Llawlyfr y Cabinet

Llywodraeth Cymru yw llywodraeth ddatganoledig Cymru. Mae'r llywodraeth yn cynnwys y Prif Weinidog, Gweinidogion Cymru, Dirprwy Weinidogion a'r Cwnsler Cyffredinol (weithiau, gelwir Gweinidogion Cymru yn "Ysgrifenyddion y Cabinet" a Dirprwy Weinidogion yn "Weinidogion"). Rôl Senedd Cymru yw enwebu Prif Weinidog, fel arfer arweinydd y blaid wleidyddol fwyaf, i'w benodi gan y Brenin. Mae'r Prif Weinidog yn penodi Gweinidogion a Dirprwy Weinidogion, gyda chytundeb y Brenin. Penodir y Cwnsler Cyffredinol gan y Brenin, ar argymhelliad y Prif Weinidog, ond rhaid i'r Senedd gymeradwyo'r argymhelliad ar gyfer y penodiad.

Canllaw sy'n rhoi cyflwyniad i Lywodraeth Cymru ar gyfer gweinidogion newydd, eu swyddfeydd preifat ac eraill ar draws y llywodraeth yw Llawlyfr y Cabinet. Mae'n rhoi trosolwg rhagarweiniol o'r elfennau allweddol o gymorth sydd ar gael i weinidogion, a'r mecanweithiau gwneud penderfyniadau sy'n weithredol yn y llywodraeth.

Mae'r Llawlyfr yn cyflwyno Cod y Gweinidogion, yr hyn y gall gweinidog ei ddisgwyl gan ei swyddfa breifat a'i adran bolisi. Mae hefyd yn disgrifio'r cyd-destun cyfansoddiadol y mae Llywodraeth Cymru yn gweithredu ynddo, gan gynnwys ei pherthynas â'r ddeddfwrfa, yn ogystal â Llywodraeth y DU a'r llywodraethau datganoledig eraill.

Mae hefyd yn darparu gwybodaeth am y prif egwyddorion a gweithdrefnau ar gyfer gwneud penderfyniadau gan weinidogion, gan gynnwys rôl y Cabinet a'r broses gwneud penderfyniadau gan Weinidogion unigol. Mae'r Llawlyfr hwn yn cynnig cymorth i'r cof i Weinidogion, yn ogystal â'u cynghorwyr arbennig, eu swyddfeydd preifat, ac aelodau eraill o staff yn Llywodraeth Cymru. Mae diben y rhifyn cyhoeddedig cyntaf hwn o Lawlyfr y Cabinet yr un fath â'i ddiben gwreiddiol. Canllaw yw ef yn bennaf, a hynny i'r rhai sy'n gweithio yn y llywodraeth, gan gofnodi'r sefyllfa bresennol yn hytrach nag ysgogi newid. Ni fwriedir iddo fod yn gyfreithiol rwymol na phennu materion yn haearnaidd. Mae'r Llawlyfr yn cofnodi rheolau ac arferion ond ni fwriedir iddo fod yn ffynhonnell unrhyw reol.

Bydd y Llawlyfr yn esblygu dros amser wrth i'r llywodraeth addasu i heriau newydd ac wrth i ddeddfwriaeth newydd gael ei phasio. Er mwyn bod yn ganllaw defnyddiol ar weithrediadau a gweithdrefnau'r llywodraeth, bydd angen ei ddiweddaru o bryd i'w gilydd yn sgil datblygiadau o'r fath.

1.1 Wrth ichi arfer eich dyletswyddau, disgwylir ymddygiad cyfansoddiadol a phersonol o’r safon uchaf oddi wrth y gweinidogion. Disgwylir ichi barchu Saith Egwyddor Bywyd Cyhoeddus ac egwyddorion Ymddygiad Gweinidogion.

1.2 Mae Cod y Gweinidogion, a ddyroddir gan y Prif Weinidog, yn rhoi arweiniad i'r gweinidogion ar sut y dylent weithredu a threfnu eu busnes er mwyn cynnal y safonau hyn. Mae'n gymwys i'r holl Weinidogion, y Cwnsler Cyffredinol a'r Dirprwy Weinidogion. Mae'n ofynnol ichi gytuno'n ffurfiol i gydymffurfio â'r Cod wrth ymgymryd â swydd yn y Cabinet a bydd eich cytundeb i wneud hynny yn cael ei gyhoeddi.

1.3 Mae Rhan 1 o'r Cod yn rhoi arweiniad ar y foeseg sy'n sail i gyfrifoldebau, cydberthnasau a buddiannau'r Gweinidogion, tra mae Rhan 2 yn darparu arweiniad gweithdrefnol ar wahanol agweddau ar rôl y Gweinidogion. Felly, gellir ystyried Cod y Gweinidogion yn fath o arweinlyfr i Weinidogion ar gyflawni dyletswyddau swyddogol. Dylid ei ddarllen ar y cyd â Chod Gwasanaeth Sifil Llywodraeth Cymru sy'n nodi'r ymddygiad a ddisgwylir oddi wrth staff y Gwasanaeth Sifil sy'n gweithio i Lywodraeth Cymru. Mae Cod y Gwasanaeth Sifil i’w weld yma.

1.4 Mae'r fersiwn ddiweddaraf o God y Gweinidogion ar gael yma.

1.5 Rydych chi'n gyfrifol yn bersonol am benderfynu sut i weithredu ac ymddwyn yng ngoleuni'r cod. Nid mater i'r Ysgrifennydd Parhaol na swyddogion eraill yw gorfodi’r cod. Fodd bynnag, gallwch ddisgwyl i’r gweision sifil sy’n eich cynghori fod yn ymwybodol o’r cod hwn a gwneud pob ymdrech i dynnu'ch sylw at unrhyw wrthdaro posibl y maent wedi sylwi arno. Yn ogystal, mae swyddogion eich swyddfa breifat neu swyddogion eraill ar gael i'ch cynghori os oes pryderon ynghylch sut y gallai'r cod fod yn berthnasol o dan amgylchiadau penodol. Mae'r Ysgrifennydd Parhaol yn gyfrifol am eich cefnogi o ran rheoli'ch buddiannau preifat tra byddwch yn y swydd, fel y nodir yn adran 5 o'r cod.

1.6 Mae'r Cynghorydd Annibynnol ar Safonau Gweinidogol yn cynorthwyo'r Prif Weinidog mewn perthynas â Chod y Gweinidogion, gan gynnwys wrth ymchwilio i gwynion bod y Cod wedi'i dorri. Pan gynhelir ymchwiliad, bydd yn cael ei gynnal yn annibynnol ar y llywodraeth a chaiff adroddiad ei ddarparu i'r Prif Weinidog. Bydd y Cylch Gorchwyl ar gyfer yr ymchwiliad, yn ogystal â'r adroddiad ac unrhyw benderfyniad gan y Prif Weinidog ar gamau i'w cymryd, yn cael eu cyhoeddi.

1.7 Gall y Cynghorydd Annibynnol hefyd, ar gais y Prif Weinidog, roi sylwadau a chyngor ar y datganiadau o fuddiant a wneir gan weinidogion ac mae'n gyfrifol am ddarparu cyngor mewn perthynas â'r Rheolau Penodiadau Busnes sy'n gymwys pan fydd gweinidogion yn gadael eu swydd.

1.8 Mae bod yn Weinidog yn gyffrous ac yn werth chweil mewn sawl ffordd. Fodd bynnag, mae swyddi Gweinidogion yn gymhleth ac mae cyfrifoldebau pwysig ynghlwm wrthynt. Er y bydd swyddogion eich swyddfa bob amser yn gwneud eu gorau i'ch helpu i drefnu'ch dyletswyddau'n effeithlon, mae'n anochel y bydd pwysau'n cystadlu â'i gilydd, o dro i dro. Mae rhythm bywyd gwleidyddol yn golygu y gall y cynlluniau gorau weithiau gael eu drysu ar fyr rybudd, a gall hyn, wrth gwrs, fod yn rhwystredig.

1.9 Anogir y Gweinidogion i roi sylw a blaenoriaeth i'w llesiant. Dylech weithio gyda'ch swyddfa i sicrhau cydbwysedd rhesymol rhwng gwaith a bywyd y tu allan i'r gwaith. Mae amser i ffwrdd yr un mor bwysig â gwaith caled, a dylech geisio ei ddiogelu pan allwch chi. Mae treulio amser gyda theulu a ffrindiau yn bwysig ar gyfer llesiant.

1.10 Mae'n bwysig eich bod yn neilltuo digon o amser i baratoi ar gyfer eich ymrwymiadau yn y Senedd a chyfarfodydd allweddol a dylid cynnwys hyn yn eich amserlen ddyddiol. Dylech gytuno ar eich dyddiadur ymlaen llaw â'ch swyddfa a cheisio cadw at eich amserlen ble bynnag y bo modd; gall amserlen sy'n llithro waethygu teimladau o golli rheolaeth. Yn yr un modd, bydd angen ichi fod yn hyblyg – mae'n anodd rhag-weld pethau ym mywyd Gweinidog a bydd methu â chydnabod hynny hefyd yn arwain at rwystredigaeth.

1.11 Gall straen a salwch meddwl daro unrhyw un, pwy bynnag ydyw, ar unrhyw adeg. Os ydych chi'n poeni neu'n teimlo unrhyw beth sy'n achosi pryder ichi, mae'n bwysig eich bod yn gofyn am gymorth. Yn ogystal â siarad ag ymarferwyr meddygol, teulu a ffrindiau, mae cymorth amrywiol ar gael i'r Gweinidogion drwy adnoddau Comisiwn y Senedd a Llywodraeth Cymru.

2.1 Rôl Gwasanaeth Sifil Llywodraeth Cymru yw cefnogi'r Gweinidogion a'u cynorthwyo wrth iddynt gyflawni eu rolau a'u hamcanion.

2.2 Mae tua 5500 o weision sifil yn y sefydliad. Mae llawer yn gynghorwyr polisi ac yn weinyddwyr ond ceir hefyd dros 20 o wahanol fathau o raddau arbenigol. Mae'r rhain yn cynnwys cyfreithwyr, meddygon, nyrsys, fferyllwyr, peirianwyr, gwyddonwyr, milfeddygon, cyfrifwyr, archwilwyr, arbenigwyr TG, swyddogion y wasg, ystadegwyr, swyddogion ymchwil, curaduron a seiri meini.

2.3 Yn ogystal â'r rhai sy'n ymwneud yn uniongyrchol â chynghori a chefnogi'r Gweinidogion a gweithredu eu penderfyniadau, ceir hefyd staff sy'n ymwneud â chyflawni ystod o'r swyddogaethau sydd gan Lywodraeth Cymru, gan gynnwys: arfer rolau statudol y sefydliad ar gyfer swyddogaethau arolygu; rheoli cynlluniau grantiau; goruchwylio gwaith cynnal a chadw a datblygu'r rhwydwaith cefnffyrdd; darparu cyngor proffesiynol ac arbenigol; llunio deddfwriaeth a darparu gwasanaethau a chymorth corfforaethol i'r sefydliad.

2.4 Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i fod yn gyflogwr teg a chynhwysol, gan greu amgylchedd cefnogol i'r holl staff dyfu a pherfformio hyd eithaf eu gallu. Mae'r mwyafrif o'r aelodau o staff wedi'u lleoli yn ein prif swyddfeydd ym Mharc Cathays, Merthyr Tudful, Caerfyrddin, Aberystwyth a Chyffordd Llandudno, ynghyd â rhwydwaith o swyddfeydd llai ledled Cymru. Fodd bynnag, ers y pandemig mae'r mwyafrif o'r aelodau o staff yn gweithio mewn ffordd hybrid (gartref ac yn ein swyddfeydd) ac mae cyfarfodydd yn aml yn cael eu cynnal ar-lein.

2.5 Y rhan fwyaf o'r amser, dim ond â chyfran gymharol fach o'r Gwasanaeth Sifil y byddech yn dod i gysylltiad ond mae aelodau o staff bob amser yn croesawu ymweliadau gan Weinidogion i gwrdd â nhw, a byddem yn fwy na pharod i drefnu hynny os hoffech.

