Gwerthusiad o Safon Ansawdd Tai Cymru 2023 a'r Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio: crynodeb

Comisiynwyd Alma Economics gan Lywodraeth Cymru i gynnal gwerthusiadau cynhwysfawr o SATC 2023 a’r Rhaglen Ôl-osod er mwyn Optimeiddio (ORP). Archwiliodd y ddau werthusiad brofiadau landlordiaid cymdeithasol a thenantiaid tai cymdeithasol i ddeall sut cafodd y mentrau eu gweithredu a'u heffeithiau canfyddedig. Yn ogystal, cynhaliwyd dadansoddiad Gwerth am Arian (VfM) fel rhan o werthusiad yr ORP i asesu cost-effeithiolrwydd ORP 3, gan fynd y tu hwnt i effeithiau canfyddedig i archwilio canlyniadau a chostau mesuradwy.

Mae SATC 2023 yn safon genedlaethol wedi'i chynllunio i sicrhau bod yr holl dai cymdeithasol yng Nghymru yn darparu lefel dda o ansawdd, diogelwch, cysur, ac effeithlonrwydd ynni. Wedi'i gyflwyno gyntaf yn 2002 a'i gyflawni'n llawn erbyn 2022, cafodd y Safon ei diwygio yn 2023 i adlewyrchu blaenoriaethau newydd, gan gynnwys effeithlonrwydd ynni a dŵr, lloriau, teithio llesol, a niwsans sŵn. Mae'r Safon ddiweddaredig yn cyflwyno gofynion adrodd gwell ac amserlen weithredu fesul cam, gyda cherrig milltir yn 2025 a 2027 a chydymffurfiaeth lawn yn ofynnol erbyn 31 Mawrth 2034.

Rhaglen grant Llywodraeth Cymru yw ORP sydd â'r nod o gefnogi landlordiaid cymdeithasol i wella effeithlonrwydd ynni eu stoc tai trwy ddull profi a dysgu. Wedi'i gyflwyno mewn camau olynol, mae ORP 3 yn canolbwyntio ar uwchraddio inswleiddio, systemau ynni clyfar, a thechnolegau monitro amgylcheddol, gan gefnogi cyflawni'r gofynion effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio a nodir yn SATC 2023 Rhan 3 (“Fforddiadwy i Wresogi”). Yn ogystal â gwella canlyniadau tai, mae ORP yn anelu at gefnogi dysgu sefydliadol a chyfrannu at ddatblygiad economaidd a sgiliau ehangach.

Er bod gwerthusiadau SATC 2023 ac ORP wedi'u cynnal ar wahân, cyfunwyd gwaith maes lle bo'n bosibl i leihau'r baich ar randdeiliaid a galluogi synthesis ar draws rhaglenni.

Mabwysiadodd y gwerthusiad ddull dulliau cymysg, yn seiliedig ar ddamcaniaeth, wedi'i lywio gan egwyddorion gwerthuso realaidd. Canolbwyntiodd y dull hwn ar ddeall a yw SATC 2023 ac ORP yn cyflawni'r canlyniadau a fwriadwyd, ond hefyd sut, i bwy, ac o dan ba amodau y mae effeithiau'n digwydd. Datblygwyd dwy Ddamcaniaeth Newid (ToCs) – un ar gyfer SATC 2023 ac un ar gyfer ORP – yn ystod cyfnod cwmpasu a'u defnyddio i arwain casglu a dadansoddi data.

Roedd yr ymchwil yn cynnwys adolygiad desg, cyfweliadau cwmpasu, a chasglu data cynradd drwy arolygon, cyfweliadau a grwpiau ffocws gyda landlordiaid cymdeithasol a thenantiaid tai cymdeithasol. Roedd ymgysylltu â landlordiaid cymdeithasol yn cynnwys arolwg a gwblhawyd gan 32 o sefydliadau a 15 o gyfweliadau manwl. Roedd ymgysylltu â thenantiaid yn cynnwys arolwg tenantiaid SATC (1,285 o ymatebion), arolwg tenantiaid ORP (274 o ymatebion), a chyfweliadau ansoddol. At ei gilydd, cymerodd 45 o denantiaid ran mewn cyfweliadau neu grwpiau ffocws yn ymwneud â SATC 2023 rhwng Mehefin a Hydref 2025, a chynhaliwyd pedwar cyfweliad tenant yn benodol ar gyfer ORP.

