Opsiynau i'r dyfodol ar gyfer y cynllun cymhorthdal llaeth ysgol: asesiad effaith prawfesur gwledig

Gan fod y trefniadau cyflwyno o'r cynllun presennol yn dod i ben, ochr yn ochr â'r ddarpariaeth sefydledig o Brydau Ysgol am ddim i holl blant Ysgolion Cynradd, Prydau Ysgol Am Ddim sy'n seiliedig ar brawf modd, darpariaeth Brecwast am ddim i blant Ysgolion Cynradd, a chyflwyno Rheoliadau Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Safonau a Gofynion Maeth) (Ysgolion Cynradd a Gynhelir) (Cymru) 2025, mae'n briodol adolygu'r dull polisi yn y dyfodol ar gyfer darparu llaeth mewn ysgolion.

Mae tirwedd bwyd ysgol yng Nghymru wedi newid yn sylweddol ers cyflwyno'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol yn 1977. Mae dysgwyr bellach yn cael budd o becyn cymorth bwyd ysgol ehangach, gan gynnwys Prydau Ysgol am ddim i holl blant Ysgolion Cynradd, Prydau Ysgol am Ddim, darpariaeth Brecwast am ddim i blant Ysgolion Cynradd, a chyflwyno Rheoliadau Bwyta'n Iach mewn Ysgolion (Gofynion a Safonau Maeth) (Ysgolion Cynradd a Gynhelir) (Cymru) 2025.

Gyda'i gilydd, mae'r mesurau hyn yn cefnogi mynediad at fwyd a diod maethlon yn ystod y diwrnod ysgol ac yn cyfrannu at amcanion ehangach sy'n ymwneud ag iechyd, llesiant, cyrhaeddiad addysgol a lleihau anghydraddoldebau.

Fel rhan o'r cynnig bwyd ysgol ehangach hwn, mae llaeth yn parhau i fod ar gael drwy ddarpariaeth brecwast a chinio a gyflawnir yn unol â safonau bwyd yr ysgol. O ganlyniad, nid yw mynediad at laeth am ddim bellach yn dibynnu'n llwyr ar gynllun llaeth ysgol pwrpasol.

Mae Llywodraeth Cymru yn ystyried naill ai: 

• (Opsiwn 1): disodli’r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol, y gyfraith bresennol a gymathwyd, a weithredir drwy strategaeth ar y cyd rhwng Cymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon ac a weinyddir gan yr Asiantaeth Taliadau Gwledig, gyda model a ariennir gan grant a ddarperir drwy’r Grant Addysg Awdurdod Lleol o fis Ebrill 2027 ymlaen, neu
• (Opsiwn 2): Dod â'r cynllun llaeth pwrpasol i ben, gan gydnabod y byddai cyfleoedd i ddarparu llaeth yn parhau i fod ar gael drwy ddarpariaeth brecwast a chinio ysgol i ddysgwyr sy’n cymryd rhan.

Dylid ystyried darpariaeth llaeth o fewn amgylchedd ehangach bwyd ysgol. Gyda'i gilydd, mae Prydau Ysgol am ddim i holl blant Ysgolion Cynradd, Prydau Ysgol am Ddim, darpariaeth brecwast ysgol a'r Rheoliadau Bwyta'n Iach sy'n sail iddynt yn darparu fframwaith cynhwysfawr i gefnogi mynediad at fwydydd a diodydd maethlon yn ystod y diwrnod ysgol. Mae ysgolion yn chwarae rhan bwysig wrth hyrwyddo ymddygiadau bwyta iach ac annog bwyta bwyd a diodydd maethlon, gan gynnwys llaeth a chynhyrchion llaeth, drwy ddull ysgol gyfan o ymdrin â bwyd. Mae darpariaeth bwyd ysgol yn cyfrannu at iechyd a llesiant dysgwyr, yn cefnogi datblygiad arferion deietegol iach, ac yn helpu i wneud y gorau o gyfranogiad mewn rhaglenni bwyd maethlon.