2.6 Un o gyfrifoldebau pwysicaf y Gwasanaeth Sifil yw rhoi cyngor diduedd, ar sail gwybodaeth, i Weinidogion i'w cynorthwyo i wneud penderfyniadau am bolisïau. Bydd y cyngor hwn fel arfer yn dod atoch ar ffurf safonol sef "Cyngor Gweinidogol" neu MA (“Ministerial Advice”), er y gellid ymdrin â gohebiaeth neu faterion gweinyddol mewn ffordd fwy anffurfiol drwy e-byst. Gallwch ddisgwyl i'r gweision sifil sy'n eich cynghori ddeall eich amcanion polisi cyffredinol a chyd-destun strategol a gwleidyddol y mater dan sylw.

2.7 Dylai Cyngor Gweinidogol gynnwys y cefndir dadansoddol a ffeithiol perthnasol ar gyfer y mater sy'n cael ei ystyried. Bydd fel arfer yn nodi nifer o opsiynau ar gyfer penderfyniad, ynghyd â chyngor, a bydd yn argymell pa opsiwn i'w ddewis. Barn wrthrychol a diduedd y Gwasanaeth Sifil fydd yr argymhelliad, ond, wrth gwrs, nid oes raid i Weinidogion ei ddilyn gan fod ganddynt ystod o ystyriaethau a materion i'w hystyried pan fyddant yn gwneud eu penderfyniadau. Mae pob Cyngor Gweinidogol yn cynnwys adran ar y goblygiadau ariannol: mae hyn yn orfodol. Mae'r wybodaeth a gynhwysir yn yr adran hon yn hanfodol er mwyn sicrhau bod Gweinidogion yn gallu gwneud penderfyniad gwybodus ynghylch a yw'r cynnig sy'n cael ei wneud yn gwneud y defnydd gorau o'r adnoddau sydd ar gael yn eu portffolio ac yn rhoi'r gwerth gorau posibl am arian. Dylai'r adran hon gynnwys manylion am unrhyw gostau uniongyrchol neu anuniongyrchol sy'n codi a allai effeithio'n uniongyrchol neu'n anuniongyrchol ar Gyllideb Llywodraeth Cymru – naill ai yn y blynyddoedd ariannol presennol neu'r blynyddoedd ariannol i ddod. Ymysg yr elfennau cyllidebol allweddol y dylid eu nodi yn y Cyngor Gweinidogol mae: o ble mae'r cyllid yn dod, dros ba flynyddoedd y bydd yn cael ei wario/dyrannu, ac unrhyw risgiau neu bwysau allweddol o fewn portffolio y Gweinidog. Dylid rhoi manylion ynghylch sut i liniaru'r posibilrwydd hwn, er enghraifft pa weithgareddau neu raglenni y byddai angen eu stopio neu eu gohirio i ariannu'r cynnig. Mae penderfyniad i ddefnyddio adnoddau mewn un maes yn golygu bob amser nad yw'r adnoddau hynny ar gael i'w defnyddio mewn maes arall. Wrth ymateb i Gyngor Gweinidogol, gallwch ofyn cwestiynau i swyddogion neu ofyn am gyfarfod â nhw i drafod y mater yn fanylach. Caiff Gweinidogion hefyd ofyn am eglurhad ar y cyngor neu ofyn am gyngor pellach. Yn y pen draw, efallai y byddwch yn dymuno dewis camau sy'n wahanol i'r argymhelliad, ac, os felly, bydd y Gwasanaeth Sifil yn gweithredu'r camau hynny (ac eithrio'r achlysuron prin pan allai fod gwrthdaro â chyfrifoldebau'r Swyddog Cyfrifyddu, fel y trafodir yn nes ymlaen yn y nodyn hwn).

2.8 Mae gan weision sifil ddyletswydd i gydymffurfio â gofynion Deddf Rhyddid Gwybodaeth 2000 a bydd swyddogion yn ystyried pob cais a ddaw i law am wybodaeth yn ôl ei rinweddau ei hun ac yn unol â'r broses ofynnol. Bydd hyn yn golygu ystyried a ddylid cymhwyso unrhyw eithriadau, gan gynnwys a fyddai datgelu gwybodaeth yn debygol o lesteirio’r gallu i ddarparu cyngor yn rhydd ac yn onest ac yn debygol o amharu ar gynnal materion cyhoeddus yn effeithiol. Mae hyn yn adlewyrchu confensiwn hirsefydlog bod cyngor gan y Gwasanaeth Sifil i'r Gweinidogion, ynghyd â thrafodaethau am faterion polisi rhwng y Gweinidogion a'r Gwasanaeth Sifil a rhwng y Gweinidogion eu hunain, yn breifat ac nad ydynt yn cael eu datgelu y tu allan i Lywodraeth Cymru. Ar y sail hon, byddai gwrthwynebiad hefyd i unrhyw alwadau gan y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus neu un o Bwyllgorau eraill y Senedd i ryddhau manylion unrhyw gyngor a roddwyd i'r Gweinidogion, a gwybodaeth o ran a ddilynwyd y cyngor hwnnw ai peidio. Er bod gan ein harchwilwyr allanol "Archwilio Cymru" hawl statudol i gael mynediad at ein holl ddogfennau, gan gynnwys y rhai sy'n mynd at y Gweinidogion, ni fyddent fel arfer yn cyfeirio at gyngor a roddwyd i'r Gweinidogion yn eu hadroddiadau cyhoeddedig.

2.9 Mae gan weision sifil ddyletswydd statudol i gydymffurfio â darpariaethau Cod y Gwasanaeth Sifil a'i bedair egwyddor:

• hygrededd – rhoi'r gwasanaeth cyhoeddus o flaen eu buddiannau personol eu hunain
• gonestrwydd – bod yn agored a dweud y gwir
• gwrthrychedd – seilio cyngor a phenderfyniadau ar ddadansoddiad trylwyr o'r dystiolaeth
• didueddrwydd – gweithredu yn unol â rhinweddau'r achos yn unig a gwasanaethu Llywodraethau o wahanol dueddiadau gwleidyddol mewn modd sydd yr un mor dda

2.10 Yr Ysgrifennydd Parhaol yw pennaeth y Gwasanaeth Sifil yn Llywodraeth Cymru ac mae'n gyfrifol yn gyffredinol am holl faterion sefydliadol a materion staffio'r sefydliad. Mae'n gweithredu o fewn cyfyngiadau'r gyllideb a ddyrennir at y dibenion hyn gan y Prif Weinidog, rhywbeth y penderfynir arno yn ystod cylch blynyddol y gyllideb.

2.11 Yn ogystal, mae'r Ysgrifennydd Parhaol wedi'i ddynodi, o dan ddarpariaethau Deddf Llywodraeth Cymru 2006, yn Brif Swyddog Cyfrifyddu Llywodraeth Cymru. Mae hyn yn golygu ei fod yn gyfrifol yn bersonol am stiwardiaeth ar holl adnoddau'r sefydliad, ac am y defnydd priodol ohonynt, yn enwedig yr arian. Mae'r Ysgrifennydd Parhaol hefyd wedi dynodi rhai uwch-aelodau o staff yn Swyddogion Cyfrifyddu Ychwanegol ar gyfer meysydd penodol o weithgarwch Llywodraeth Cymru.

2.12 Y Prif Swyddog Cyfrifyddu ac unrhyw Swyddogion Cyfrifyddu Ychwanegol sy’n gyfrifol am sicrhau bod yr holl gyngor sy’n cael ei roi i'r Gweinidogion yn cynnwys cyngor ar y defnydd priodol o arian cyhoeddus. Mae hyn yn cynnwys ystyried:

• Rheoleidd-dra – sicrhau bod gwariant o fewn pwerau cyfreithiol ac yn cyd-fynd ag awdurdod seneddol, gan gynnwys cwmpasau cyllideb
• Priodoldeb – sicrhau bod gwariant yn unol â’r gwerthoedd a’r ymddygiad a ddisgwylir gan y sector cyhoeddus 
• Gwerth am arian – sicrhau economi, effeithlonrwydd ac effeithiolrwydd mewn penderfyniadau ynghylch gwariant cyhoeddus
• Dichonoldeb – sicrhau y gellir gweithredu cynigion gwariant yn fanwl gywir, yn gynaliadwy neu yn unol â’r amserlen fwriedig

2.13 Os bydd Gweinidog yn dymuno bwrw ymlaen â chamau y mae'r Swyddog Cyfrifyddu yn eu hystyried yn anghydnaws â'i gyfrifoldebau, yna mae dyletswydd arno i roi gwybod i'r Gweinidog am ei bryderon a cheisio datrys y sefyllfa drwy ddeialog. Os na ellir datrys y mater o hyd, byddai angen i'r Ysgrifennydd Parhaol a'r Prif Weinidog drafod y mater ac, yn y pen draw, efallai y bydd angen i'r Ysgrifennydd Parhaol weld Cyfarwyddyd Gweinidogol gan y Prif Weinidog, gan nodi ei resymau dros wneud hynny. Os bydd y Prif Weinidog yn dyroddi Cyfarwyddyd Gweinidogol mewn ymateb, yna byddai'r Gwasanaeth Sifil yn mynd ati i weithredu'r camau y gofynnwyd iddo eu cymryd. Byddai copïau o'r cyngor gan yr Ysgrifennydd Parhaol a'r Cyfarwyddyd Gweinidogol mewn ymateb yn cael eu hanfon at Archwilydd Cyffredinol Cymru ac at Gadeirydd y Pwyllgor Cyfrifon Cyhoeddus a Gweinyddiaeth Gyhoeddus (er, i roi hyn yn ei gyd-destun, anaml y mae'r materion hyn yn codi a dim ond un Cyfarwyddyd Gweinidogol sydd wedi'i roi hyd yn hyn ers sefydlu'r Cynulliad).

2.14 Gallwch ddisgwyl i’r gweision sifil sy’n gweithio gyda chi eich trin gyda’r parch a’r cwrteisi sy'n ddyladwy i’ch swydd a cheisio darparu gwasanaeth proffesiynol bob amser. Yn yr un modd, mae Cod y Gweinidogion yn nodi y dylai’r Gweinidogion fod yn broffesiynol yn eu perthynas waith â’r Gwasanaeth Sifil ac y dylent drin pawb y maent yn dod i gysylltiad â nhw yn ystyriol a chyda pharch. Os bydd gennych bryderon ynghylch ymddygiad unrhyw aelod o staff, yna dylech eu codi gyda’r Cyfarwyddwr Cyffredinol perthnasol neu'r Ysgrifennydd Parhaol yn y lle cyntaf.

2.15 Fel sydd wedi'i nodi yn Neddf Diwygio Cyfansoddiadol a Llywodraethiant 2010 ac yng Nghod y Gweinidogion, y Prif Weinidog sy'n penodi pob Cynghorydd Arbennig yn Llywodraeth Cymru.

2.16 Mae Cynghorwyr Arbennig yn rhan hanfodol o'r tîm sy'n cefnogi'r Gweinidogion. Maent yn ychwanegu dimensiwn gwleidyddol at y cyngor a'r cymorth sydd ar gael ichi, ac yn atgyfnerthu gallu'r Gwasanaeth Sifil parhaol i fod yn ddiduedd yn wleidyddol drwy fod yn ffynhonnell cyngor a chymorth gwleidyddol ar wahân. Mae Cynghorwyr Arbennig yn mynychu cyfarfodydd y Cabinet.

2.17 Lluniwyd y fersiwn ddiweddaraf o'r Cod Ymddygiad ar gyfer Cynghorwyr Arbennig ym mis Mai 2016.

2.18 Ni ddylid cymysgu rhwng Cynghorwyr Arbennig a Chynghorwyr Polisi Arbenigol. Mae Cynghorwyr Polisi Arbenigol yn weision sifil a gyflogir i roi cyngor polisi arbenigol yn eu maes arbenigedd ac maent wedi'u lleoli mewn adran bolisi benodol.

