Gwaharddiadau parhaol a chyfnod penodol o ysgolion: adroddiad ansawdd

Polisi a gweithredol

Cyhoeddwyd canllawiau wedi'u diweddaru ar Gwaharddiadau o Ysgolion ac Unedau Cyfeirio Disgyblion ym mis Ebrill 2024 ac maent yn darparu canllawiau ar weithdrefnau gwaharddiadau ac apeliadau. Mae'r gweithdrefnau a nodir yn y canllawiau hyn yn berthnasol i bob ysgol a gynhelir a PRUs a'r holl ddisgyblion ynddynt. Mater i ysgolion unigol yw pennu eu polisïau ymddygiad ac i weithio gyda'u hawdurdod lleol ar waharddiadau. Bydd arferion gwahanol sy'n gweithredu o fewn y canllawiau yn effeithio ar y cyfraddau amrywiol ledled Cymru.

Diffiniadau

Mathau o waharddiadau a diffiniadau eraill

Gwaharddiad parhaol 

Yn cyfeirio at ddisgybl sy’n cael ei wahardd ac mae ei enw’n cael ei ddileu o gofrestr yr ysgol. Byddai disgybl o’r fath wedyn yn cael ei addysgu mewn ysgol arall neu drwy ddarpariaeth o ryw fath arall.

Gwaharddiad cyfnod penodol 

Yn cyfeirio at ddisgybl sy’n cael ei wahardd o ysgol ond sy’n aros ar gofrestr yr ysgol honno oherwydd y disgwylir iddo ddychwelyd ar ôl i gyfnod y gwaharddiad ddod i ben.

Symudiad wedi’i reoli 

Trefniant lle mae rhieni disgyblion sydd mewn perygl o gael eu gwahardd yn cytuno ag ysgolion ac awdurdodau lleol ei bod er budd pennaf eu plentyn gael ei dynnu o gofrestr yr ysgol bresennol a’i symud i sefydliad addysgol arall. Nid yw data ar gyfer symudiadau wedi'u rheoli ar gael ar hyn o bryd.

Prydau ysgol am ddim (PYD)

Mae disgyblion yn gymwys i gael PYD os yw eu rhieni neu warcheidwaid yn derbyn budd-daliadau prawf modd penodol neu daliadau cymorth.

Gwarchodaeth drosiannol (TP) ar gyfer prydau ysgol am ddim

Ar 1 Ebrill 2019 cyflwynodd Llywodraeth Cymru polisi gwarchodaeth drosiannol newydd ar gyfer prydau ysgol am ddim. Daethpwyd â hyn i mewn i sicrhau bod prydau ysgol am ddim y disgyblion yn cael eu gwarchod yn ystod y cyfnod cyflwyno Credyd Cynhwysol.

Mae'r warchodaeth hon yn berthnasol i ddisgyblion unigol a bydd yn parhau tan ddiwedd eu cyfnod ysgol bresennol, sef diwedd ysgol gynradd neu ddiwedd ysgol uwchradd.

Dylai unrhyw ddisgybl a oedd yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim wrth gyflwyno'r polisi ar 1 Ebrill 2019 hefyd gael gwarchodaeth drosiannol. Yn ogystal, dylid gwarchod unrhyw ddisgybl sydd wedi dod yn gymwys ar unrhyw adeg yn ystod y broses o gyflwyno Credyd Cynhwysol o dan y meini prawf cymhwysedd newydd.

Mae'r dadansoddiad PYD yn y datganiad hwn yn cynnwys disgyblion sy'n gymwys drwy'r meini prawf prawf modd yn unig. Nid yw'r rhai sy'n gymwys drwy TP neu UPFSM wedi'u cynnwys.

Anghenion dysgu ychwanegol (ADY)

Mae Deddf ADY a Thribiwnlys Addysg (Cymru) 2018 (Deddf ALNET), Cod ADY Cymru 2021, a rheoliadau cysylltiedig yn nodi'r fframwaith cyfreithiol ar gyfer cefnogi plant a phobl ifanc rhwng 0 a 25 oed ag ADY yng Nghymru. Gyda'i gilydd, mae'r rhain yn ffurfio'r system ADY, sydd wedi'i gweithredu'n llawn ers mis Medi 2025 ar ôl cyflwyno pedair blynedd. Mae hyn wedi disodli'r system anghenion addysgol arbennig (AAA).

Ystyrir bod plentyn neu berson ifanc yn cael ADY os oes ganddynt anhawster dysgu neu anabledd ac mae angen cymorth sy'n ychwanegol neu'n wahanol i'r cymorth sydd ar gael yn gyffredinol i eraill o'r un oed mewn lleoliadau blynyddoedd cynnar, ysgolion, neu addysg bellach.

