Profiadau pobl Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol o weithio ym maes gofal plant: crynodeb

Mae'r papur hwn yn adrodd ar ymchwil ansoddol sy'n archwilio profiadau pobl Dduon, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol sy'n gweithio yn y sector gofal plant a gwaith chwarae yng Nghymru, yn gwirfoddoli ynddo, neu'n hyfforddi i ymuno â'r sector. Comisiynwyd yr ymchwil gan Lywodraeth Cymru i lywio gweithredu camau gofal plant yng Nghynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol (ArWAP), yn enwedig mewn perthynas â datblygu’r gweithlu a chynhwysiant.

Mae'r sector gofal plant a gwaith chwarae yn chwarae rhan ganolog wrth gefnogi datblygiad plant a llesiant teuluol. Mae cynrychiolaeth, cynhwysiant a datblygiad teg o fewn y gweithlu hwn yn bwysig i staff ac i'r plant a'r teuluoedd y mae’n eu cefnogi. Er bod data'r gweithlu yn dangos cynrychiolaeth isel o bobl o gefndiroedd ethnig leiafrifol yn y sector, mae tystiolaeth ansoddol gyfyngedig wedi bod yn archwilio profiad bywyd. Comisiynwyd yr astudiaeth hon i fynd i'r afael â'r bwlch hwnnw.

Nod yr ymchwil oedd archwilio:

• cymhellion dros ymuno â'r sector
• profiadau o gynhwysiant, perthyn a chymorth
• rhwystrau i fynediad, cadw a dilyniant
• profiadau o hiliaeth neu ragfarn
• barn ar hyfforddiant a datblygu gyrfa
• beth fyddai’n gwneud y sector yn fwy cynhwysol a chefnogol

Cynhaliwyd 13 o gyfweliadau manwl lled-strwythuredig gydag unigolion a oedd yn nodi eu hunain fel rhai o gefndiroedd ethnig leiafrifol. Roedd y cyfranogwyr yn cynnwys 7 unigolyn sy'n gweithio mewn rolau gofal plant a gwaith chwarae ar hyn o bryd, ynghyd â 4 gwirfoddolwr a 2 hyfforddai sy'n bwriadu ymuno â'r sector.

Recriwtiwyd cyfranogwyr drwy allgymorth i sefydliadau sector, awdurdodau lleol, darparwyr gofal plant a sefydliadau hyfforddi, ochr yn ochr ag asiantaeth recriwtio arbenigol. Roedd recriwtio yn heriol, sy'n debygol o adlewyrchu maint cymharol fach y gweithlu ethnig leiafrifol yn y sector.

Cynhaliwyd cyfweliadau o bell a dadansoddwyd trawsgrifiadau gan ddefnyddio dull naratif, gan ganolbwyntio ar sut y disgrifiodd cyfranogwyr eu profiadau dros amser, a sut y gwnaethant synnwyr o’r profiadau hynny.

Gan mai astudiaeth ansoddol yn seiliedig ar sampl fach ydyw, nid yw'r canfyddiadau'n gynrychioliadol yn ystadegol. Maent yn rhoi cipolwg manwl ar brofiad bywyd ac yn tynnu sylw at themâu a all lywio polisi ac ymarfer.

Cymhellion dros ymuno â'r sector

Disgrifiodd y cyfranogwyr gymhellion amrywiol ac yn aml haenog dros ymuno â'r sector gofal plant a gwaith chwarae. Ar draws y cyfweliadau, roedd cymhellion fel arfer yn cael eu harwain gan werthoedd ac wedi'u seilio ar ymdeimlad cryf o bwrpas.

Disgrifiodd llawer o gyfranogwyr fwynhad hirdymor o weithio gyda phlant a lluniodd gofal plant fel galwedigaeth neu “alwad”. Roedd gweithio gyda phlant yn gysylltiedig â gwobr emosiynol, boddhad a chred ym mhwysigrwydd datblygiad y blynyddoedd cynnar.

I rai cyfranogwyr, roedd bod yn rhiant yn llwybr allweddol i mewn i'r sector. Roedd gwirfoddoli yn ysgol eu plentyn neu chwilio am waith hyblyg sy'n cyd-fynd ag oriau ysgol yn creu pwynt mynediad hygyrch, ac yn aml yn gweithredu fel ffordd risg isel o gael profiad ac archwilio addasrwydd ar gyfer y rôl.