2.19 "Swyddfa breifat" yw terminoleg draddodiadol y Gwasanaeth Sifil ar gyfer swyddfa Gweinidog. Dyma'r swyddogion y byddwch yn gweithio fwyaf agos gyda nhw o ddydd i ddydd. Bydd y swyddfa'n eich cefnogi ar gyfer pob agwedd ar eich cyfrifoldebau Gweinidogol. Bydd perthynas agos ac effeithiol yn cael ei seilio ar ymddiriedaeth, cyd-barch a hyder.

2.20 Mae'r canlynol yn fan cychwyn ar gyfer sgwrs â'ch swyddfa am y ffordd o weithio sydd orau gennych.

2.21 Yn gryno, bydd eich swyddfa breifat:

• Yn eich cysylltu â swyddogion yn eich portffolio, Swyddfeydd Preifat y Gweinidogion eraill, Cynghorwyr Arbennig, a rhanddeiliaid allanol
• Yn cadw mewn cysylltiad â'ch staff cymorth etholaethol/AS
• Yn rheoli'ch dyddiadur yn unol â'ch gofynion, yn comisiynu cyngor, yn gwneud trefniadau teithio, yn mynychu'ch cyfarfodydd ac yn cofnodi camau gweithredu ac yn mynd gyda chi i apwyntiadau a digwyddiadau ac ati, pan fo angen
• Yn sicrhau eich bod yn cael eich briffio'n brydlon i baratoi ar gyfer Busnes y Senedd, gan weithio gyda chydweithwyr i sicrhau ansawdd a chrynoder; bydd eich swyddfa'n sicrhau bod eich gofynion yn cael eu rhannu â chydweithwyr yn eich portffolio ac y darperir y briffio yn y fformat angenrheidiol
• Yn cydlynu'r gwaith o gyflawni'ch holl fusnes Gweinidogol, gan gynnwys y Cabinet, y Cyfarfod Llawn a phapurau craffu, a ffolder busnes dyddiol
• Yn rhoi cyngor, neu'n gofyn am gyngor gan eraill, ar God y Gweinidogion, yn ôl yr angen. 

2.22 Mae croeso ichi godi unrhyw faterion gyda'ch swyddfa breifat; gall eich swyddfa fanteisio ar gyngor o bob rhan o Lywodraeth Cymru a bydd bob amser yn ceisio'ch helpu i ddod o hyd i atebion i gwestiynau a phroblemau.

2.23 Bydd eich swyddfa breifat yn gallu rhoi cyngor, neu ofyn am gyngor gan eraill, ar faterion sy'n codi o God y Gweinidogion mewn perthynas â'ch gwaith; gan gynnwys yr angen i gadw'ch rôl Weinidogol a rôl sy'n gysylltiedig â phlaid wleidyddol ar wahân, a rheoli'ch busnes etholaethol tra byddwch yn gwasanaethu'n Weinidog.

2.24 Mae llwyth gwaith y Gweinidogion yn aml yn fawr ac mae'n anochel y bydd angen blaenoriaethu. Dylech drafod eich blaenoriaethau â'ch Ysgrifennydd Preifat a fydd yn gallu helpu i roi trefn ar eich meddyliau. Gall blaenoriaethau newid dros amser, a byddwch yn adolygu'r materion hyn yn rheolaidd.
 

Swyddfa breifat a chynghorwyr arbennig

2.25 Caiff Cynghorwyr Arbennig eu penodi gan y Prif Weinidog i helpu'r Gweinidogion i gysoni eu gwaith ag agenda'r llywodraeth sydd wedi'i seilio ar fandad gwleidyddol. Bydd swyddfeydd preifat yn datblygu perthynas waith agos â Chynghorwyr Arbennig ac yn helpu i sicrhau eu bod yn cael gweld dyddiaduron, papurau, cyfarfodydd a deunyddiau a fydd yn eu helpu i gynghori'r Gweinidogion yn effeithiol.

Swyddfa breifat a'ch rôl etholaethol

2.26 Bydd eich swyddfa breifat yn deall pwysigrwydd eich rôl etholaethol. Bydd yn ffurfio perthynas â'ch swyddfa etholaethol/AS ac yn sicrhau bod digon o amser yn cael ei neilltuo yn eich dyddiadur ichi allu delio â materion etholaethol yn unol â'r hyn sydd orau gennych. Bydd hefyd yn rheoli gohebiaeth a gamgyfeirir, gan sicrhau ei bod yn cael ymateb priodol (mae rhagor o fanylion am hyn yn yr adran ar ohebiaeth Weinidogol).

Busnes gweinidogol

2.27 Mae dyletswyddau'r Gweinidogion yn gymhleth a gallant gynnwys, ar yr un pryd, atebolrwydd i'r Senedd, gohebiaeth, cyfathrebu, ymweliadau swyddogol, cysylltiadau â Whitehall a llywodraethau eraill, yn ogystal â'ch dyletswyddau i'r Prif Weinidog, y Cabinet a chyd-Weinidogion. Mae'r Gweinidogion yn adolygu ac yn datblygu polisi'n barhaus, gan arwain o bryd i'w gilydd at gyhoeddiadau mawr drwy bapurau gwyn, datganiadau neu ddulliau eraill.

2.28 Bydd eich swyddfa breifat yn mynychu pob cyfarfod lle trafodir busnes y llywodraeth. Bydd yn gweithio gyda chydweithwyr ar draws y llywodraeth i helpu i sicrhau y cedwir at derfynau amser ac y nodir problemau mewn da bryd.

2.29 Bydd eich swyddfa breifat yn mynychu pob cyfarfod lle trafodir busnes y llywodraeth. Bydd yn sicrhau bod unrhyw gamau y cytunwyd arnynt yn cael eu cofnodi ac y gwneir gwaith dilynol arnynt yn ôl yr angen, gan roi'r wybodaeth ddiweddaraf ichi.
 

Rheoli dyddiadur

2.30 Mae rheoli dyddiadur yn effeithiol yn hanfodol i'r Gweinidogion. Bydd eich swyddfa breifat yn trafod yr hyn sydd orau gennych ac yn argymell ffyrdd o fynd ati i drefnu'ch dyddiadur mewn ffordd sy'n ateb eich anghenion ac yn eich helpu i weithio'n effeithiol. Mae defnyddio technoleg ddigidol yn cynnig cyfleoedd i weithio a chwrdd mewn ffyrdd hyblyg. Gall y Gweinidogion hefyd fynd i swyddfeydd Llywodraeth Cymru ledled Cymru os yw hynny'n gyfleus ac o gymorth.

2.31 Bydd eich swyddfa'n gwarchod eich amser rhag ymyriadau diangen ond yn tynnu'ch sylw at ddatblygiadau pwysig. Fel Gweinidog byddwch yn gweithio gyda thimau o weision sifil ar draws y llywodraeth. Bydd faint o amser sydd ar gael yn gyfyngedig bob amser, ond bydd eich swyddfa'n eich annog i ddatblygu perthynas uniongyrchol a rheolaidd â'r swyddogion a all eich helpu i wneud eich gwaith.

2.32 Mae canllawiau ar achosion dyddiaduron y Gweinidogion ar gael gan eich swyddfa, gan gynnwys sut i ystyried addasrwydd gwahoddiad, beth i'w gynnwys wrth friffio a sut i ymdrin â materion sy'n croesi portffolios.

Gohebiaeth

2.33 Mae faint o ohebiaeth a anfonir at Weinidog fel arfer yn dibynnu ar y portffolio. Mae rhai'n cael llawer iawn tra gall eraill gael nifer cymharol fach. Mae'r protocol ar gyfer gohebiaeth Weinidogol, yn adran 3 o'r llawlyfr hwn, yn nodi'r sefyllfa ddiofyn ar gyfer trin gohebiaeth. Fodd bynnag, dylech drafod yr hyn sydd orau gennych â'ch swyddfa. Gall eich swyddogion drin rhai mathau o ohebiaeth, tra bydd angen ymateb uniongyrchol gan Weinidog i eraill. Ochr yn ochr â'ch swyddfa breifat, dylai Cynghorwyr Arbennig fod yn rhan o'r drafodaeth hon, gan roi sylw arbennig i sensitifrwydd gwleidyddol

Eich TG

2.34 Mae TG yn hanfodol i weithio'n effeithiol. Bydd eich swyddfa'n cyflenwi cyfarpar angenrheidiol i'w ddefnyddio ar waith y llywodraeth ac yn trafod unrhyw anghenion TG ychwanegol sydd gennych i sicrhau y gallwch weithio'n effeithiol, boed hynny gartref, yn y swyddfa, neu wrth deithio. Mae cymorth TG ar gael yn fewnol, a bydd eich swyddfa'n trefnu hyfforddiant neu gymorth yn ôl yr angen. Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i gynaliadwyedd amgylcheddol ac ni ddylid defnyddio papur pan fo gweithio'n ddigidol ar gael ac yn ddigonol.

Gwasanaeth ceir swyddogol

2.35 Darperir ceir Gweinidogol i helpu'r Gweinidogion i wneud eu gwaith yn effeithlon. Mae Cod y Gweinidogion yn nodi amgylchiadau clir pan ganiateir a phan na chaniateir defnyddio ceir swyddogol, ac mae'n bwysig parchu'r rheolau hyn. Bydd eich swyddfa'n gwneud trefniadau teithio angenrheidiol ar gyfer eich holl fusnes Gweinidogol ac yn rhoi cyngor ar y defnydd priodol o drafnidiaeth swyddogol.

Gweinidogion a llesiant

2.36 Anogir y Gweinidogion i gymryd amser i ffwrdd, a'i ddiogelu, pan fo'n bosibl. Bydd eich bywyd gwaith, a bywyd gwaith eich swyddfa breifat, yn brysur ac yn flinedig iawn; mae amser i ffwrdd o'r gwaith yn hanfodol ar gyfer llesiant ar y ddwy ochr.

2.37 Fodd bynnag, mae'n bwysig y gall eich swyddfa bob amser gysylltu â chi; hyd yn oed pan fyddwch ar wyliau ac nad ydych yn gweithio dylai'ch swyddfa allu cysylltu â chi'n gyflym mewn argyfwng. Yn yr un modd, gallwch chi gysylltu â'ch swyddfa breifat y tu allan i oriau os bydd sefyllfa frys.

2.38 Yn anad dim, mae'ch swyddfa yno i'ch helpu.

2.39 Mae Gwasanaeth Cyfathrebu Llywodraeth Cymru yn cefnogi pob Gweinidog mewn perthynas â'r wasg a'r cyfryngau, cyfathrebu digidol, ymgyrchoedd a gweithgareddau cyfathrebu eraill. Bydd Penaethiaid Cyfathrebu Portffolios yn gweithio gyda phob Gweinidog i sefydlu blaenoriaethau cyfathrebu, cynlluniau, a negeseuon allweddol cyn gynted â phosibl.

2.40 Mae gan bob Gweinidog dîm y wasg a'r cyfryngau ar gyfer gwaith rhagweithiol ac ymatebol. Bydd y tîm hefyd yn rhoi cyngor ar gyfweliadau gyda'r cyfryngau, ac yn briffio'r Gweinidogion ar eu cyfer.

2.41 Ceir rota dyletswydd sydd ar waith 24 awr y dydd, bob dydd o'r flwyddyn, ar gyfer ymatebion a chymorth i'r Gweinidogion y tu allan i oriau. Yn ogystal, mae modd darparu hyfforddiant ar y cyfryngau yn ôl yr angen.

2.42 Caiff y Gweinidogion barhau i ddefnyddio eu sianeli cyfryngau cymdeithasol personol ac AS, ond mae'r cyfryngau'n aml yn sylwi ar y rhain, felly mae'n bwysig bod yn ymwybodol o'r rhwymedigaeth i gynnal gydgyfrifoldeb y Cabinet a sicrhau nad oes unrhyw beth yn cael ei bostio sy'n gwrthdaro â pholisi'r Llywodraeth. Mae darpariaethau Cod y Gweinidogion yn berthnasol i bopeth a roddir ar y cyfryngau cymdeithasol, gan gynnwys pethau a gyhoeddir arnynt yn bersonol, a rhaid i bob gweinidog fynegi barn ac ymateb i ddefnyddwyr eraill gyda chymedroldeb a chan ystyried statws ac enw da Llywodraeth Cymru.

