnosis cynharach, lleihau derbyniadau i’r ysbyty ac oedi cyn rhyddhau cleifion.
• cryfhau llwybrau clinigol cenedlaethol ar gyfer pob grŵp oedran, gan ganolbwyntio’n benodol ar iechyd meddwl, strôc, diabetes, offthalmoleg a gofal cardiofasgwlaidd, er mwyn sicrhau gofal diogel, teg ac o ansawdd uchel ledled Cymru, gan ymgorffori hawliau cleifion a lleihau amrywiadau rhanbarthol. Bydd yr uchelgais ar gyfer GIG Cymru yn cael ei hamlinellu drwy Gynllun Gwasanaethau Clinigol Cenedlaethol.
• cyflwyno Strategaeth Ganser Genedlaethol sy’n canolbwyntio ar atal, diagnosis cynharach, ymchwil ac arloesi, mynediad teg at wasanaethau, a gofal canser sy’n canolbwyntio’n fwy ar yr unigolyn.
• gwella canlyniadau a phrofiadau iechyd a gofal i fenywod a merched gan gynnwys drwy Gynllun Iechyd Menywod GIG Cymru wedi’i atgyfnerthu, gan sicrhau bod menywod yn cael eu clywed, bod pobl yn gwrando arnynt a’u bod yn cael eu cynnwys wrth lunio’r gwasanaethau y maent yn eu defnyddio ac yn y penderfyniadau sy’n effeithio ar eu gofal. Byddwn hefyd yn parhau i ddarparu canlyniadau gwell i fenywod, teuluoedd a babanod drwy ein mentrau gofal mamolaeth a newyddenedigol ehangach.
• gwella canlyniadau i bobl sy’n byw gyda dementia drwy ddiagnosis cynharach, mynediad amserol at asesiadau a thriniaeth, gan gynnwys cryfhau’r cymorth a’r gweithgarwch ataliol, yn ogystal â thrwy gyhoeddi Strategaeth Ddementia.
• gweithio i fynd i’r afael â’r heriau allweddol sy’n wynebu gofal lliniarol a gofal diwedd oes.
• gwella mynediad at gymorth iechyd meddwl gan gynnwys llwybrau mynediad ar yr un diwrnod a chryfhau’r dull ‘dim drws anghywir’.
• ymgorffori ffordd o ymdrin ag iechyd a gofal sy’n canolbwyntio ar ganlyniadau, gan ddefnyddio tystiolaeth, data a phrofiadau cleifion i lunio, darparu a gwella gwasanaethau sy’n cyflawni canlyniadau gwell o ran iechyd i bobl Cymru.

Mae system iechyd a gofal gynaliadwy yn dibynnu ar y bobl sy’n darparu gwasanaethau a’r seilwaith sy’n eu cefnogi. Ein gweithlu yw ein hased gorau, a byddwn yn cefnogi ein proffesiynau iechyd a gofal, gan eu harfogi i ddiwallu anghenion ein poblogaeth.

Bydd pobl ledled Cymru yn elwa ar ofal diogel a chydgysylltiedig o ansawdd uchel gan dimau sy’n cael eu cefnogi’n dda, sydd â’r sgiliau priodol ac sydd â’r gallu i addasu wrth i anghenion newid.

Byddwn yn gweithio gyda byrddau iechyd i wneud GIG Cymru yn fan lle gall pobl wneud eu gwaith gorau, lle mae gan staff lais i ddylanwadu ar wella gwasanaethau a lle mae penderfyniadau sy’n ymwneud â’r gweithlu yn seiliedig ar ddealltwriaeth glir o anghenion cleifion, profiadau staff, ansawdd, fforddiadwyedd a chanlyniadau.

Bydd buddsoddi yn ein gweithlu, moderneiddio ein hystad, croesawu trawsnewid digidol a chryfhau cynllunio system gyfan yn sicrhau bod gwasanaethau iechyd a gofal yn parhau i fod yn gynaliadwy, yn ymatebol ac yn addas ar gyfer y dyfodol.

Byddwn yn:

• datblygu gweithlu cynaliadwy a medrus drwy gyflwyno strategaeth gweithlu hirdymor sy’n sicrhau cynnydd o hyd at 100 yn niferoedd y meddygon teulu, gan wella mynediad at ofal y tu allan i oriau, lleihau’r pwysau ar ysbytai ac adrannau damweiniau ac achosion brys, a chefnogi gweithio hyblyg a datblygiad proffesiynol parhaus.
• gwella mynediad at wasanaethau deintyddol, gan gynnwys ystyried opsiynau i sefydlu ysgol ddeintyddol newydd mewn partneriaeth â Phrifysgol Aberystwyth a Phrifysgol Bangor, a sicrhau bod byrddau iechyd yn asesu anghenion deintyddiaeth lleol ac yn cymryd camau rhesymol i sicrhau darpariaeth ddeintyddol ddigonol i’w poblogaethau.
• adolygu strwythurau sefydliadol a llywodraethiant, a’u cryfhau neu eu newid pan fo angen, i wella effeithiolrwydd ac atebolrwydd y system.
• datblygu rhaglen Cyfleusterau Iechyd a Gofal Cynaliadwy, gan flaenoriaethu gwaith cynnal a chadw risg uchel ac atgyweiriadau brys, moderneiddio a defnydd mwy effeithlon o’r ystad.
• gweithredu Strategaeth Ddigidol 10 mlynedd sy’n hyrwyddo arloesi a defnydd strategol o AI a thechnolegau eraill sy’n dod i’r amlwg ar draws GIG Cymru, yn gwella llythrennedd iechyd, ac yn cryfhau’r defnydd o ddata i wella canlyniadau cleifion, yn llywio penderfyniadau ac yn darparu gwasanaethau mwy effeithiol.