Ni chanfuwyd unrhyw dystiolaeth i awgrymu bod dysgwyr gwledig ar hyn o bryd yn profi gwahanol lefelau o hawl i laeth drwy'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol o'i gymharu â dysgwyr mewn ardaloedd trefol. Nid oes gan Lywodraeth Cymru dystiolaeth ar gyfran busnes y cyflenwyr sy'n cymryd rhan a gynrychiolir gan laeth ysgol ledled Cymru.

Disgrifiwch ac eglurwch effaith y cynnig ar bobl, busnesau a chymunedau cefn gwlad

Opsiwn 1

Disgwylir mai effaith niwtral a gaiff Opsiwn 1 ar gymunedau gwledig. Drwy gynnal y Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol drwy fodel cyflwyno newydd a ariennir gan grant, byddai'r cynnig yn cadw'r ddarpariaeth bresennol i ddysgwyr gan leihau cymhlethdod gweinyddol i ysgolion ac awdurdodau lleol.

Disgwylir i'r opsiwn hefyd gynnal y galw o fewn cadwyn cyflenwi llaeth Cymru, gan gefnogi cynhyrchwyr, proseswyr a chyflenwyr gwledig. Gall y newid i ddarparu Grant Addysg Awdurdod Lleol gynnig cyfleoedd i sicrhau bod y ddarpariaeth yn cyd-fynd â threfniadau bwyd ysgol a phrosesau caffael presennol awdurdodau lleol.

Ni nodwyd unrhyw effeithiau andwyol sylweddol, er y gallai newidiadau i drefniadau dosbarthu lleol effeithio ar rai perthnasoedd â chyflenwyr ac arferion caffael.

Opsiwn 2

Gallai Opsiwn 2 gael effaith negyddol ar fusnesau a chymunedau gwledig yn y diwydiant llaeth. Gallai dod â'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol i ben leihau’r galw cyffredinol am laeth a gyflenwir i ysgolion, gyda goblygiadau posibl i rannau o gadwyn gyflenwi llaeth Cymru a’r cymunedau gwledig y mae’n eu cefnogi.

Mae maint unrhyw effaith yn ansicr a byddai'n dibynnu ar y graddau y mae ysgolion ac awdurdodau lleol yn darparu llaeth ar draws trefniadau bwyd ysgol presennol a'r graddau y mae Llaethdai Cymru yn ddibynnol ar y refeniw o laeth a gaffaelir yn gyhoeddus drwy'r cynllun o'i gymharu â'r refeniw a gânt drwy lwybrau masnachol ehangach.

Bydd Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu drwy ymgynghoriad wedi'i gynllunio â rhanddeiliaid yr effeithir arnynt i ystyried yr effeithiau posibl ar gymunedau gwledig, busnesau llaeth a chadwyni cyflenwi fel rhan o'r broses gwneud penderfyniadau. 

A yw'r cynnig yn effeithio ar amaethyddiaeth?

Mae'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol yn creu ffynhonnell sefydlog o alw am laeth a gyflenwir i ysgolion. Byddai parhau â'r cynllun o dan Opsiwn 1 yn debygol o gynnal y galw hwnnw, ond gallai dod â'r cynllun o dan Opsiwn 2 i ben leihau'r galw am laeth a gyflenwir drwy ysgolion ac o bosibl effeithio ar gynhyrchwyr, proseswyr, dosbarthwyr a chyflenwyr llaeth. Mae'n debyg bod yr effaith yn gymharol gymedrol yng nghyd-destun y farchnad llaeth ehangach a'r sector manwerthu, ond mae'n dal i fod yn effaith amaethyddol. 

Mae Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd yn ymwybodol o ddau gyflenwr llaeth sy'n gweinyddu'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol ar ran rhai ysgolion: Ddol Fach Dairy a Dairy Link UK, gyda Ddol Fach yn gyflenwr Cymreig.