2.43 Mae Swyddfa'r Cabinet yn dîm bach a'i rôl yw cefnogi'r Prif Weinidog a'r Cabinet i gyflawni eu Rhaglen Lywodraethu. Mae Swyddfa'r Cabinet yn gweithio'n agos gyda Chynghorwyr Arbennig ac uwch-swyddogion i sicrhau bod gwaith datblygu a chyflawni polisïau yn cyd-fynd â disgwyliadau gwleidyddol. Y Prif Weinidog sy'n pennu gwaith Swyddfa'r Cabinet ac yn cael ei oruchwylio gan y Cwnsler Cyffredinol a'r Gweinidog Cyflawni.

2.44 Yn unol â'r amcan craidd hwn, mae gan Swyddfa'r Cabinet gyfrifoldebau mewn tri maes eang ar hyn o bryd.

Y Rhaglen Lywodraethu

2.45 Mae'r Rhaglen Lywodraethu yn cynnwys yr ymrwymiadau a wnaed gan Lafur Cymru yn eu maniffesto ar gyfer etholiad 2021 ac fe'i cyhoeddwyd ym mis Mehefin 2021. Cafodd ei diweddaru ym mis Rhagfyr 2021 i ymgorffori'r Cytundeb Cydweithio â Phlaid Cymru, a ddaeth i ben ar 17 Mai 2024.

2.46 Mae'r Rhaglen Lywodraethu bresennol yn cynnwys 115 o ymrwymiadau sy'n croesi pob portffolio ac y mae'r Cabinet yn gyfrifol amdanynt ar y cyd. Ceir 169 o ymrwymiadau eraill yn y ddogfen y mae'r Gweinidogion yn gyfrifol amdanynt yn unigol.

2.47 Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i gyhoeddi amcanion llesiant sy'n nodi ble y gall y llywodraeth wneud y cyfraniad mwyaf tuag at y nodau llesiant. Yn ogystal, mae'n ofyniad i adolygu'r amcanion llesiant yn flynyddol a chyhoeddi adroddiad ar gynnydd.

2.48 Ers i'r ddeddfwriaeth ddod i rym, mae'r Rhaglen Lywodraethu wedi'i strwythuro o amgylch yr amcanion llesiant, gan eu rhoi wrth wraidd y llywodraeth yn unol â chanllawiau statudol.

2.49 Mae Swyddfa'r Cabinet yn gyfrifol am y canlynol:

• helpu i ddatblygu a chyhoeddi'r Rhaglen Lywodraethu, gan gynnwys cyngor ar osod amcanion llesiant sy'n cyflawni'r dyletswyddau a osodwyd ar Weinidogion Cymru yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015
• datblygu a chyhoeddi datganiad llesiant i gyd-fynd â'r amcanion llesiant yn unol â'r ddeddfwriaeth uchod
• llunio a chyhoeddi adroddiad cynnydd blynyddol y llywodraeth gan gynnwys yr adolygiad blynyddol o'r amcanion llesiant. Mae'r adroddiad yn sail i'r ddadl flynyddol ar flaenoriaethau'r llywodraeth (a'r rhaglen ddeddfwriaethol) sy'n ofyniad o dan Reol Sefydlog 11.21(ii) y Senedd
• monitro cynnydd yn rheolaidd mewn meysydd allweddol o'r Rhaglen Lywodraethu ar gyfer y Prif Weinidog a'r Cabinet.

Datblygu blaenraglenni gwaith ar gyfer y Cyfarfod Llawn a'r Cabinet

2.50 Mae tua dau draean o amser y Cyfarfod Llawn yn cael ei neilltuo i'r Llywodraeth, a'r Llywodraeth yn unig sy'n pennu'r rhaglen fusnes. Mae'r rhaglen yn cynnwys Cwestiynau, deddfwriaeth, Datganiadau Llafar ar gyhoeddiadau pwysig, proffil uchel, dadleuol neu amserol, a dadleuon sy'n rhoi cyfle i ystyried materion yn fanylach a chynnal pleidleisiau ar faterion i basio (neu beidio â phasio) cynigion y Senedd.

2.51 Ar hyn o bryd, mae'r Cabinet yn cyfarfod bob wythnos yn ystod y tymor i gysoni cyfrifoldebau unigol y Gweinidogion â'u cyfrifoldeb ar y cyd. Yn bennaf, mae'r busnes y mae'n ymdrin ag ef yn cynnwys materion sy’n ymwneud mewn ffordd arwyddocaol â chydgyfrifoldeb Llywodraeth Cymru, naill ai am eu bod yn codi cwestiynau pwysig sy’n gysylltiedig â pholisi neu am eu bod o hanfodol bwys i’r cyhoedd. Yn gyffredinol, dylai'r Gweinidogion roi gerbron cydweithwyr y mathau o faterion y byddent am i eraill ymgynghori â nhw yn eu cylch.

2.52 Mae Swyddfa'r Cabinet yn gyfrifol am y canlynol:

• gweithio gydag uwch-swyddogion a chynghorwyr arbennig i nodi eitemau sydd angen sylw'r Cyfarfod Llawn neu'r Cabinet bob tymor i'w hystyried gan y Gweinidogion a'r Prif Weinidog
• datblygu blaenraglen waith gytbwys ac amserol ar gyfer y Cyfarfod Llawn a'r Cabinet
• rheoli blaenraglen waith y Cabinet a chymorth ar gyfer y broses sicrhau ansawdd ar gyfer papurau'r Cabinet.

Cerrig milltir cenedlaethol Cymru

2.53 Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015 yn gosod dyletswydd ar Weinidogion Cymru i osod cerrig milltir (targedau) cenedlaethol mewn perthynas â’r Dangosyddion Llesiant Cenedlaethol a fyddai, ym marn Gweinidogion Cymru, yn eu helpu i fesur cynnydd tuag at gyflawni’r nodau llesiant. Datblygwyd 17 o gerrig milltir, cytunodd y Cabinet arnynt ac fe'u gosodwyd gerbron y Senedd rhwng mis Ionawr 2021 a mis Tachwedd 2022. Mae'r cerrig milltir cenedlaethol yn cwmpasu ystod eang o bortffolios a bwriadwyd iddynt gael eu cyflawni ar y cyd ar draws Llywodraeth Cymru a chyda chyrff cyhoeddus Cymru.

2.54 Ni fwriedir i'r cerrig milltir cenedlaethol fod yn dargedau perfformiad ar gyfer sefydliadau unigol, ond yn hytrach yn dargedau cenedlaethol uchelgeisiol yn seiliedig ar gyfraniad cyfunol cydweithio rhwng y llywodraeth a chyrff cyhoeddus. Cawsant eu datblygu gan arweinwyr polisi a fu'n gweithio'n agos gyda rhanddeiliaid allweddol mewn cyrff cyhoeddus ac roeddent wedi'u seilio ar y data a'r ystadegau mwyaf cadarn a oedd ar gael i'r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yn ystod y cyfnod datblygu.

2.55 Mae Swyddfa'r Cabinet yn gyfrifol am y canlynol:

• goruchwylio a monitro'n gyffredinol y gwaith o reoli gweithgarwch i gyflawni'r cerrig milltir cenedlaethol erbyn 2050, gan roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Prif Weinidog a'r Cabinet
• cefnogi portffolios mewn perthynas â chyflawni ac integreiddio cerrig milltir unigol yn barhaus
• datblygu naratif cadarn ac argyhoeddedig ynghylch gwerth a diben y cerrig milltir cenedlaethol gan weithio'n agos gyda'r Is-adran Dyfodol Cynaliadwy a'r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi.

2.56 Ysgrifenyddiaeth y Cabinet, o fewn Is-adran y Cabinet, yw'r prif bwynt cyswllt ar gyfer yr ymwneud rhwng Llywodraeth Cymru a Chomisiwn y Senedd. Mae gan Ysgrifenyddiaeth y Cabinet rôl ehangach mewn perthynas â darparu'r ysgrifenyddiaeth ar gyfer cyfarfodydd y Cabinet a'i Is-bwyllgorau. Mae hefyd yn goruchwylio busnes corfforaethol yr Is-adran, gan gynnwys ceisiadau Rhyddid Gwybodaeth, y gwasanaeth ceir swyddogol, TG a'r Uned Ohebiaeth ynghyd â'r polisi cysylltiedig.

2.57 Mae cyfrifoldebau Ysgrifenyddiaeth y Cabinet, i'r graddau y maent yn ymwneud â rhyngweithio â'r Senedd, yn cynnwys:

• Cefnogi'r Gweinidog a enwebwyd i reoli Busnes y Llywodraeth yn y Senedd (gan gynnwys mynychu cyfarfodydd y Pwyllgor Busnes)
• Gweithio gyda Swyddfa'r Cabinet a Chomisiwn y Senedd i reoli blaenraglen waith y Cyfarfod Llawn
• Hwyluso Datganiadau'r Cabinet, Dadleuon (cynigion a gwelliannau) a Chwestiynau
• Gosod dogfennau Llywodraeth Cymru gerbron y Senedd
• Bod yn bwynt cyswllt rhwng staff y Senedd a staff Llywodraeth Cymru mewn perthynas â busnes Pwyllgorau'r Senedd sy'n craffu ar bolisïau.

Mae dadansoddi a'r defnydd o dystiolaeth yn llywio pob penderfyniad y mae gweision sifil yn ei wneud a phob cyngor y maent yn ei roi i'r Gweinidogion. Un o bedwar gwerth craidd y Gwasanaeth Sifil  yw 'gwrthrychedd', a gaiff ei ddiffinio fel 'seilio'ch cyngor a'ch penderfyniadau ar ddadansoddiad trylwyr o'r dystiolaeth'.

Cod y Gwasanaeth Sifil

2.58 Mae dadansoddi yn sylfaen angenrheidiol i'r llywodraeth wneud penderfyniadau. Mae dealltwriaeth dda o bolisïau, sut maent yn cael eu cyflawni, eu gwerth, risgiau, effeithiolrwydd a gwerth am arian yn rhoi'r wybodaeth sydd ei hangen ar lunwyr polisi a'r rhai ar y rheng flaen i wneud penderfyniadau costeffeithiol sydd wedi'u seilio ar wybodaeth ac wedi'u targedu'n dda. Mae hefyd yn hanfodol ar gyfer llunio polisïau mewn ffordd agored. Gall penderfyniadau a wneir heb dystiolaeth o'r fath arwain at fethiant polisïau, polisïau nad ydynt yn cyflawni'r hyn a ddisgwyliwyd, canlyniadau gwaeth i gymdeithas a dyrannu adnoddau'n aneffeithlon. Mae'n bwysig defnyddio tystiolaeth a dadansoddi yn gymesur ac yn amserol.

2.59 Diben y Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yw dod ag arbenigwyr ar wybodaeth a dadansoddi ynghyd, i helpu i wneud y canlynol:

• cynyddu'r defnydd o dystiolaeth a gwella'r broses o wneud penderfyniadau
• datblygu sylfaen dystiolaeth – gan gynnwys nodi tystiolaeth sydd eisoes yn bodoli ac asesu ei hansawdd a'i pherthnasedd
• comisiynu neu gynnal dadansoddiad i lenwi bylchau neu i ateb anghenion newydd, gan sicrhau bod ymchwil a gomisiynir yn cael ei dylunio a'i chynllunio'n effeithiol
• gweithio ar y cyd â dadansoddwyr eraill o fewn Llywodraeth Cymru a'r tu allan iddi
• cefnogi safonau proffesiynol a gwella gallu pawb i ddefnyddio gwybodaeth a thystiolaeth
• cyhoeddi ystadegau ac ymchwil gymdeithasol sy'n ateb anghenion cymdeithas ac i gefnogi tryloywder penderfyniadau Llywodraeth Cymru, mewn modd sy'n agored, yn ddibynadwy ac yn hygyrch.

2.60 Mae'r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yn darparu cymorth mewn perthynas â thystiolaeth drwy gydol oes y cylch polisi gan gynnwys cynllunio; gweithredu neu werthuso prosesau; a monitro neu werthuso effaith.