Ar gyfer plant a phobl ifanc ag ADY, mae eu hanghenion a'r gefnogaeth sydd ei angen arnynt yn cael eu cofnodi mewn Cynllun Datblygu Unigol (CDU) statudol. Mae'r IDP yn cael ei gynnal naill ai gan eu lleoliad addysg neu gan yr awdurdod lleol.

Newidiadau i ddata anghenion dysgu ychwanegol ar gyfer 2026

Er mwyn sicrhau bod statws darpariaeth ADY wedi'i gofnodi'n gywir ac yn gyfreithlon yn PLASC 2026, cofnodwyd plant a phobl ifanc a drosglwyddodd yn awtomatig i'r system ADY ar 31 Awst 2025 ond nad oeddent wedi cwblhau'r broses penderfynu ADY eto ac nad oeddent wedi cael CDU wedi'u cofnodi fel rhai 'wedi'u trosglwyddo i'r system ADY ac yn aros am benderfyniad ADY'.

Anghenion dysgu ychwanegol (ADY): Cynlluniau Datblygu Unigol

Mae Cynlluniau Datblygu Unigol (CDU) yn gynlluniau statudol a grëwyd o dan Ddeddf Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru) 2018, a ddaeth i rym ar 1 Medi 2021. Gall fod gan ddysgwr naill ai CDU a gynhelir gan ysgol neu CDU a gynhelir gan awdurdod lleol.

Anghenion addysgol arbennig (AAA)

O dan y system AAA, gallai dysgwyr gael Datganiadau, Gweithredu Ysgol neu Weithredu Ysgol a Mwy. Mae'r system AAA bellach wedi'i disodli gan y system ADY, sydd wedi'i gweithredu'n llawn ers mis Medi 2025 yn dilyn cyflwyno pedair blynedd.

Disgyblion â datganiad

Disgyblion y mae'r awdurdod yn cadw datganiad o anghenion addysgol arbennig ar eu cyfer o dan Ran IV o Ddeddf Addysg 1996. Gall yr awdurdod lleol gyhoeddi datganiad ar ôl asesu anghenion plentyn.

Gweithredu gan yr Ysgol

Pan mae athro dosbarth neu bwnc yn nodi bod y disgybl ag anghenion addysgol arbennig ac yn darparu ymyriad sy’n ychwanegol neu’n wahanol i’r rhai a ddarparwyd fel rhan o gwricwlwm arferol yr ysgol.

Gweithredu gan yr Ysgol a Mwy

Pan mae’r athro dosbarth neu bwnc a’r Cydlynydd Anghenion Addysgol Arbennig yn derbyn cyngor neu gefnogaeth gan arbenigwyr o’r tu allan, fel bod ymyriadau amgen sy’n ychwanegol neu’n wahanol i’r rhai a ddarparwyd i’r disgybl trwy ‘Weithredu gan yr Ysgol’ yn bodoli. Mae’r Cydlynydd Anghenion Addysgol Arbennig yn arwain fel arfer, er cyfrifoldeb yr athro dosbarth neu bwnc yw’r ddarpariaeth dydd i ddydd.

Statws ystadegau swyddogol

Dylai’r holl ystadegau swyddogol ddangos safonau’r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau (Awdurdod Ystadegau y DU). 

Mae’r rhain yn ystadegau swyddogol achrededig. Cafodd eu hadolygu'n annibynnol gan y Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau (OSR) ym mis Gorffennaf 2010. Maent yn cydymffurfio â'r safonau o ran dibynadwyedd, ansawdd a gwerth yn y Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau.

Cyfrifoldeb Llywodraeth Cymru yw parhau i gydymffurfio â'r safonau a ddisgwylir fel rhan o'r achrediad. Os byddwn yn pryderu ynghylch a yw'r ystadegau hyn yn dal i fodloni'r safonau priodol, byddwn yn trafod y pryderon hynny â'r OSR yn brydlon. Gellir dileu neu atal achrediad ar unrhyw adeg pan na fydd y safonau uchaf yn cael eu cynnal, a gellir ei adennill pan fydd y safonau yn cael eu hadfer.

Gelwir ystadegau swyddogol achrededig (OSR) yn Ystadegau Gwladol yn Neddf 2007.

Datganiad o gydymffurfiaeth â'r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau

Mae ein hymarfer ystadegol yn cael ei reoleiddio gan y OSR. OSR sy'n gosod y safonau o ran dibynadwyedd, ansawdd a gwerth yn y Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau y dylai pob cynhyrchydd ystadegau swyddogol gydymffurfio â nhw.