A yw'r polisi/gweithgaredd yn gysylltiedig â chymorth i amaethyddiaeth, gweithgareddau eraill a gynhelir ar dir a ddefnyddir ar gyfer amaethyddiaeth, neu weithgareddau ategol?

Yn hanesyddol, mae'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol wedi cefnogi'r defnydd o laeth gan blant a'r galw am gynhyrchion llaeth a gynhyrchir drwy'r sector amaethyddol. Er mai prif nod y cynllun newydd arfaethedig yng Nghymru o dan Opsiwn 1 yw cefnogi maeth plant a darpariaeth bwyd ysgol, mae'r ddau opsiwn yn parhau i fod yn gysylltiedig â gweithgareddau amaethyddol ategol am eu bod yn dylanwadu ar y galw am laeth a gaiff ei gynhyrchu, ei brosesu a'i ddosbarthu drwy'r gadwyn gyflenwi llaeth.

Byddai Opsiwn 1 yn cynnal y galw hwn ac yn parhau i ddarparu cefnogaeth anuniongyrchol i gynhyrchwyr, proseswyr, dosbarthwyr a chyflenwyr cynhyrchion llaeth, gan gynnwys y rhai sy'n gweithredu yng nghefn gwlad Cymru. Gallai Opsiwn 2 leihau'r galw am laeth a gyflenwir drwy ysgolion ac felly gallai gael goblygiadau anuniongyrchol i rannau o'r sector llaeth a busnesau gwledig cysylltiedig. Mae maint unrhyw effaith yn ansicr a byddai'n dibynnu ar batrymau caffael a defnydd yn y dyfodol.

A yw'r polisi/gweithgaredd yn gysylltiedig â'r broses o reoleiddio amaethyddiaeth, gweithgareddau eraill a gynhelir ar dir a ddefnyddir ar gyfer amaethyddiaeth, neu weithgareddau ategol?

Nid yw'r naill opsiwn na'r llall yn rheoleiddio ffermio, rheoli tir, cynhyrchu amaethyddol, safonau amgylcheddol, lles anifeiliaid, na gweithgareddau amaethyddol ategol. Mae'r cynnig yn ymwneud â chyllido a chyflenwi darpariaeth llaeth ysgol ac nid yw'n cyflwyno nac yn diwygio gofynion rheoleiddio ar gyfer busnesau amaethyddol.

Disgrifiwch ac esboniwch effaith y cynnig ar amaethyddiaeth, neu weithgareddau eraill a gynhelir ar dir a ddefnyddir ar gyfer amaethyddiaeth, neu weithgareddau ategol, yn erbyn amcanion Rheoli Tir yn Gynaliadwy Deddf Amaethyddiaeth (Cymru) 2023

Yn hanesyddol, mae'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol wedi cefnogi amcanion maeth plant ac amcanion y farchnad amaethyddol. Er mai prif nod y cynllun newydd arfaethedig yng Nghymru yw cefnogi maeth plant a darpariaeth bwyd ysgol, mae'r ddau opsiwn yn parhau i fod yn gysylltiedig â gweithgareddau amaethyddol ategol am eu bod yn dylanwadu ar y galw am laeth a gaiff ei gynhyrchu, ei brosesu a'i ddosbarthu drwy'r gadwyn gyflenwi llaeth.

Cynhyrchu bwyd a nwyddau eraill mewn modd cynaliadwy

Mae Opsiwn 1 yn cefnogi'r amcan hwn drwy gynnal y galw am laeth a gyflenwir drwy ysgolion yng Nghymru, gan ddarparu cymorth parhaus i gynhyrchwyr llaeth a chadwyni cyflenwi cysylltiedig. Gall cyflwyno drwy'r Grant Addysg Awdurdod Lleol hefyd gynnig cyfleoedd i sicrhau bod y ddarpariaeth yn cyd-fynd â threfniadau caffael bwyd ysgol ehangach.