Disgrifiodd rhai lwybrau a oedd yn cael eu hysgogi gan gyfleoedd yn fwy, fel prentisiaethau neu gyfleoedd swyddi lleol. Yn yr achosion hyn, roedd cymhelliant yn aml yn datblygu dros amser wrth i gyfranogwyr gael mwynhad ac addasrwydd ar gyfer y gwaith.

Roedd hunaniaeth a chynrychiolaeth ddiwylliannol hefyd yn bwysig i rai cyfranogwyr. Gwnaethant fynegi awydd i ddarparu cynrychiolaeth amlwg i blant o gefndiroedd tebyg, cefnogi gofal sy'n ymatebol yn ddiwylliannol, neu fynd i'r afael ag anghydraddoldebau canfyddedig.

Ymdeimlad o berthyn a phwrpas drwy berthnasoedd â phlant

Disgrifiwyd perthnasoedd â phlant fel rhywbeth canolog i brofiadau cyfranogwyr yn y sector. Roedd plant yn cael eu mynegi'n gyson fel ffynhonnell perthyn, gwobr emosiynol a phwrpas.

Disgrifiodd nifer o gyfranogwyr iddynt deimlo eu bod yn cael eu croesawu a'u derbyn gan blant, a rhai yn cyferbynnu hyn yn aml ag amgylcheddau oedolion mwy cymhleth. Roedd plant yn cael eu hystyried yn anfarnol ac yn agored, a gyfrannodd at deimladau o gysur a chynhwysiant.

Siaradodd y cyfranogwyr am foddhad o weld plant yn datblygu, yn magu hyder ac yn gwneud cynnydd dros amser. Disgrifiwyd adegau bach bob dydd fel rhai ystyrlon a chadarnhaol. I sawl cyfranogwr, disgrifiwyd y perthnasoedd hyn fel y prif reswm dros aros yn y sector, hyd yn oed lle roedd agweddau eraill ar y rôl yn heriol.

Fodd bynnag, roedd amrywiad yn y ffordd y profwyd ymdeimlad o berthyn. I rai, roedd perthyn wedi'i wreiddio mewn perthnasoedd â phlant ac mewn diwylliannau cadarnhaol yn y gweithle. I eraill, roedd plant yn destun pwrpas hyd yn oed lle roedd amgylcheddau oedolion ehangach yn teimlo'n llai cynhwysol. Yn y cyfrifon hyn, roedd ymgysylltiad ystyrlon â phlant yn cydfodoli â phrofiadau mwy bregus o fewn timau staff.

Profiadau o gynhwysiant ac allgau

Disgrifiodd y cyfranogwyr ystod o brofiadau ar draws gweithleoedd ac amgylcheddau hyfforddi a oedd yn amrywio rhwng lleoliadau ac wedi'u llunio gan ddiwylliant ac arweinyddiaeth leol.

Disgrifiodd nifer bach o gyfranogwyr hiliaeth agored. Yn fwy cyffredin, cyfeiriodd cyfranogwyr at ffurfiau cynnil neu lefel isel o ragfarn, gan gynnwys rhagdybiaethau sy'n gysylltiedig ag ymddangosiad neu gefndir, cael eu heithrio o rwydweithiau anffurfiol, neu deimlo eu bod wedi'u gadael allan o sgyrsiau. Yn aml, disgrifiwyd y profiadau hyn fel rhai cronnol yn hytrach nag ynysig.

Yn aml, nododd cyfranogwyr amharodrwydd i uwchgyfeirio pryderon yn ffurfiol, yn enwedig lle roedd ymddygiadau'n gynnil ac yn anodd eu dangos. Roedd strategaethau ymdopi yn cynnwys “bwrw ymlaen â hi”, datblygu gwydnwch, neu ganolbwyntio ar y gwaith gyda phlant. Soniwyd am rieni mewn nifer bach o gyfweliadau fel ffynhonnell anghysur neu driniaeth wahaniaethol, er bod y disgrifiadau hyn yn gyfyngedig ac nid yn gyffredinol.

Roedd tangynrychiolaeth yn thema a gododd dro ar ôl tro. Disgrifiodd llawer o gyfranogwyr mai nhw oedd yr unig berson lliw yn eu lleoliad neu eu carfan hyfforddi. Roedd y diffyg cynrychiolaeth hwn yn gysylltiedig â theimladau o ynysu ac, mewn rhai achosion, cwestiynu perthyn.