Mae ein holl ystadegau yn cael eu cynhyrchu a'u cyhoeddi yn unol â nifer o ddatganiadau a phrotocolau i wella dibynadwyedd, ansawdd a gwerth. Mae'r rhain wedi'u nodi yn Natganiad Cydymffurfiaeth Llywodraeth Cymru.

Mae'r ystadegau swyddogol achrededig (OSR) hyn yn dangos y safonau a ddisgwylir o ran dibynadwyedd, ansawdd a gwerth cyhoeddus yn y ffyrdd canlynol.

Hygrededd

Mae'r data yn y datganiad hwn yn ymwneud â'r holl ysgolion a gynhelir a disgyblion EOTAS yng Nghymru, ac fe'i casglir fel rhan o gasgliadau EOTAS a CYBLD.

Mae'r data ar gyfer ysgolion a gynhelir yn deillio o'r ffurflenni CYBLD a ddarperir gan ysgolion sy'n agored ar ddiwrnod y cyfrifiad, sydd fel arfer ym mis Ionawr bob blwyddyn. Mae'r ffurflenni wedi'u hawdurdodi gan benaethiaid a'u dilysu gan awdurdodau lleol. Casglir data eithriadau o'r holl ysgolion cynradd, canol, uwchradd ac arbennig a gynhelir. 

Mae data EOTAS yn deillio o ffurflenni a ddarperir gan awdurdodau lleol ar gyfer disgyblion sydd â darpariaeth EOTAS yn ystod wythnos y cyfrifiad, sydd fel arfer ym mis Ionawr bob blwyddyn. Mae'r ffurflenni yn cael eu hawdurdodi a'u dilysu gan awdurdodau lleol.

Mae'r casglu a'r dilysu data yn cael eu cynnal rhwng Ionawr a Mai.

Mae'r data wedi'i ddadansoddi gan ystadegwyr sy'n gweithio o dan oruchwyliaeth Prif Ystadegydd Llywodraeth Cymru i sicrhau bod yr ystadegau, y data a'r deunydd esboniadol yn cael eu cyflwyno'n ddiduedd ac yn wrthrychol.

Mae'r holl ddata personol sy'n sail i'r ystadegau hyn yn cael ei brosesu yn unol â gofynion Deddf Diogelu Data 2018. 

Mae'r ystadegau hyn yn cael eu cyhoeddi ymlaen llaw ar yr ardal Ystadegau ac Ymchwil ar wefan Llywodraeth Cymru. Mae mynediad i'r data yn ystod y prosesu wedi'i gyfyngu i'r rhai sy'n ymwneud â chynhyrchu'r ystadegau, sicrhau ansawdd ac at ddibenion gweithredol. Mae mynediad cyn-ryddhau wedi'i gyfyngu i dderbynwyr cymwys yn unol â'r Cod Ymarfer (Awdurdod Ystadegol y DU).

Mae'r ystadegau hyn yn cael eu cyhoeddi mewn modd hygyrch, trefnus a gyhoeddwyd ymlaen llaw ar wefan Llywodraeth Cymru am 9:30am ar ddiwrnod y cyhoeddiad.

Ansawdd

Mae'r ffigurau cyhoeddedig a ddarperir yn cael eu llunio gan ddadansoddwyr proffesiynol gan ddefnyddio'r data diweddaraf sydd ar gael ac yn cymhwyso dulliau gan ddefnyddio eu barn broffesiynol a'u sgiliau dadansoddol. Mae ystadegau a gyhoeddir gan Lywodraeth Cymru yn cadw at y Strategaeth Rheoli Ansawdd Ystadegol sy'n ategu piler ansawdd y Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau (Awdurdod Ystadegol y DU) ac egwyddorion ansawdd y System Ystadegol Ewropeaidd ar gyfer allbynnau ystadegol.

Mae CYBLD ac EOTAS yn gasgliadau electronig o ddata ar lefel disgyblion ac ysgolion. Mae ysgolion yn cofnodi data am ddisgyblion a'r ysgol drwy gydol y flwyddyn yn eu meddalwedd System Gwybodaeth Rheoli (MIS). Mae'r data hwn yn cael ei goladu mewn ffurflen CYBLD electronig a'i gyflwyno i Lywodraeth Cymru drwy DEWI, system drosglwyddo data ar-lein ddiogel a ddatblygwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae gwahanol gamau o ddilysu awtomataidd a gwirio synhwyrau wedi'u hadeiladu yn y broses i sicrhau ansawdd uchel o ddata i lywio llunio polisïau a chyllid.