Gall Opsiwn 2 wneud cyfraniad gwannach at yr amcan hwn oherwydd gallai rhoi’r gorau i’r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol leihau’r galw am laeth a gyflenwir i ysgolion. Mae maint unrhyw effaith yn ansicr a byddai'n dibynnu ar batrymau caffael a defnydd yn y dyfodol. Bydd Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu drwy ymgynghoriad wedi'i gynllunio â rhanddeiliaid yr effeithir arnynt i ystyried yr effeithiau posibl ar gymunedau gwledig, busnesau llaeth a chadwyni cyflenwi fel rhan o'r broses gwneud penderfyniadau.

Lliniaru ac addasu i newid hinsawdd

Nid yw'r naill opsiwn na'r llall yn newid arferion amaethyddol na rheoli tir yn uniongyrchol. Disgwylir i Opsiwn 1 gynnal patrymau cynhyrchu, trafnidiaeth a defnydd sy'n bodoli eisoes ar y cyfan. O dan Opsiwn 2, mae unrhyw effaith ar allyriadau nwyon tŷ gwydr yn ansicr a byddai'n dibynnu ar yr hyn sy'n digwydd i arferion cynhyrchu a defnyddio llaeth yn gyffredinol, ac ar drefniadau cyflenwi a dosbarthu yn y dyfodol. Os caiff llaeth a gyflenwir drwy’r cynllun ar hyn o bryd ei werthu drwy farchnadoedd amgen yn lle hynny, efallai y bydd unrhyw ostyngiad mewn allyriadau o ganlyniad i ddod â’r llwybr cyflenwi ysgol pwrpasol i ben yn gyfyngedig; gallai gwahanol lwybrau dosbarthu, pellteroedd cludo neu fformatau pecynnu effeithio ar y canlyniad hefyd. Felly nid yw'r asesiad yn tybio y bydd budd carbon clir o ddod â'r cynllun i ben.

Cynnal a gwella gwydnwch ecosystemau a'r buddiannau a gynigir ganddynt

Fel yr amlinellwyd yn yr Asesiad Effaith Bioamrywiaeth, ni ddisgwylir i'r naill opsiwn na'r llall gael effaith sylweddol ar gynefinoedd, bioamrywiaeth, ecosystemau na phrosesau rheoli adnoddau naturiol. Felly asesir bod yr effaith gyffredinol yn erbyn yr amcan hwn yn niwtral.

Cadw a gwella cefn gwlad ac adnoddau diwylliannol a hyrwyddo mynediad y cyhoedd atynt a'u hymgysylltiad â nhw, a chynnal yr iaith Gymraeg a hyrwyddo a hwyluso'r defnydd a wneir ohoni

Nid yw'r naill opsiwn na'r llall yn effeithio'n uniongyrchol ar fynediad i gefn gwlad, adnoddau diwylliannol na'r iaith Gymraeg.

Fodd bynnag, mae Opsiwn 1 yn cefnogi hyfywedd economaidd sector llaeth Cymru, sy'n rhan bwysig o lawer o gymunedau gwledig ac yn cyfrannu at wead diwylliannol ac economaidd cefn gwlad Cymru. Drwy gynnal y galw am laeth a gyflenwir drwy ysgolion, gall y cynnig fod o gymorth i fusnesau a chymunedau gwledig lle mae amaethyddiaeth yn parhau i fod yn ffynhonnell sylweddol o gyflogaeth a gweithgarwch economaidd.

Gallai Opsiwn 2 gael effaith andwyol fach ar rai busnesau gwledig os bydd y galw am laeth ysgol yn lleihau. Er y disgwylir i'r effaith fod yn gymedrol, gallai llai o alw wanhau cefnogaeth i rai rhannau o'r gadwyn gyflenwi llaeth wledig dros amser.