Cynhaliwyd Dadansoddiad Cost a Budd (CBA) Cymdeithasol yn benodol ar gyfer ORP 3, yn unol â chanllawiau Llyfr Gwyrdd Trysorlys EF. Asesodd y CBA gostau a buddion dros gyfnod asesu o 30 mlynedd a chanolbwyntiodd ar Becyn 2 (systemau ffotofoltäig a batri), Pecyn 4 (mesurau ffabrig yn gyntaf), a'u cyflawniad cyfunol. Profwyd dau senario gwrthffeithiol: senario statig “dim ymyrraeth” a senario cyflwyno gohiriedig lle mae gweithgaredd ôl-osod yn digwydd yn raddol dros 20 mlynedd. Archwiliodd dadansoddiad sensitifrwydd dybiaethau amgen, gan gynnwys gwahanol ddulliau gwerthuso iechyd, effeithiau ar les, a chyfnodau buddion iechyd hirach.

Canfyddiadau SATC 2023

Gofynion ar landlordiaid cymdeithasol

Mae canfyddiadau'n dangos bod SATC 2023 yn gosod gofynion sylweddol ar landlordiaid cymdeithasol. Ystyrir mai'r gofynion effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio a nodir yn Rhan 3 yw'r agwedd fwyaf heriol, yn enwedig mewn perthynas â thargedau tymor hwy megis cyflawni SAP 92/EPC A ar draws portffolios tai cyfan. Er bod y rhesymeg dros safonau uchel yn cael ei chefnogi'n eang, adroddodd landlordiaid fod cyflymder a graddfa'r uchelgais, mewn rhai achosion, yn cael eu hystyried yn fwy na'r capasiti sydd ar gael.

Cyfyngiadau a chynnydd

Mae cyfyngiadau allweddol yn cynnwys pwysau ariannol, ansicrwydd ynghylch cyllid ar gyfer datgarboneiddio, prinder personél hyfforddedig ac achrededig, a chymhlethdod gweinyddol sy'n gysylltiedig ag adrodd ar gydymffurfiaeth. Er gwaethaf yr heriau hyn, mae ymwybyddiaeth o SATC 2023 ymhlith landlordiaid yn uchel, ac mae cynnydd cyson yn amlwg mewn meysydd sy'n cyd-fynd â chylchoedd cynnal a chadw a buddsoddi presennol, gan gynnwys diogelwch, ceginau, ystafelloedd ymolchi a lloriau, gyda landlordiaid cymdeithasol hefyd yn nodi eu bod wedi cymryd camau cychwynnol i fodloni'r gofynion effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio newydd. Mae Asesiadau Stoc Cyfan a Llwybrau Ynni Targedig hefyd wedi helpu i egluro llwybrau i gydymffurfiaeth.

Ymgysylltiad a phrofiadau tenantiaid

Mae ymwybyddiaeth tenantiaid o SATC 2023 yn isel, gyda'r mwyafrif o denantiaid yn anymwybodol o'r Safon ei hun. Fodd bynnag, adroddodd tenantiaid ddiddordeb mewn gwelliannau sy'n gwella cysur, fforddiadwyedd, ac iechyd, ac yn gyffredinol roeddent yn ystyried gwaith sy'n gysylltiedig â SATC yn gadarnhaol. Amlygodd tenantiaid ddiffyg cyfathrebu rhagweithiol a mynegi awydd am wybodaeth gliriach cyn, yn ystod, ac ar ôl gwaith.

Effeithiau datgarboneiddio

Ystyrir yn eang bod y Safon ddiweddaredig yn hanfodol wrth yrru gweithgaredd effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio a fyddai fel arall wedi gwneud cynnydd araf, os o gwbl. Adroddodd landlordiaid fod rolau, systemau a chynlluniau buddsoddi newydd wedi'u datblygu'n benodol mewn ymateb i ofynion SATC 2023.