COVID-19

Oherwydd lefel yr achosion COVID-19 ym mis Ionawr 2022, gohiriwyd dyddiad cyfrifiad 2022 i 15 Chwefror 2022. Roedd cau ysgolion rhwng Rhagfyr 2020 a Mawrth 2021 oherwydd pandemig COVID-19 yn golygu bod dyddiad cyfrifiad 2021 wedi'i ohirio tan 20 Ebrill 2021.

Roedd nifer y gwaharddiadau yn is ym mlynyddoedd academaidd 2019 i 2020 a 2020 i 2021 oherwydd bod ysgolion wedi cau yn ystod y cyfyngiadau symud cenedlaethol yng Nghymru yng Ngwanwyn / Haf 2020 a Gwanwyn 2021.

Yn 2023, gwnaethom ddilysu ychwanegol o'r data gydag awdurdodau lleol ar ddisgyblion sy'n gymwys i gael prydau ysgol am ddim. Gweler diweddariad ein Prif Ystadegydd ar hyn.

O ganlyniad, yn 2024 fe wnaethom ddatblygu rheolau dilysu ychwanegol a helpodd i nodi unrhyw broblemau gyda'r data cymhwysedd prydau ysgol am ddim yn gynharach. Yna buom yn gweithio gydag awdurdodau lleol yn ystod y cyfnod dilysu i sicrhau bod data cywir yn cael ei ddarparu.

Ar gyfer EOTAS, rydym yn gweithio'n agos gydag awdurdodau lleol i sicrhau bod yr holl ddata yn cael ei ddilysu cyn cyhoeddi tablau. Mae data yn cael ei goladu mewn ffurflen electronig a'i gyflwyno i Lywodraeth Cymru drwy DEWi, system drosglwyddo data ar-lein ddiogel a ddatblygwyd gan Lywodraeth Cymru. Mae gwahanol gamau o ddilysu awtomataidd a gwirio synhwyrau wedi'u hadeiladu yn y broses i sicrhau ansawdd uchel o ddata.

Gwerth

Defnyddir yr ystadegau hyn mewn amrywiaeth o ffyrdd. Rhai enghreifftiau o'r rhain yw:

• cyngor i weinidogion
• llywio'r broses o wneud penderfyniadau polisi addysg yng Nghymru 
• hysbysu Estyn yn ystod arolygiadau ysgolion
• cynorthwyo mewn ymchwil mewn cyrhaeddiad addysgol

Mae'r datganiad hwn yn cyd-fynd â Taenlen Dogfen Agored y gellir ei rhannu a'i hailddefnyddio'n eang ac sy'n cydymffurfio â chanllawiau Swyddogaeth Dadansoddi'r Llywodraeth ar Ryddhau ystadegau mewn taenlenni.

Mae'r sylwebaeth a'r nodiadau yn y datganiad wedi'u datblygu i geisio gwneud y wybodaeth mor hygyrch â phosibl i'r ystod ehangaf o ddefnyddwyr. Ar ben hynny, mae ein holl allbynnau ystadegau ysgolion yn cael eu cyhoeddi yn Gymraeg a Saesneg.

Cymaroldeb

Lloegr

Suspensions and permanent exclusions in England (GOV.UK)

Yr Alban

School Exclusion Statistics (Scottish Executive)

Gogledd Iwerddon

Pupil Suspensions and Expulsions (Department for Education, Northern Ireland)

Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (WFG)

Hanfod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol 2015 yw gwella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru. Mae’r Ddeddf yn sefydlu saith nod llesiant i Gymru sef Cymru fwy cyfartal, llewyrchus, cydnerth, iach a chyfrifol ar lefel fyd-eang, gyda chymunedau cydlynol a diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu. O dan adran (10)(1) o’r Ddeddf, rhaid i Weinidogion Cymru (a) gyhoeddi dangosyddion (“dangosyddion cenedlaethol” sy’n gorfod cael eu cymhwyso at ddibenion mesur cynnydd tuag at gyflawni’r nodau llesiant, a (b) gosod copi o’r dangosyddion cenedlaethol gerbron y Cynulliad Cenedlaethol. Cafodd y 46 o ddangosyddion cenedlaethol eu gosod ym Mawrth 2016.

Mae gwybodaeth am y dangosyddion, ynghyd â naratif ar gyfer pob un o'r nodau llesiant a'r wybodaeth dechnegol gysylltiedig ar gael yn adroddiad Llesiant Cymru.

Gwybodaeth bellach am Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015.

Gallai’r ystadegau a ddefnyddir yn y datganiad hwn ategu’r dangosyddion cenedlaethol a chael eu defnyddio gan fyrddau gwasanaethau lleol mewn perthynas â’u hasesiadau llesiant a’u cynlluniau llesiant lleol