2.61 Mae'r Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yn cynnwys:

• Ystadegwyr sy'n casglu ac yn dadansoddi data i helpu i ddatblygu polisïau ar sail tystiolaeth; yn monitro gweithrediad polisïau a thargedau; yn darparu cymorth ar gyfer dyrannu adnoddau; yn datblygu modelau dadansoddol ac yn cyfathrebu ystadegau o fewn y llywodraeth a'r tu allan iddi.
• Ymchwilwyr Cymdeithasol sy'n mesur, yn disgrifio, yn esbonio ac yn rhagfynegi newidiadau mewn strwythurau, agweddau, gwerthoedd ac ymddygiadau cymdeithasol ac economaidd a'r ffactorau sy'n ysgogi ac yn cyfyngu unigolion a grwpiau mewn cymdeithas. Ymhlith y meysydd cymorth allweddol y mae gwerthuso polisïau sydd eisoes yn bodoli yn ogystal â choladu a/neu gasglu tystiolaeth newydd i helpu i ddatblygu polisi.
• Gwasanaethau Daearyddol sy'n darparu gwybodaeth a dadansoddi ar fapiau digidol a mapiau papur, apiau sy'n seiliedig ar fapiau, delweddau hanesyddol o'r awyr, safonau data daearyddol a gwaith celf cartograffig parod i'w argraffu o ansawdd uchel.
• Gwyddonwyr Data sy'n dod â mathemateg, ystadegau a chyfrifiadureg ynghyd i wella prosesau data neu ddatgloi'r gwerth mewn data, yn aml gan ddefnyddio data mawr neu anghonfensiynol fel testun neu ddelweddau.
• Gwasanaethau Gwybodaeth, Llyfrgelloedd ac Archifau sy'n darparu ystod o adnoddau gwybodaeth ac yn darparu gwasanaeth cynghori ar ffynonellau gwybodaeth. Ymhlith y meysydd cymorth allweddol y mae chwilio drwy ddeunyddiau ysgrifenedig ar gyfer timau polisi i ddod o hyd i wybodaeth sy'n berthnasol i'w maes. 
• Economegwyr sy'n darparu cyngor dadansoddol ar bolisi, yn seiliedig ar syntheseiddio a chymhwyso ymchwil berthnasol yn feirniadol a chan ddefnyddio dulliau megis dadansoddi cost a budd ac arfarnu opsiynau yn seiliedig ar y safonau technegol proffesiynol a nodir yn y 'Llyfr Gwyrdd' a chanllawiau eraill.

2.62 Cyhoeddir Ystadegau ac Ymchwil gan y Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi yn unol ag amserlen a gyhoeddir ymlaen llaw drwy wefan Llywodraeth Cymru. Yn gyffredinol, mae allbynnau ystadegol yn dilyn amserlen reolaidd sefydledig - wythnosol, misol neu flynyddol er enghraifft, tra mae adroddiadau Ymchwil yn cael eu cyhoeddi ar ddiwedd prosiect (er enghraifft, gwerthuso polisi penodol).

2.63 Mae Safonau a Chanllawiau ar gyfer rheoli a chyhoeddi Ystadegau Swyddogol ac Ymchwil Gymdeithasol i'w gweld yn Atodiad B.

Rôl Llywodraeth Cymru mewn paratoi ar gyfer argyfyngau

2.64 Prif rôl llywodraeth yw diogelu ei dinasyddion. Mae'r Is-adran Gwydnwch a Diogelwch Gwladol yn cefnogi'r Prif Weinidog, Ysgrifenyddion y Cabinet, y Gweinidogion ac adrannau Llywodraeth Cymru yn yr ymdrech honno. Mae'r Is-adran yn gyfrifol am gydgysylltu gwaith Llywodraeth Cymru o ran rheoli risgiau, parodrwydd a rheoli argyfyngau, gan gefnogi Gweinidogion wrth iddynt gyflawni eu swyddogaethau statudol a nodir yn Neddf Argyfyngau Sifil Posibl 2004. Mae'n gyfrifol hefyd am osod safonau cydymffurfio a chefnogi pedwar Fforwm Lleol Gwydnwch Cymru: Dyfed Powys, Gwent, y Gogledd a'r De.

2.65 Er mai Ysgrifenyddion penodol o Gabinet Llywodraeth Cymru sy'n gyfrifol am reoli risgiau amddiffyn sifil penodol a pharodrwydd cysylltiedig, fel y rhai sy'n ymwneud ag iechyd y cyhoedd ac anifeiliaid, rheoli perygl llifogydd, cadwyni cyflenwi bwyd, halogi amgylcheddol neu'r cyflenwad dŵr, y Prif Weinidog sy'n gyfrifol am bolisi a materion strategol sy'n ymwneud â gwydnwch, diogelwch gwladol a seiberddiogelwch.

Deddf Argyfyngau Sifil Posibl 2004

2.66 Mae Deddf Argyfyngau Sifil Posibl 2004 yn nodi'r fframwaith deddfwriaethol ar gyfer parodrwydd ar gyfer argyfyngau yn y DU. Mae'n darparu diffiniad clir o "argyfwng", yn creu'r amodau ar gyfer gwaith amlasiantaeth effeithiol yn lleol, ac yn darparu pwerau brys (Rhan 2 o'r Ddeddf) i Weinidogion y DU i wneud deddfwriaeth arbennig dros dro yn yr argyfyngau mwyaf difrifol (er nad yw'r pwerau argyfwng erioed wedi'u defnyddio). Mae Rhan 1 o'r Ddeddf yn canolbwyntio ar drefniadau amddiffyn sifil lleol yng Nghymru a Lloegr, gan sefydlu fframwaith statudol o rolau a chyfrifoldebau ar gyfer ymatebwyr lleol, gan ddarparu strwythur a chysondeb ar gyfer cyflawni a chydgysylltu gweithgarwch parodrwydd ar gyfer argyfyngau.  

2.67 Er nad yw'r Ddeddf Argyfyngau Sifil Posibl yn gosod rhwymedigaethau statudol ar Lywodraeth Cymru (na Llywodraeth y DU na'r llywodraethau datganoledig eraill), trosglwyddodd Gorchymyn Gweinidogion Cymru (Trosglwyddo Swyddogaethau) 2018 swyddogaethau o dan Ran 1 o'r Ddeddf, gan roi pwerau i Lywodraeth Cymru ddyroddi rheoliadau a chanllawiau i ymatebwyr brys statudol yn y sectorau datganoledig. Nid oes rheoliadau na chanllawiau wedi'u dyroddi ar hyn o bryd, a'r disgwyl yw y dylai ymatebwyr gadw at Reoliadau Argyfyngau Sifil Posibl (Cynllunio) 2005 ar gyfer Cymru a Lloegr.

2.68 Mae'r Ddeddf yn cyd-fynd â darnau penodol eraill o ddeddfwriaeth sy'n gysylltiedig ag argyfyngau, megis y rhai sy'n ymwneud ag iechyd a chlefydau anifeiliaid, rheoli perygl llifogydd, y diwydiant dŵr ac iechyd y cyhoedd.

2.69 Mae Llywodraeth Cymru yn cadw at egwyddor sybsidiaredd, sy'n egwyddor sefydledig ym maes cynllunio at argyfyngau ac yn cyd-fynd â'r arferion gorau. Mae gweinyddiaethau eraill y DU yn cadw at yr egwyddor hon hefyd. Mae Llywodraeth Cymru yn mabwysiadu'r model adran arweiniol i gwmpasu pob cam o gynllunio at argyfyngau, ymateb, adfer ac asesu risg. Mae Ysgrifenyddion y Cabinet, gan fanteisio ar gymorth a chyngor eu swyddogion, sydd eu hunain yn cael eu cefnogi gan yr Is-adran Gwydnwch a Diogelwch Gwladol a gwasanaethau arbenigol (megis Gwasanaethau Cyfathrebu, Gwasanaethau Cyfreithiol a Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi) yn gyfrifol am y canlynol ar lefel genedlaethol:

• Rhag-weld risg: Cynnal ymwybyddiaeth o'r set newidiol o risgiau, bygythiadau a gwendidau, gan gynnwys sganio'r gorwel ar gyfer risgiau newydd a'r rhai sy'n dod i'r amlwg o fewn eu meysydd cyfrifoldeb, nodi risgiau penodol i baratoi ar eu cyfer, a diweddaru eu hasesiad risg yn unol â hynny.
• Asesu risg: Asesu'r senarios posibl ar gyfer eu sectorau a'u swyddogaethau, gan gynnwys y senarios gwaethaf rhesymol, pe bai'r risg yn digwydd, ac asesu effaith a thebygolrwydd y senarios hyn.
• Atal a Lliniaru: Cyflwyno mesurau sy'n meithrin gwydnwch yn eu sectorau, atal risgiau rhag digwydd neu leihau eu difrifoldeb.
• Paratoi: Datblygu cynlluniau ar gyfer ymateb i argyfwng, ac adfer ohono, a phrofi eu heffeithiolrwydd, gan gynnwys ymarferion rheolaidd, gan gynnwys y rheini yn eu sectorau a'u gwasanaethau. 
• Ymateb: Arwain yr ymateb strategol i argyfwng. Mae ‘ymateb’ yn cynnwys y penderfyniadau a'r camau a gymerir i ymdrin ag effeithiau uniongyrchol argyfwng.
• Adfer: Arwain proses adfer yn dilyn argyfwng, os oes angen. Gallai hyn gynnwys gweithgareddau hirdymor fel ailadeiladu seilwaith ffisegol neu adfer llesiant emosiynol, cymdeithasol a chorfforol cymunedau yr effeithir arnynt.

Parodrwydd ar gyfer argyfyngau

2.70 Prif amcanion Llywodraeth Cymru yw darparu arweinyddiaeth a chymorth i ymatebwyr brys, a chydgysylltu gwaith ym maes gwydnwch drwyddo draw, mewn partneriaeth ag ymatebwyr, Llywodraeth y DU a'r llywodraethau datganoledig eraill, i reoli a lliniaru risgiau argyfyngau sifil posibl a hybu gwydnwch Cymru a'n gallu i ymateb i heriau aflonyddgar mawr ac adfer ohonynt.

2.71 Un elfen bwysig o lywodraethiant gwydnwch Cymru yw Fforwm Gwydnwch Cymru, o dan gadeiryddiaeth y Prif Weinidog, sy'n dwyn ynghyd uwch-arweinwyr a phrif swyddogion o'r gymuned gwydnwch i hyrwyddo cyfathrebu a chydweithio effeithiol er mwyn rheoli risgiau'n well a hybu parodrwydd.

Ymateb i argyfyngau

2.72 Mae'r rhan fwyaf o argyfyngau yng Nghymru yn cael eu rheoli ar lefel leol gan y gwasanaethau brys, yr awdurdodau lleol, a sefydliadau ymatebwyr eraill, megis Cyfoeth Naturiol Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru, cwmnïau dŵr ac ynni a gweithredwyr trafnidiaeth, gyda chydgysylltu amlasiantaethol a phenderfyniadau'n cael eu gwneud drwy Grwpiau Cydgysylltu Strategol lleol lle bo angen. Er hynny, oherwydd graddfa neu gymhlethdod, efallai y bydd ar rai argyfyngau angen rhywfaint o gydgysylltu neu gymorth, gyda Llywodraeth Cymru yn arwain ar gyfer pob maes datganoledig. Mae Llywodraeth Cymru yn gweithio'n agos gyda Llywodraeth y DU ar ddigwyddiadau o fewn meysydd a gedwir yn ôl, pan fo'r rhain yn effeithio ar feysydd polisi datganoledig hefyd.

2.73 Mae Cynllun Ymateb Cymru Gyfan yn nodi'r trefniadau ar gyfer rheoli argyfyngau mawr sy'n effeithio ar sawl rhan neu bob rhan o Gymru.