Ystyriwch sut y caiff eich polisi ei weithredu yn y ffordd sy'n cyfrannu orau at gyflawni amcanion Rheoli Tir yn Gynaliadwy 

Mae'r cynnig yn opsiwn 1 yn ymwneud yn bennaf â maeth plant a darpariaeth bwyd ysgol yn hytrach na chymorth amaethyddol neu reoli tir. Fodd bynnag, mae'r broses weithredu wedi'i hystyried yn erbyn amcanion Rheoli Tir Cynaliadwy.

Cynhyrchu bwyd a nwyddau eraill mewn modd cynaliadwy

Opsiwn 1 fyddai'n gwneud y cyfraniad cryfaf drwy gynnal y galw am laeth a gyflenwir i ysgolion a chefnogi parhad o fewn cadwyn gyflenwi llaeth Cymru. Gall cyflawni drwy'r Grant Addysg Awdurdod Lleol hefyd sicrhau cydymffurfiaeth â threfniadau caffael bwyd ysgol ehangach, gan gynnwys amcanion caffael cynaliadwy lle bo'n briodol.

Byddai Opsiwn 2 yn gwneud cyfraniad gwannach, oherwydd gallai rhoi’r gorau i’r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol leihau’r galw am laeth a gyflenwir drwy ysgolion. Mae maint unrhyw effaith yn ansicr o hyd. Bydd Llywodraeth Cymru yn ymgysylltu drwy ymgynghoriad wedi'i gynllunio â rhanddeiliaid yr effeithir arnynt i ystyried yr effeithiau posibl ar gymunedau gwledig, busnesau llaeth a chadwyni cyflenwi fel rhan o'r broses gwneud penderfyniadau.

Lliniaru ac addasu i newid hinsawdd

Fel yr amlinellwyd yn yr Asesiad Effaith Carbon, disgwylir i Opsiwn 1 gynnal yr allyriadau presennol sy'n gysylltiedig â darparu llaeth ysgol ar y cyfan. Mae effaith Opsiwn 2 yn ansicr ac yn dibynnu ar batrymau cynhyrchu, defnydd, caffael a chadwyni cyflenwi yn y dyfodol; felly ni ddylid tybio y byddai dod â'r cynllun i ben yn arwain at fudd carbon clir. 

Cynnal a gwella gwydnwch ecosystemau a'r buddiannau a gynigir ganddynt

Fel yr amlinellwyd yn yr Asesiadau Bioamrywiaeth ac Adnoddau Naturiol, ni ddisgwylir i'r naill opsiwn na'r llall gael effaith sylweddol ar fioamrywiaeth, ecosystemau na phrosesau rheoli adnoddau naturiol. Felly asesir bod y cyfraniad cyffredinol yn erbyn yr amcan hwn yn niwtral.

Cadw a gwella cefn gwlad ac adnoddau diwylliannol a hyrwyddo mynediad y cyhoedd atynt a'u hymgysylltiad â nhw, a chynnal yr iaith Gymraeg a hyrwyddo a hwyluso'r defnydd a wneir ohoni

Nid yw'r naill opsiwn na'r llall yn effeithio'n uniongyrchol ar fynediad i gefn gwlad, asedau treftadaeth ddiwylliannol na chyfleoedd i'r cyhoedd ymgysylltu â'r amgylchedd naturiol.

Fodd bynnag, mae sector llaeth Cymru yn rhan bwysig o wead cymdeithasol, diwylliannol ac economaidd llawer o gymunedau gwledig. Drwy gynnal y galw am laeth a gyflenwir i ysgolion, mae Opsiwn 1 yn cefnogi busnesau gwledig ac yn helpu i gynnal gweithgarwch economaidd o fewn cymunedau lle mae amaethyddiaeth yn parhau i fod yn gyflogwr pwysig ac yn gyfrannwr at hunaniaeth leol.