Ar yr un pryd, disgrifiodd y cyfranogwyr enghreifftiau o arfer cynhwysol hefyd. Roedd y rhain yn cynnwys dathliad amlwg o amrywiaeth ddiwylliannol, digwyddiadau amlddiwylliannol, cydnabod gwahanol ieithoedd, a rheolwyr cefnogol a oedd yn cadw mewn cysylltiad ac yn cynnig cymorth. Fodd bynnag, disgrifiwyd arferion o'r fath fel rhai wedi'u dosbarthu'n ansefydlog ac yn aml yn ddibynnol ar arweinwyr unigol yn hytrach na systemau wedi'u hymgorffori.

Rhwystrau i gadw, cynnydd a datblygu

Nododd y cyfranogwyr rwystrau strwythurol ac ymarferol sy'n effeithio ar gynnydd a chynaliadwyedd tymor hwy yn y sector. Thema gyson oedd diffyg llwybrau dilyniant clir a thryloyw. Disgrifiodd cyfranogwyr ansicrwydd ynghylch y camau nesaf a chanfyddiadau y gallai cynnydd ddibynnu ar berthnasoedd anffurfiol yn hytrach na meini prawf diffiniedig.

Roedd tangynrychiolaeth mewn rolau uwch yn llywio disgwyliadau ynghylch cyfleoedd. Er nad oedd adroddiadau helaeth am wahaniaethu penodol mewn penderfyniadau dyrchafu, dylanwadodd absenoldeb modelau rôl amlwg ar ganfyddiadau o'r hyn y gellid ei gyflawni.

I rai cyfranogwyr, roedd peidio â chydnabod cymwysterau a phrofiad tramor yn rhwystr sylweddol. Disgrifiwyd rolau ac arbenigedd blaenorol fel rhai a gafodd eu diystyru mewn asesiadau ffurfiol, gyda gofynion cymwysterau a disgwyliadau iaith yn creu rhwystrau ychwanegol lle roedd cymorth yn gyfyngedig.

Roedd cyfyngiadau ymarferol gan gynnwys cyfrifoldebau gofalu, pwysau ariannol ac, mewn nifer bach o achosion, gyfyngiadau sy'n gysylltiedig â mewnfudo yn cyfyngu ymhellach ar fynediad at hyfforddiant a chynnydd. Disgrifiwyd gwaith asiantaeth hefyd fel rhywbeth sy'n cyfrannu at ansefydlogrwydd ac yn lleihau cyfleoedd i ddangos gallu o fewn timau.

Er bod ychydig o gyfranogwyr wedi disgrifio gadael y sector yn gyfan gwbl, nododd rhai am oedi wrth symud ymlaen neu am aros mewn rolau gwirfoddol. Yn aml, priodolwyd cyfranogiad parhaus i ymrwymiad i blant yn hytrach na hyder mewn rhagolygon gyrfa.

Anghenion cymorth a beth fyddai’n gwneud gwahaniaeth

Disgrifiwyd cymorth fel ffactor allweddol sy'n llywio profiadau o gynhwysiant a datblygiad. Fodd bynnag, disgrifiwyd cefnogaeth amlaf fel un anffurfiol ac yn ddibynnol ar berthnasoedd unigol.

Pwysleisiwyd anogaeth a mentora dro ar ôl tro fel pethau pwysig. Disgrifiodd y cyfranogwyr effaith cael rhywun a oedd yn credu yn eu potensial, yn darparu sicrwydd, neu'n helpu i lywio llwybrau hyfforddi a chynnydd.

Roedd arweinyddiaeth ddibynadwy a theg yn cael ei gwerthfawrogi'n arbennig. Disgrifiwyd rheolwyr cefnogol a oedd yn hawdd mynd atynt, yn gyson ac yn barod i ymyrryd pan fo angen fel rhai a oedd yn gwneud gwahaniaeth sylweddol.

Roedd cynrychiolaeth hefyd yn gysylltiedig â chymorth. Disgrifiodd y cyfranogwyr eu bod yn teimlo'n fwy cyfforddus yn ceisio arweiniad gan unigolion a oedd yn rhannu cefndiroedd diwylliannol neu ieithyddol neu a oedd yn dangos ymwybyddiaeth ddiwylliannol.

Tynnodd y cyfranogwyr sylw at yr angen am ddeunyddiau hyfforddi mwy cynhwysol yn ddiwylliannol a mwy o gydnabyddiaeth o ffydd ac arferion diwylliannol amrywiol o fewn amgylcheddau gweithle bob dydd. Disgrifiwyd cydnabyddiaeth amlwg fel rhywbeth ystyrlon pan gaiff ei hymgorffori mewn ymarfer, ond yn symbolaidd pan nad yw wedi'i chyd-fynd â dealltwriaeth ddiwylliannol ehangach.