Mae’r rhaniad hirsefydlog rhwng y  systemau iechyd a gofal cymdeithasol yn aneffeithlon ac anghynaliadwy 
ac nid yw’n adlewyrchu gwir anghenion pobl. Byddwn yn datblygu system gofal cymdeithasol gryfach sy’n grymuso pobl i fyw’n dda, cynnal eu hannibyniaeth a chadw mewn cysylltiad â’u cymunedau. Drwy weithlu medrus sy’n cael ei werthfawrogi, cefnogaeth i ofalwyr di-dâl, ffocws ar atal, a gweithio mewn partneriaeth agosach, byddwn yn darparu gofal a chymorth o ansawdd uchel, sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn, yn gyson, yn gynaliadwy ac yn gwella canlyniadau i bobl ledled Cymru.

Mae mwy na 300,000 o bobl yn darparu gofal a chefnogaeth amhrisiadwy i aelodau o’r teulu a ffrindiau ledled Cymru, gan wneud cyfraniad eithriadol at gymdeithas a’r economi, ac arbed biliynau o bunnoedd i’n gwasanaethau cyhoeddus bob blwyddyn. Mae eu hymroddiad yn cael effaith ddofn ar iechyd, llesiant ac ansawdd bywyd y rhai y maent yn gofalu amdanynt. Wrth inni barhau i gefnogi gofalwyr di-dâl i gael y gydnabyddiaeth, y gefnogaeth a’r cymorth ymarferol y maent yn eu haeddu, mae’r gwaith o ddatblygu Strategaeth Genedlaethol newydd ar gyfer Gofalwyr Di-dâl ar y gweill, a bydd yn helpu i lunio cymorth i ofalwyr yn y dyfodol.

Rydym wedi ymrwymo i greu Cymru lle mae gofalu yn cael ei gydnabod a’i werthfawrogi’n briodol, lle mae atal a chymorth cymunedol yn cael eu blaenoriaethu, a lle mae gofalwyr di-dâl yn cael y gwasanaethau a’r gefnogaeth sydd eu hangen arnynt i reoli eu rôl gofalu. Rydym am i ofalwyr di-dâl gael eu trin gydag urddas a pharch a pheidio â bod dan anfantais oherwydd y gofal y maen nhw’n ei ddarparu.

Byddwn yn:

• symud tuag at Wasanaeth Gofal Cenedlaethol drwy gryfhau gofal cymdeithasol drwy Raglen Gwasanaeth Cenedlaethol a fydd yn sicrhau safonau cyson, dulliau casglu data gwell a gweithlu sy’n cael ei gefnogi’n well.
• sicrhau pontio didrafferth rhwng gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol i ddarparu gofal sy’n fwy cydgysylltiedig a chynaliadwy ac sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn. 

Mae amddiffyn plant ac oedolion agored i niwed drwy gydol eu bywydau yn gyfrifoldeb pwysig i’r llywodraeth, ac mae’n gweithredu fel rhwyd ddiogelwch hanfodol. Byddwn yn atgyfnerthu’r trefniadau diogelu ledled Cymru er mwyn bod plant ac oedolion sydd mewn perygl yn cael eu hamddiffyn yn gyson ac yn effeithiol ni waeth ble maen nhw’n byw na pha wasanaethau y maen nhw’n eu defnyddio.

Drwy’r rhaglen Diogelu Cryfach ar gyfer Cymru Fwy Diogel, byddwn yn cryfhau arweinyddiaeth, goruchwyliaeth ac atebolrwydd cenedlaethol, yn gwella dysgu a gwelliant parhaus, ac yn cefnogi arferion diogelu amlasiantaeth mwy cyson. Bydd y diwygiadau hyn yn helpu i sicrhau bod y trefniadau diogelu yn fwy parod i ymateb i risgiau presennol a rhai sy’n dod i’r amlwg, gan gadw lleisiau a phrofiadau plant ac oedolion yn rhan ganolog o’r broses o wneud penderfyniadau.

Byddwn yn:

• diwygio’r maes diogelu i gryfhau’r ffordd y mae plant ac oedolion yn cael eu hamddiffyn drwy atebolrwydd cliriach, arweinyddiaeth gryfach a defnydd gwell o ddata a gwybodaeth i ysgogi gwelliant parhaus yn ymarferol.