2.74 Mewn achos o argyfwng mawr neu drychinebus, er enghraifft llifogydd eang a sylweddol ledled Cymru, damwain neu aflonyddwch diwydiannol mawr, neu ymosodiad gan derfysgwyr, byddai swyddogion yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i Ysgrifenyddion y Cabinet am y sefyllfa, yn cydgysylltu ymateb Llywodraeth Cymru, yn rhannu gwybodaeth (gan gynnwys â Llywodraeth y DU, drwy Uned COBR), yn cofnodi ac yn lledaenu penderfyniadau, ac yn cynghori'r Prif Weinidog, Ysgrifenyddion y Cabinet a Gweinidogion ar unrhyw benderfyniadau y gallai fod angen iddynt eu gwneud i gefnogi ymdrechion ymateb ac adfer.

Rheoli Argyfyngau / Canolfan Cydgysylltu Argyfyngau (Cymru)

2.75 O dan y Cynllun Ymateb Cymru Gyfan fel rhan o'r swyddogaeth Rheoli Argyfyngau, gall Llywodraeth Cymru roi Canolfan Cydgysylltu Argyfyngau (Cymru) ar waith i helpu i gydgysylltu'r ymateb i unrhyw ddigwyddiad mawr. Rôl bennaf Canolfan Cydgysylltu Argyfyngau (Cymru) yw helpu i gydgysylltu a chasglu gwybodaeth i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Prif Weinidog, Ysgrifenyddion y Cabinet a Llywodraeth y DU am oblygiadau argyfyngau yng Nghymru. Ar yr un pryd, mae’n rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i Grwpiau Cydgysylltu Strategol amlasiantaeth, ac asiantaethau unigol, am ddatblygiadau ar lefel y DU a fydd yn effeithio arnynt. Bydd hefyd yn cynnig cymorth, lle bo’n bosibl, i Grwpiau Cydgysylltu Strategol; yn enwedig mewn perthynas â rheoli canlyniadau ac adfer.

2.76 Mae strwythur Canolfan Cydgysylltu Argyfyngau (Cymru) yn golygu y gall y Ganolfan, pan fo'n briodol, alluogi cynrychiolwyr o holl adrannau allweddol y llywodraeth i gydleoli a gweithredu mewn amgylchedd a rennir.  Gellir sefydlu 'celloedd' ar wahân yn gyflym ar gyfer Iechyd, Trafnidiaeth, Ynni, Iechyd Anifeiliaid ac ati, yn dibynnu ar natur unrhyw argyfwng penodol. Adegau eraill, gall prosesau'r Ganolfan gael eu gweithredu'n rhithiol.

2.77 Rôl Canolfan Cydgysylltu Argyfyngau (Cymru) yw:

• cydgysylltu’r gwaith o gasglu a dosbarthu gwybodaeth ledled Cymru
• sicrhau trefniadau cyfathrebu effeithiol rhwng y gwahanol lefelau, yn lleol, drwy Gymru gyfan a thrwy’r DU, gan gynnwys cydgysylltu adroddiadau i lefel y DU am yr ymdrech i ymateb ac adfer y sefyllfa; 
• briffio’r Swyddog Arweiniol a Phwyllgor Argyfyngau Sifil Posibl Cymru
• sicrhau bod mewnbwn y DU i’r ymateb yn cael ei gydgysylltu â’r ymdrechion lleol a’r ymdrechion Cymru gyfan
• darparu cymorth mewn perthynas â'r cyfryngau a chyfathrebu drwy Is-adran Gyfathrebu Llywodraeth Cymru
• cynorthwyo gyda’r gwaith o reoli canlyniadau’r argyfwng a chynllunio adferiad lle bo’r Grwpiau Cydgysylltu Strategol yn gofyn iddi wneud hynny
• hwyluso trefniadau cyd-gynorthwyo yng Nghymru a, lle bo angen, rhwng Cymru ac ardaloedd yn Lloegr sydd ar y gororau
• codi unrhyw faterion na ellir eu datrys ar lefel leol neu ar lefel Cymru i lefel y DU.

Mae'r Uned Wydnwch, sy'n rhan o'r Is-adran Gwydnwch a Diogelwch Gwladol yn gyfrifol am gefnogi'r broses o roi'r Ganolfan ar waith.

2.78 Mae Llywodraeth Cymru wedi creu nifer o gyrff cyhoeddus, megis Awdurdod Cyllid Cymru, Cyfoeth Naturiol Cymru, a Trafnidiaeth Cymru, i gyflawni swyddogaethau Gweinidogol penodol. Yn ogystal, mae rhai cyrff hirsefydlog wedi cael eu trosglwyddo iddi, megis Prif Arolygydd EF dros Addysg a Hyfforddiant yng Nghymru ac Amgueddfa Cymru. Ers 2018, mae un ar bymtheg o gyrff newydd wedi'u sefydlu a phump wedi'u disodli neu eu diddymu. Mae disgwyl i ddau arall gael eu sefydlu cyn 2026. Ar hyn o bryd, mae 48 o gyrff datganoledig yng Nghymru (gan gynnwys cyrff Iechyd a Pharciau Cenedlaethol) wedi'u rhestru yn y Gorchymyn yn y Cyfrin Gyngor sy'n nodi'r cyrff cyhoeddus sy'n cael eu rheoleiddio gan y Cod Llywodraethiant Penodiadau Cyhoeddus.

2.79 Weithiau, mae'n briodol i Lywodraeth Cymru sefydlu corff newydd i gyflawni swyddogaethau ar ei rhan, pan fo'n gwneud synnwyr i swyddogaethau gael eu cyflawni beth pellter oddi wrth y Gweinidogion a'r Llywodraeth. Gallai hyn fod naill ai fel corff hyd braich statudol, cwmni sydd ym mherchnogaeth Llywodraeth Cymru, Adran Anweinidogol, neu ddeiliad swydd statudol (fel Prif Arolygydd EF dros Addysg a Hyfforddiant). Mae cyrff cyhoeddus yn cael eu sefydlu'n bennaf am dri rheswm craidd:

1. i gyflawni swyddogaeth dechnegol
2. i gynnal gweithgareddau pan fo angen didueddrwydd gwleidyddol
3. i weithredu'n annibynnol ar adrannau mewn rhai agweddau, er enghraifft rheoleiddwyr, arolygiaethau, Comisiynwyr a chyrff cynghori.

2.80 Mae cyrff cyhoeddus yn elfen bwysig o sut mae'r Gweinidogion ac adrannau'n cyflawni amcanion ac yn gweithredu polisi, a sut mae'r cyhoedd, a rhannau arbenigol ohono, yn rhyngweithio â'r Llywodraeth.

2.81 Gall cyrff cyhoeddus fod yn gorff gweithredol, yn dribiwnlys neu'n gorff cynghori. Mae gan y mwyafrif o gyrff hyd braich a phob cwmni Fwrdd i lywio gweithgareddau'r corff o fewn y ddeddfwriaeth berthnasol a'r cylch gwaith a bennwyd gan y Llywodraeth. Mae byrddau'n cynnwys pobl sydd â sgiliau a phrofiad penodol yn swyddogaeth y corff yn ogystal ag aelodau sydd ag arbenigedd ariannol i oruchwylio prosesau archwilio a rheoli risgiau. Disgwylir i bob corff ddilyn y Cod Llywodraethiant Penodiadau Cyhoeddus, hyd yn oed pan nad yw'n ofyniad cyfreithiol i wneud hynny.

2.82 Mae Prif Weithredwyr cyrff hyd braich a chwmnïau'n cael eu dynodi'n Swyddogion Cyfrifyddu gan un o Swyddogion Cyfrifyddu Ychwanegol Llywodraeth Cymru (Cyfarwyddwyr Cyffredinol) neu'r Prif Swyddog Cyfrifyddu (yr Ysgrifennydd Parhaol). Mae hyn yn rhoi cyfrifoldeb personol i'r Swyddog Cyfrifyddu am y defnydd cywir ac effeithiol o arian cyhoeddus ac yn ei wneud yn uniongyrchol atebol i'r Ysgrifennydd Parhaol ac i'r Senedd am reoli adnoddau'r corff yn briodol.

2.83 Mae Llywodraeth Cymru a'i holl gyrff cyhoeddus yn anelu at berthynas sydd wedi'i seilio ar gyd-ymddiriedaeth a pharch, gan roi rhyddid priodol i gyrff wneud penderfyniadau yn gyfnewid am fod yn weledol atebol am y penderfyniadau a wnânt, yn hytrach na microreoli'r cyrff hynny'n fanwl. Mae hyn bob amser yn fater o gydbwysedd a chytunir ar gyfyngiadau ar benderfyniadau a gwariant dirprwyedig ar gyfer pob corff, sy'n golygu y gallai fod angen i Lywodraeth Cymru gymeradwyo penderfyniadau penodol gan gorff cyhoeddus cyn cael eu gweithredu.

2.84 Yn ogystal â gweithredu a sefydlu cyrff traddodiadol, mae gan y Gweinidogion opsiynau eraill, er enghraifft sefydlu trefniadau gydag awdurdodau lleol, cyrff cyhoeddus eraill neu gwmnïau allanol, megis cyd-fentrau a gweithrediadau ar y cyd. Gall trefniadau o'r fath fod yn effeithiol ond maent yn peri risgiau i Lywodraeth Cymru. Felly, mae'n bwysig sefydlu a rheoli'r trefniadau hyn yn gywir.

2.85 Ceir nifer o ysgogiadau sy'n galluogi'r Gweinidogion, yr Ysgrifennydd Parhaol a'r Swyddogion Cyfrifyddu Ychwanegol i oruchwylio'r gwaith o gyflawni eu hamcanion drwy gyrff cyhoeddus, ac i ddylanwadu ar y gwaith hwnnw. Caiff Llythyrau Cylch Gwaith eu dyroddi unwaith ym mhob tymor o'r llywodraeth ac maent yn nodi'r cefndir polisi, targedau lefel uchel a disgwyliadau ehangach y Gweinidogion ar gyfer pob corff. Mae Dogfennau Fframwaith yn nodi'r berthynas rhwng cyrff a Gweinidogion Cymru, gan gynnwys rolau a chyfrifoldebau, a'r telerau a'r amodau y maent yn cael arian cyhoeddus oddi tanynt. Mae llythyrau cyllid blynyddol yn nodi'r arian penodol sydd ar gael ar gyfer pob blwyddyn ariannol a'r canlyniadau disgwyliedig ar gyfer y flwyddyn honno. Yn ogystal, mae Gweinidogion yn cyfarfod â Chadeiryddion cyrff hyd braich o leiaf unwaith y flwyddyn ac fe'u gwahoddir yn rheolaidd i siarad yn y Fforwm Arweinwyr Cyhoeddus a gynhelir ddwywaith y flwyddyn ac a fynychir gan gadeiryddion a phrif weithredwyr cyrff cyhoeddus yng Nghymru.