Mewn nifer bach o gyfweliadau, roedd anghenion cymorth yn ymestyn y tu hwnt i'r gweithle, yn enwedig i unigolion sy'n wynebu cyfyngiadau sy'n gysylltiedig â mewnfudo. Disgrifiodd y cyfranogwyr hyn heriau wrth gael mynediad at gyngor a chymorth ymarferol.

Mae'r ymchwil hwn yn tynnu sylw at densiwn clir rhwng ymrwymiad personol cryf i blant a chymorth strwythurol ansefydlog o fewn y sector. Disgrifiodd y cyfranogwyr gymhellion dwfn, a deilliodd bwrpas a pherthyn sylweddol o'u perthnasoedd â phlant. Roedd y perthnasoedd hyn yn ganolog i gynnal ymgysylltiad, hyd yn oed yn wyneb heriau.

Ar yr un pryd, roedd profiadau o gynhwysiant, dilyniant a chymorth yn amrywio'n sylweddol rhwng lleoliadau. Yn aml, disgrifiwyd cynhwysiant fel rhywbeth sy'n ddibynnol ar ddiwylliant lleol ac arweinwyr unigol yn hytrach na systemau sydd wedi'u hymgorffori'n gyson. Roedd rhwystrau i gynnydd yn aml yn strwythurol, gan gynnwys llwybrau aneglur, tangynrychiolaeth mewn rolau arweinyddiaeth, diffyg cydnabyddiaeth o brofiad tramor, a chyfyngiadau ymarferol yn gysylltiedig â chyfrifoldebau gofalu a chyllid.

Mae'r canfyddiadau'n awgrymu bod y sector yn elwa o weithlu sydd ag ymrwymiad cynhenid cryf. Fodd bynnag, gall dibynnu ar ymrwymiad yn unig guddio risgiau sylfaenol i gynaliadwyedd os yw strwythurau dilyniant a chymorth yn parhau i fod yn ansefydlog.

O ystyried y canfyddiadau hyn, mae'r ymchwil yn dangos pwysigrwydd:

• gwella eglurder a gwelededd llwybrau dilyniant
• cryfhau cydnabyddiaeth cymwysterau a phrofiad tramor
• cryfhau gallu arweinyddiaeth i ymgorffori arfer cynhwysol yn gyson
• cryfhau cymorth i staff sy'n profi hiliaeth gan rieni
• gwella cynrychiolaeth a gwelededd o fewn rolau uwch a swyddi sy'n gwneud penderfyniadau
• cryfhau mynediad at fentora ac arweiniad strwythuredig
• adolygu adnoddau hyfforddi a dysgu proffesiynol ar gyfer cynhwysiant diwylliannol
• gwella'r cyfeiriadau at gyngor a chymorth ymarferol y tu hwnt i'r gweithle
• datblygu dulliau mwy cynaliadwy a gwreiddiol o ddeall y gweithlu gofal plant a gwaith chwarae ethnig leiafrifol

Mae'r argymhellion hyn wedi'u seilio ar brofiad bywyd ansoddol a'u bwriad yw cefnogi cydlyniad rhwng uchelgeisiau Cynllun Gweithredu Gwrth-hiliol Cymru ac arfer bob dydd yn y gweithlu.

Er ei fod yn seiliedig ar sampl fach, mae'r ffaith bod themâu allweddol yn ailadrodd ar draws y cyfweliadau yn rhoi cipolwg ystyrlon ar sut y gellir profi ymrwymiadau polisi ar lawr gwlad. Bydd parhau i ymgysylltu â phrofiad bywyd yn bwysig i fonitro cynnydd ac i gefnogi datblygiad gweithlu gofal plant a gwaith chwarae mwy cynhwysol a chynaliadwy yng Nghymru.

Awduron: Gayle Higginson a David Chong Ping

Safbwyntiau'r ymchwilwyr yw'r farn a fynegir yn yr adroddiad hwn ac nid barn Llywodraeth Cymru o reidrwydd.

Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â:

Tȋm Ymchwil Plant a Theuluoedd
Adran Tystiolaeth a Chymorth Cydraddoldeb, Tlodi a Phlant
Llywodraeth Cymru
Parc Cathays
Caerdydd
CF10 3NQ

Ebost: Ymchwil.PlantATheuluoedd@llyw.cymru

Rhif Ymchwil Gymdeithasol: 50/2026
ISBN digidol 978-1-83745-303-0

Image