Ni nododd Asesiad Effaith y Gymraeg unrhyw effeithiau uniongyrchol ar y Gymraeg.

Sut y bydd y cynnig yn effeithio ar allyriadau nwyon tŷ gwydr?

• Dim newid sylweddol mewn allyriadau

Mae swyddogion wedi ystyried goblygiadau carbon y ddau opsiwn.

Disgwylir i Opsiwn 1 gynnal lefelau presennol y ddarpariaeth llaeth ysgol ar y cyfan ac felly hefyd batrymau cynhyrchu, cludiant a defnydd sy'n bodoli eisoes ar y cyfan. Er bod y cynnig yn cynnal y galw am laeth a gyflenwir drwy ysgolion, nid yw'n cynyddu'r ddarpariaeth yn sylweddol y tu hwnt i'r trefniadau presennol. Felly disgwylir i unrhyw allyriadau sy'n gysylltiedig â chynhyrchu, pecynnu a dosbarthu llaeth aros yn ddigyfnewid ar y cyfan. Gall cyflawni drwy'r Grant Addysg Awdurdod Lleol hefyd gynnig cyfleoedd i sicrhau bod y ddarpariaeth yn cyd-fynd â threfniadau caffael ehangach awdurdodau lleol, er y disgwylir i unrhyw fuddion carbon sy'n deillio o hyn fod yn fach ac nid ydynt wedi'u mesur.

Gallai Opsiwn 2 arwain at ostyngiad yn y llaeth a gyflenwir drwy'r Cynllun Cymhorthdal Llaeth Ysgol pwrpasol. Mae'n ansicr a fyddai hyn yn lleihau allyriadau nwyon tŷ gwydr yn gyffredinol. Gallai llaethdai nodi marchnadoedd masnachol amgen ar gyfer rhywfaint o'r llaeth a gyflenwir ar hyn o bryd drwy'r cynllun, a gall y marchnadoedd hynny amrywio o ran pris, dibynadwyedd, cyfaint a gofynion dosbarthu. Os bydd yr un llaeth yn parhau i gael ei gynhyrchu a'i werthu mewn mannau eraill, efallai y bydd unrhyw ostyngiad mewn allyriadau o ganlyniad i ddod â’r llwybr cyflenwi ysgol pwrpasol i ben yn gyfyngedig. I’r gwrthwyneb, os bydd cynhyrchiant llaeth a'r defnydd o laeth yn gostwng yn gyffredinol, gallai allyriadau sy’n gysylltiedig â chynhyrchu, pecynnu a dosbarthu llaeth leihau. Gallai marchnadoedd newydd hefyd gynnwys llwybrau dosbarthu, pellteroedd cludo neu fformatau pecynnu gwahanol, a allai newid yr effaith carbon. Felly nid yw'n bosibl tybio y bydd dod â'r cynllun i ben yn arwain at fudd carbon clir; byddai'r effaith yn dibynnu ar batrymau cynhyrchu, defnydd, caffael a chadwyni cyflenwi yn y dyfodol.

Gall Opsiwn 2 hefyd arwain at ostyngiad cymedrol mewn gwastraff sy'n gysylltiedig â'r cynllun llaeth ysgol pwrpasol, gan gynnwys gwastraff pecynnu o gynwysyddion llaeth unigol a gweithgareddau dosbarthu cysylltiedig. Mae maint unrhyw fudd yn ansicr, gan y byddai llaeth yn parhau i fod ar gael drwy ddarpariaeth bwyd ysgol ehangach a gall ysgolion barhau i ddarparu llaeth drwy drefniadau amgen. O ganlyniad, disgwylir i unrhyw ostyngiad mewn gwastraff neu ddeunydd pacio fod yn gyfyngedig ac nid yw wedi'i fesur.

Mae'r swyddogion yn hyderus iawn na fyddai'r naill opsiwn na'r llall yn arwain at newid sylweddol mewn allyriadau nwyon tŷ gwydr.