2.86 Caiff penodiadau cyhoeddus i bob corff a reoleiddir eu gwneud yn unol â'r Cod Llywodraethiant Penodiadau Cyhoeddus gan y Tîm Penodiadau Cyhoeddus gan weithio ochr yn ochr â Thimau Partneriaeth. Y Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus yw'r rheoleiddiwr annibynnol, gan sicrhau bod penodiadau'n cydymffurfio â'r cod. Mae'r Gweinidogion yn gyfrifol am Benodiadau Cyhoeddus o fewn eu portffolio ac maent yn atebol i'r Senedd am brosesau a phenodiadau priodol i fyrddau cyrff cyhoeddus. Maent yn rhan o bob cam o'r broses benodi yn unol â'r cod. Felly:

• Rhaid ymgynghori â'r Gweinidogion cyn i gystadleuaeth ddechrau er mwyn cytuno ar y swydd-ddisgrifiad, hyd y penodiad a thâl ar gyfer y rôl.  Gallant hefyd gynnig diwygiadau. Dylai unrhyw gyngor a roddir i'r Gweinidogion gynnwys gwybodaeth am gyfansoddiad ac amrywiaeth y bwrdd presennol. Dylai ceisiadau ar gyfer ailbenodiadau hefyd gynnwys yr wybodaeth hon a chael eu cyflwyno'n gynnar yn y prosesau cynllunio. Rhaid seilio ailbenodiadau ar deilyngdod.
• Dylai'r Gweinidogion gymeradwyo sut y bydd y swydd yn cael ei hysbysebu a'r broses ddethol sydd i'w defnyddio. Dylai gweithdrefnau asesu a dethol fod yn gymesur â'r penodiad dan sylw ac efallai y byddant yn amrywio yn dibynnu ar y rôl a'r corff.
• Rhaid i adrannau gael cymeradwyaeth Weinidogol cyn defnyddio ymgynghorwyr recriwtio. Dylai'r achos dros ddefnyddio ymgynghorwyr recriwtio amlinellu'r angen a'r gwerth am arian. Dylai eu defnyddio fod yn eithriad yn hytrach na'r rheol. Dylid ystyried dewisiadau eraill yn lle defnyddio ymgynghorwyr recriwtio wrth nodi a denu darpar ymgeiswyr. Os defnyddir ymgynghorwyr, dylid rhoi cyfle i'r Gweinidogion gwrdd â nhw, a rhaid i swyddogion sicrhau bod yr ymgynghorwyr yn gwbl ymwybodol o farn y Gweinidogion ym mhob cam.
• Rhaid i'r Gweinidogion gymeradwyo cyfansoddiad Paneli Asesu Cynghorol, sy'n gyfrifol am roi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Gweinidog am hynt y broses ym mhob cam o'r gystadleuaeth.
• Cyn i gystadleuaeth agor, dylid ymgynghori â'r Gweinidogion a rhanddeiliaid perthnasol eraill i roi cyfle iddynt argymell unigolion i gysylltu â nhw. Pan fydd y gystadleuaeth yn cau, dylid ymgynghori â'r Gweinidogion ynghylch ansawdd ac amrywiaeth ymgeiswyr ac a ddylid estyn cystadleuaeth. Dylai'r Gweinidogion hefyd gael y cyfle i roi mewnbwn i'r Panel Asesu Cynghorol ynghylch ymgeiswyr ym mhob cam.
• Dylai adrannau sicrhau bod y Gweinidogion yn cael cyfle digonol i ymwneud â Chadeirydd y bwrdd ar gyfer y rôl dan sylw yn y broses benodi. Mae Cadeiryddion mewn sefyllfa dda i gynghori ar y sgiliau a'r profiad sydd eu hangen i sicrhau bod y bwrdd yn gweithredu'n effeithiol.
• Ar ddiwedd y broses, dylid cyflwyno i'r Gweinidogion ddetholiad o ymgeiswyr sy'n addas i'w penodi. Ni ddylai paneli raddio ymgeiswyr oni bai bod y Gweinidog yn gofyn yn benodol am hynny. Caiff y Gweinidogion benderfynu peidio â phenodi'r un o'r ymgeiswyr ac ailgynnal y gystadleuaeth.
• Rhaid rhoi cyfle i'r Gweinidogion gwrdd ag ymgeiswyr cyn a/neu ar ôl cyfweliadau.
• Caiff y Gweinidogion, pan fo'n briodol, ddirprwyo cyfrifoldeb am benodiadau penodol i'r corff perthnasol i ofalu am y broses a gwneud apwyntiadau. Dylid cytuno ar hyn ar y cyd â'r Comisiynydd Penodiadau Cyhoeddus, gan gynnwys unrhyw eithriadau angenrheidiol o'r Cod.

2.87 Mae gan Lywodraeth Cymru nifer o rwymedigaethau cyfreithiol mewn perthynas â'r ffordd y caiff gwybodaeth ei storio a'i rheoli; y Ddeddf Cofnodion Cyhoeddus a GDPR y DU. Mae ein gwybodaeth yn werthfawr i eraill e.e. cenedl-wladwriaethau, hacwyr ymgyrchu a throseddu trefnedig. Fel y nodir yng Nghod y Gweinidogion, yn achos unrhyw gyfathrebu ynghylch busnes y Llywodraeth mae’r rhwymedigaethau hyn yn berthnasol, ynghyd â’r rhwymedigaeth i sicrhau y cedwir cofnodion cyhoeddus cywir. Felly, rhaid i fusnes Llywodraeth Cymru gael ei gynnal ar ddyfeisiau sy'n cael eu rhoi ichi gan Lywodraeth Cymru, ac ar y dyfeisiau hynny yn unig. Ni ddylech ddefnyddio unrhyw sianeli answyddogol e.e. WhatsApp i gynnal busnes y Llywodraeth neu gyfathrebu â swyddogion.

2.88 Ceir rhagor o wybodaeth am y defnydd o ddyfeisiau'r Llywodraeth yn Atodiad A.

2.89 Ein sianeli cyfathrebu corfforaethol yw system e-bost Llywodraeth Cymru a Microsoft Teams ar gyfer galwadau fideo a negeseuon sgwrsio. Mae'r holl gopïau o wybodaeth sy'n ymwneud â busnes Llywodraeth Cymru yn rhan o gofnodion swyddogol ni waeth beth fo'u fformat e.e. mae hyn yn cynnwys sylwadau wedi'u nodi â llaw mewn llyfrau nodiadau ar bapur.

3.1 Mae'r adran hon yn ymdrin â'r prif egwyddorion a gweithdrefnau ar gyfer gwneud penderfyniadau gan Weinidogion, gan gynnwys y Cabinet a'i Bwyllgorau. Mae hefyd yn ymdrin â gohebiaeth Weinidogol.

3.2 Y Cabinet yw corff gwneud penderfyniadau canolog y Llywodraeth. Mae'n fforwm ar y cyd i Weinidogion benderfynu ar faterion arwyddocaol a rhoi gwybod i gydweithwyr am faterion pwysig. Y Prif Weinidog sy'n gyfrifol am wneud penderfyniadau terfynol ynghylch busnes a gweithdrefnau'r Cabinet.

3.3 Mae'r egwyddor cydgyfrifoldeb yn sail i system Llywodraeth Gabinet. Mae hyn yn golygu bod penderfyniad a wneir gan un Gweinidog yn rhwymol ar bawb arall a bod rhaid iddynt amddiffyn y penderfyniad yn gyhoeddus, gan ei fod yn bolisi swyddogol y Llywodraeth, waeth beth yw eu barn bersonol eu hunain.

3.4 Mae'n hanfodol bod Gweinidogion yn cael y cyfle i ystyried yn rhydd ac yn onest yr holl benderfyniadau mawr a wneir gan Lywodraeth Cymru. Mae hyn yn digwydd naill ai drwy drafodaeth yng nghyfarfodydd y Cabinet neu ei Bwyllgorau a'i Is-bwyllgorau, neu drwy gyflwyno Cyngor Gweinidogol sy'n cael ei anfon at bob Gweinidog perthnasol.

3.5 Yn y pen draw, cyfrifoldeb y Prif Weinidog yw penderfynu a ddylai'r Cabinet drafod mater. Fel y nodir uchod, Swyddfa'r Cabinet sy'n bennaf gyfrifol am nodi a chynllunio busnes y Cabinet, ac mae Ysgrifenyddiaeth y Cabinet yn gyfrifol am drefnu cyfarfodydd y Cabinet a llunio a chyhoeddi cofnodion y Cabinet.

3.6 Fel rhan o ymrwymiad Llywodraeth Cymru i lywodraeth agored, caiff agendâu, cofnodion a phapurau'r Cabinet (y rhai nad ydynt yn destun unrhyw eithriadau o dan y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth) eu cyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru o leiaf chwe wythnos ar ôl pob cyfarfod.

3.7 Caiff y Prif Weinidog sefydlu Pwyllgorau Cabinet, Is-bwyllgorau neu grwpiau ad-hoc i ystyried materion neu feysydd polisi penodol. Y Prif Weinidog sy'n penderfynu ar gylch gorchwyl ac aelodaeth y Pwyllgorau neu'r Grwpiau hyn.

3.8 Mae gan Bwyllgorau'r Cabinet ddau brif ddiben:

• Ysgafnhau’r pwysau ar y Cabinet drwy fod yn fodd i'r Gweinidogion gytuno ar gymaint o fusnes â phosibl ar lefel is. Felly, dim ond drwy eithriad y dylai'r Cabinet hefyd ystyried materion sy'n cael eu hystyried gan un o'i Bwyllgorau.
• Hyd yn oed os nad yw cwestiwn yn cyrraedd y Cabinet ei hun, cynnal yr egwyddor cydgyfrifoldeb drwy sicrhau y bydd yn cael ei ystyried yn llawn. Yn hynny o beth, mae'r dyfarniad terfynol yn ddigon awdurdodol i sicrhau y gellir disgwyl i'r Llywodraeth yn ei chyfanrwydd ysgwyddo'r cyfrifoldeb drosto.

3.9 Yn ehangach, mae Pwyllgorau'r Cabinet yn darparu fframwaith ar gyfer ystyried materion polisi mawr a chwestiynau o ddiddordeb sylweddol i'r cyhoedd, a phenderfynu arnynt ar y cyd. Maent yn sicrhau bod materion sydd o ddiddordeb i fwy nag un adran yn cael eu trafod yn briodol a bod safbwyntiau'r holl Weinidogion perthnasol yn cael eu hystyried.

3.10 Yn ogystal, gellir sefydlu nifer o grwpiau Gweinidogol ad-hoc i ystyried materion penodol.

Protocol

3.11 Mae'r protocol yn nodi'r egwyddorion eang sy'n llywio penderfyniadau ynghylch y ffordd orau o ymdrin â gohebiaeth Weinidogol (h.y. wedi'i chyfeirio at Weinidogion, neu i'w hateb ganddynt). Nid yw'r rhain bob amser yn llinellau hollol glir, ond dylai'r pwyntiau canlynol helpu i lywio'r rhan fwyaf o achosion.

3.12 Mae hefyd yn esbonio'r broses a'r weithdrefn er mwyn darparu man cychwyn cyson i Weinidogion benderfynu ar eu dymuniadau o ran ymdrin â'u gohebiaeth.

3.13 Bydd y protocol hwn yn cael ei ddefnyddio'n bennaf gan yr Uned Ohebiaeth i benderfynu sut i ymdrin â darnau o ohebiaeth sy'n cyrraedd, a neilltuo'r darnau hynny.

Egwyddorion

3.14 Dylid ymdrin â gohebiaeth yn briodol, yn gymesur ac yn brydlon.

3.15 Ein bwriad yw ymateb cyn pen 17 diwrnod gwaith ar ôl i'r ohebiaeth ddod i law.

3.16 Pan gyfeirir gohebiaeth at sawl Gweinidog, rydym yn cyhoeddi ymateb cyfansawdd wedi'i lofnodi gan un Gweinidog ar ran y Llywodraeth, sy'n cwmpasu cynnwys llawn y llythyr. Byddai Gweinidogion perthnasol yn cael y cyfle i ystyried yr ohebiaeth ddrafft cyn iddi gael ei hanfon.

3.17 Er bod y protocol hwn yn nodi'r dull diofyn, dylai'r Ysgrifenyddion Preifat drafod gyda Gweinidogion, Cynghorwyr Arbennig a'r Uned Ohebiaeth y dull a ffefrir ganddynt ar gyfer ymdrin â gohebiaeth fel y gellir ei gyfleu i'r meysydd polisi perthnasol. Mae gan Weinidogion ddisgresiwn o ran yr ohebiaeth y dymunant ymdrin â hi'n bersonol, yn ogystal ag o ran y terfynau amser safonol ar gyfer ymateb, y cyfeirir atynt uchod.

3.18 Dylid trafod materion sy'n ymwneud ag ymdrin â gohebiaeth gyda'r Uned Ohebiaeth.

Canllawiau ar gyfer ymdrin â gohebiaeth

1. Gohebiaeth nad oes angen ymateb iddi
   • Cylchlythyrau, llythyrau cyffredinol, deunydd ymgyrchu arferol, newyddlenni
   • Gohebiaeth flinderus lle dywedwyd wrth y gohebydd na fyddwn yn ymateb
   • Llythyrau sarhaus, bygythiol a chythruddol (mewn achosion difrifol dylid cyfeirio'r rhain at yr heddlu)
2. Gohebiaeth sy'n gofyn am gydnabyddiaeth yn unig
3. Gohebiaeth sydd i'w thrin yn swyddogol
4. Gohebiaeth sy'n gofyn am ymateb Gweinidogol

Perthynas gyda'r swyddfa etholaethol

3.19 Mae Cod y Gweinidogion yn nodi'r angen i gadw rolau Gweinidogol ac etholaethol ar wahân. O ran gohebiaeth, mae hyn yn cyflwyno dwy her.