Canfyddiadau ORP

Hygyrchedd a dysgu sefydliadol

Yn gyffredinol, mae ORP yn cael ei ystyried yn hygyrch ac wedi'i gefnogi'n dda. Adroddodd landlordiaid cymdeithasol am brofiadau cadarnhaol o ymgysylltu â swyddogion Llywodraeth Cymru ac amlygu gwerth ORP wrth feithrin gallu sefydliadol, galluogi profi dulliau ôl-osod, a chefnogi cyd-fynd â SATC 2023. Fodd bynnag, credir bod cylch ariannu un flwyddyn ORP yn cyfyngu ar gapasiti cynllunio a chyflenwi ac yn rhoi baich gweinyddol ychwanegol ar landlordiaid cymdeithasol.

Gwerth am arian

Mae'r CBA yn dangos bod ORP 3 yn darparu gwerth cryf am arian ar draws yr holl becynnau a senarios a brofwyd. Mae Pecynnau 2, 4 a'u darpariaeth gyfunol yn gyson yn cyflawni Cymhareb Cost a Budd o 1.9 neu uwchlaw, hyd yn oed o dan dybiaethau ceidwadol. Mae'r gyfran fwyaf o fuddion yn deillio o ganlyniadau iechyd corfforol gwell, ac yna arbedion ynni a gostyngiadau carbon. Mae darpariaeth gynharach trwy ORP 3 yn cynhyrchu buddion gwerth presennol sylweddol uwch na chyflwyno gohiriedig.

Heriau gweithredu

Mae'r brif her yn ymwneud â chylch ariannu blynyddol ORP, a all gyfyngu ar gynllunio, caffael a chyflenwi. Mae gofynion gweinyddol sy'n gysylltiedig â PAS 2035 a TrustMark hefyd yn gosod beichiau amser a chost, ac mewn rhai achosion yn cyfyngu ar allu landlordiaid i gael mynediad at ddata monitro a chasglu dysgu'n llawn. Mewn sawl achos, defnyddiwyd cyllid ORP yn bennaf i gyrraedd targedau amgylcheddol tymor canolig SATC 2023, megis gosod paneli ffotofoltäig solar heb fatris, gyda buddion uniongyrchol cyfyngedig i denantiaid tai cymdeithasol.

Profiadau tenantiaid

Roedd profiadau tenantiaid o ôl-osodiadau wedi'u hariannu gan ORP yn gymysg. Er bod rhai gosodiadau wedi'u cyflawni'n esmwyth, roedd eraill yn cynnwys aflonyddwch a chyfathrebu cyfyngedig. Problem gyson oedd y diffyg gwybodaeth a ddarparwyd ar sut i ddefnyddio technolegau newydd ar ôl y gosodiad.

Casgliadau

Mae SATC 2023 yn darparu eglurder strategol ond mae'n gosod gofynion sylweddol ar y capasiti i gyflawni.

Mae landlordiaid cymdeithasol yn cefnogi uchelgais a chyfeiriad y Safon ddiweddaredig yn eang, yn enwedig ei phwyslais ar effeithlonrwydd ynni a datgarboneiddio. Fodd bynnag, mae graddfa a chyflymder y gofynion – yn enwedig targedau SAP 92/EPC A – yn rhoi pwysau sylweddol ar adnoddau ariannol, capasiti'r gweithlu, a systemau cyflawni. Er bod cynnydd yn amlwg, yn enwedig lle mae gofynion yn alinio â gweithgaredd busnes fel arfer, adroddodd landlordiaid y gallai uchelgais mewn rhai achosion fod yn rhagori ar gapasiti.

Mae cynnydd yn cael ei wneud, ond mae risgiau i gyflawni cyson yn parhau.

Mae Asesiadau Stoc Cyfan a Llwybrau Ynni Targedig wedi gwella cynllunio strategol ac eglurder. Fodd bynnag, mae ansicrwydd ynghylch cyllid, prinder staff achrededig, a chymhlethdod gweinyddol – gan gynnwys gofynion adrodd a chydymffurfio sy'n esblygu – mewn perygl o arafu cynnydd a chynyddu'r risg cyflawni os na eir i'r afael â nhw.

Mae ymgysylltiad tenantiaid yn parhau i fod yn danddatblygedig.

Mae ymwybyddiaeth tenantiaid o SATC 2023 yn isel, er gwaethaf profiadau cadarnhaol ar y cyfan o waith a gwblhawyd a buddion a adroddwyd o ran cysur, fforddiadwyedd a lles. Mynegodd tenantiaid ddiddordeb mewn gwelliannau ond amlygwyd cyfathrebu a chyfranogiad cyfyngedig, gan awgrymu bwlch rhwng canfyddiadau landlordiaid a disgwyliadau tenantiaid a allai gyfyngu ar wireddu buddion llawn y rhaglen.

Mae ORP yn darparu gwerth am arian ac yn cyflymu buddion.

Mae'r dadansoddiad cost a budd yn dangos bod ORP 3 yn darparu gwerth am arian yn gyson ar draws pecynnau a senarios a brofwyd, hyd yn oed o dan dybiaethau ceidwadol. Gwelliannau iechyd yw'r ffynhonnell fwyaf o fuddion meintioledig, wedi'u cefnogi gan arbedion ynni a gostyngiadau carbon. Mae cyflwyno cynharach yn cynhyrchu buddion gwerth presennol sylweddol uwch na chyflwyno gohiriedig, gan ddangos pwysigrwydd amseru wrth uchafu gwerth.

Mae mecanweithiau cyflwyno a dysgu yn cyfyngu ar botensial llawn ORP.

Er bod ORP yn cael ei werthfawrogi'n eang fel rhaglen profi a dysgu, mae ei gylch ariannu blynyddol a'r gofynion gweinyddol cysylltiedig yn creu heriau cynllunio a chaffael. Adroddodd landlordiaid hefyd am gyfyngiadau wrth gael mynediad at a defnyddio data monitro, gan gyfyngu ar ddysgu a rhannu tystiolaeth dros amser.

Argymhellion

Er mwyn cryfhau'r ddarpariaeth ac uchafu'r effaith, mae'r gwerthusiad yn argymell:

• cyflwyno templed polisi cydymffurfio safonol: Darparu fframwaith strwythuredig ar gyfer cyflwyno polisi cydymffurfio, gan sicrhau cysondeb ar draws landlordiaid, a lleihau'r baich gweinyddol
• gwella canllawiau ar gyfer ffurflenni ystadegol drwy egluro'r data, lefel y manylder, a fformat cyflwyno gofynnol, gan gefnogi adrodd cywir
• symleiddio gofynion adrodd a chydymffurfiaeth SATC drwy ddarparu canllawiau cliriach a mwy sefydlog a fframwaith adrodd strwythuredig, gan leihau'r baich gweinyddol a chefnogi darpariaeth gyson
• mabwysiadu ymagwedd fwy graddol at gynnydd Rhan 3, gan asesu gwelliant ar draws y stoc tai dros amser yn hytrach na dibynnu ar dargedau diweddbwynt deuaidd, wrth gynnal uchelgais hirdymor
• sicrhau cyllid tymor hir ac estynedig ar gyfer ôl-osod a datgarboneiddio, gan adeiladu ar werth am arian profedig ORP i alluogi cynllunio strategol a chyflawni ar raddfa fwy
• buddsoddi mewn capasiti ac achrediad y gweithlu, gan gynnwys cefnogaeth dargedig ar gyfer hyfforddiant a chydymffurfiaeth TrustMark/PAS 2035, i fynd i'r afael â thagfeydd cyflawni
• cryfhau cyfathrebu ac ymgysylltiad â thenantiaid, gan sicrhau bod tenantiaid yn wybodus, yn cael eu cefnogi, ac yn gallu elwa'n llawn o waith ôl-osod a thechnolegau newydd
• atgyfnerthu swyddogaeth profi a dysgu ORP drwy flaenoriaethu monitro sy'n seiliedig ar ganlyniadau, gwella mynediad at ddata, a chynyddu gwelededd gwersi a ddysgwyd ac astudiaethau achos

Awduron: Alma Economics

Safbwyntiau'r ymchwilwyr yw'r farn a fynegir yn yr adroddiad hwn ac nid barn Llywodraeth Cymru o reidrwydd.

Am ragor o wybodaeth, cysylltwch â:

Yr Is-adran Ymchwil Gymdeithasol a Gwybodaeth
Llywodraeth Cymru
Parc Cathays
Caerdydd
CF10 3NQ

Ebost: TimYmchwilTai@llyw.cymru

Rhif Ymchwil Gymdeithasol: 62/2026
ISBN digidol 978-1-83745-381-8

Image