3.20 Yn gyntaf, efallai na fydd aelodau o'r cyhoedd yn gwahaniaethu rhwng y ddwy rôl, sy'n golygu y caiff gohebiaeth ei chamgyfeirio. Fel arfer, byddai negeseuon e-bost a gohebiaeth yn cael eu hanfon ymlaen i'r lle priodol (h.y. byddai'r swyddfa etholaethol yn anfon gohebiaeth Weinidogol ymlaen i'r Uned Ohebiaeth ac i'r gwrthwyneb).

3.21 Yn ail, bydd etholwyr hefyd yn cysylltu â chi mewn perthynas â chyfrifoldebau portffolio. Yn gyffredinol, ar gyfer gohebiaeth ysgrifenedig, gallwch ymateb i etholwyr ar fater portffolio yn uniongyrchol fel Gweinidog, er y dylid cymryd gofal i osgoi unrhyw feirniadaeth bod etholwr yn cael mantais, neu'n cael ei roi o dan anfantais, o ganlyniad i'r ddwy rôl. Mae hyn yn unol â'r protocol arferol y dylai etholwr gysylltu ag AS, ac y byddai'r AS yn cysylltu â'r Gweinidog ar ei ran. Pan fo'r un person yn Weinidog ac yn AS mae'r cam hwnnw'n ymhlyg, felly nid oes angen i Weinidogion ysgrifennu atynt eu hunain i ymdrin â gohebiaeth ynghylch materion portffolio.

3.22 Yr eithriad yw pan fydd gwrthdaro buddiannau yn codi rhwng y ddwy rôl. O dan yr amgylchiadau hyn, byddai'r darpariaethau yng Nghod y Gweinidogion yn cael eu defnyddio i ymdrin â'r ohebiaeth. Bydd eich Swyddfa Breifat yn darparu cyngor ar wrthdaro buddiannau gwirioneddol a/neu ganfyddedig.

Diben

4.1 Mae'r nodyn hwn yn nodi sut y gallwch ddisgwyl i weision sifil roi cyngor polisi ichi ar gyflawni eich amcanion polisi. Bydd hyn yn cael ei gyflwyno ar ffurf Cyngor Gweinidogol. Mae'n rhoi gwybodaeth gryno am y broses a'r egwyddorion ar gyfer llunio polisïau da, asesu effaith, a'r berthynas â swyddogion. Mae hefyd yn fan cychwyn ar gyfer trafodaethau gyda swyddogion ynghylch cyflawni eich blaenoriaethau. Mae'r nodyn hwn yn cyd-fynd â fframwaith ehangach Cod y Gwasanaeth Sifil.

Cyngor polisi

4.2 Yr Ysgrifennydd Parhaol yw prif gynghorydd polisi'r Prif Weinidog a Gweinidogion Cymru. Rôl y Gwasanaeth Sifil yw eich cefnogi i gyflawni'r ymrwymiadau a amlinellir yn y Rhaglen Lywodraethu yn llwyddiannus drwy lunio polisïau a darparu gwasanaethau cyhoeddus yn effeithiol. Dylech ddisgwyl i'r Gwasanaeth Sifil ddarparu cyngor polisi o ansawdd uchel i gyflawni eich amcanion. Y nod yw eich helpu i wneud penderfyniadau y mae modd eu cyflawni, sy'n adlewyrchu'r dystiolaeth orau sydd ar gael ac sy'n cydnabod gofynion a chyfyngiadau gwleidyddol.

4.3 Dylech ddisgwyl i swyddogion:

• Sicrhau bod gwaith datblygu polisi yn canolbwyntio ar gyflawni'r ymrwymiadau a nodir yn y Rhaglen Lywodraethu a chanlyniadau ac amcanion polisi datganedig.
• Darparu cyngor cadarn, creadigol a diduedd sy'n seiliedig ar dystiolaeth, gan gynnwys tystiolaeth o'r effaith bosibl (drwy Asesiad Effaith Integredig).
• Gweithio ar y cyd â chydweithwyr ar draws y sefydliad a chyda phartneriaid cyflawni allanol i sicrhau bod polisi yn cael ei ddatblygu a'i gyflawni mewn ffordd gydgysylltiedig ac effeithiol.

Y broses a'r egwyddorion ar gyfer llunio polisïau

4.4 Anogir swyddogion Llywodraeth Cymru i ddilyn pum cam y cylch polisi, ac i ystyried y pum prawf ar gyfer llunio polisïau, a'r pum ffordd o weithio'n gynaliadwy o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol. Mae hyn er mwyn adeiladu achos cynhwysfawr a chytbwys i'ch cynghori ar gyflawni eich amcanion polisi.

4.5 Mae pum cam y cylch polisi fel a ganlyn:

1. Yr Achos dros Newid – Bwriad y cam hwn yw deall y broblem y mae'r Llywodraeth yn ceisio mynd i'r afael â hi, beth yw'r rhesymeg dros ymyrraeth y llywodraeth, a beth yw'r canlyniadau polisi a ddymunir.
2. Yr Opsiynau – Bwriad y cam opsiynau yw nodi ac arfarnu'r dewisiadau amgen sydd ar gael i gyflawni'r canlyniad a ddymunir. Fel rhan o'r cam opsiynau, bydd swyddogion yn cyflwyno tystiolaeth ichi y maent wedi'i chasglu, gan gynnwys tystiolaeth o'r effaith bosibl. Erbyn diwedd y cam hwn, bydd swyddogion yn gallu rhoi cyngor ar sail tystiolaeth dda ichi, sy'n nodi gwahanol ffyrdd o gyflawni eich amcanion polisi ac argymhelliad cadarn. Yn ymarferol, efallai y bydd gwahanol fersiynau o gyngor yn cael eu rhoi ichi er mwyn ichi brofi a phennu cwmpas yr opsiynau hyn a'r argymhelliad a ffefrir.
3. Yr Opsiwn a Ffefrir – Bwriad y cam hwn yw datblygu a phrofi'r opsiwn a ffefrir gennych ymhellach, gan sicrhau bod y cynnig yn canolbwyntio ar gyflawni drwyddi draw. Bydd hyn yn cynnwys gwybodaeth fanylach am gostau, risgiau ac effaith.
4. Gweithredu – Unwaith y byddwch wedi cymeradwyo'r opsiwn a ffefrir gennych, bydd swyddogion yn symud ymlaen i'r cam gweithredu. Yna, gellir trosglwyddo'r gwaith i swyddogion eraill a fydd yn arwain y gwaith o gyflawni a mireinio'r mecanweithiau gweithredu.
5. Gwerthuso a monitro – Mae gwerthuso polisïau a dysgu gwersi ohonynt yn rhan hanfodol o wella. Dylai dadansoddi gwaith gwerthuso cynhwysfawr fod yn rhan hanfodol o ddatblygu a gweithredu polisi newydd.

4.6 Er bod y camau uchod yn cael eu cyflwyno mewn trefn gronolegol, bydd gwahanol fersiynau o gyngor polisi a allai gynnwys ailedrych ar gamau cynharach neu ailadrodd y cam opsiynau wrth fynd ymlaen i wneud penderfyniadau ynghylch gweithredu. Maent yn debyg i'r model busnes pum achos, ac yn ei ategu.

4.7 Er mwyn sicrhau bod ein gwasanaethau cyhoeddus yn cael yr effaith orau bosibl a'u bod o'r safon uchaf bosibl, yn gosteffeithiol ac yn gynhyrchiol, mae dilyn dull digidol yn rhan allweddol o ddatblygu polisi da. Nid technoleg yw hanfod trawsnewid digidol. Mae'n golygu newid meddylfryd, defnyddio offer a sgiliau modern, gweithio'n agored ac ar y cyd, a rhoi defnyddwyr wrth wraidd polisi a chyflawni. Mae'n golygu dylunio gwasanaethau sy'n diwallu anghenion y bobl sy'n mynd i'w defnyddio, nid dylunio yn seiliedig ar strwythurau sefydliadol.

4.8 Mae gwaith trawsnewid digidol da yn golygu dylunio gwasanaethau sy'n hygyrch, yn ddiogel ac yn syml fel bod pobl yn dewis eu defnyddio. Mae darparu gwasanaethau digidol da yn defnyddio methodoleg ystwyth sy'n cynnwys y camau darganfod (gofyn i ddefnyddwyr beth sydd ei angen arnynt), alffa (creu prototeip o'r gwasanaeth / polisi), beta (ei adeiladu a'i brofi ar rai defnyddwyr), a byw (sicrhau ei fod ar gael i bob defnyddiwr). Cefnogir hyn i gyd gan fodel o welliant parhaus sy'n seiliedig ar adborth gan ddefnyddwyr. Mae methodoleg ystwyth yn cyd-fynd yn agos â'r cylch datblygu polisi.

4.9 Mae'r pum prawf a ystyrir ar bob un o'r camau llunio polisi sy'n llywio'r cyngor a gewch fel a ganlyn:

1. Yn cyd-fynd â'r Rhaglen Lywodraethu a blaenoriaethau Gweinidogol
2. Yr effaith ar Gymru a'i phobl, yn awr ac yn y dyfodol
3. Costau'r penderfyniad a/neu'r buddsoddiad – fforddiadwyedd a gwerth am arian
4. Y mecanweithiau sydd ar gael i gyflawni'r newidiadau sy'n ofynnol mewn modd sy'n cydymffurfio
5. Y trefniadau rheoli (gan gynnwys lle bydd angen i sawl Gweinidog gymeradwyo)

4.10 Mae'r pum ffordd o weithio y dylid eu dilyn wrth lunio polisïau, ac y mae Gweinidogion Cymru yn ddarostyngedig iddynt o dan ddyletswydd llesiant (egwyddor datblygu cynaliadwy) Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol fel a ganlyn: 

1. Hirdymor – Meddwl am oblygiadau hirdymor y penderfyniad
2. Integreiddio – Dilyn dull gweithredu integredig – drwy ddeall yr agweddau llesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol 
3. Cydweithio – Deall pwy fydd angen bod yn rhan o'r gwaith o gyflawni'r amcanion polisi (partneriaid cyflawni)
4. Cynnwys – Sicrhau bod y bobl sy'n debygol o gael eu heffeithio gan y polisi wedi'u cynnwys
5. Atal – Deall yr achosion sylfaenol y mae'r amcan polisi yn anelu at fynd i'r afael â nhw ac ystyried ffyrdd o atal y problemau hyn rhag digwydd yn y dyfodol, neu ffyrdd o'u lleihau

4.11 Mae defnyddio dull digidol yn helpu i gefnogi'r ffyrdd hyn o weithio. Bydd gwasanaethau cyhoeddus digidol cydgysylltiedig yn cael eu darparu drwy gydweithio ac integreiddio, gan ailddefnyddio cydrannau a buddsoddiad presennol, lle bo hynny'n bosibl, i sicrhau'r gwerth mwyaf am arian a gwella cysondeb y profiad i ddefnyddwyr. Mae ymgysylltu da yn ein helpu i ddylunio gwasanaethau i bobl a fydd yn atal aneffeithlonrwydd a phrofiadau anghyson i’r dinesydd. Mae dylunio gwasanaethau mewn ffordd ailadroddus ac ystwyth sy'n rhoi'r defnyddiwr yn gyntaf yn sicrhau bod gwasanaethau yn cael eu dylunio ar gyfer yr hirdymor a'u bod yn ddiogel ac yn hygyrch i'w defnyddio.

Asesu effaith

4.12 Yn ogystal â bod yn ddyletswydd statudol mewn rhai achosion (e.e. cydraddoldeb a hawliau plant), mae asesu effaith debygol polisïau (cadarnhaol/andwyol) yn elfen allweddol o lunio polisïau da yn Llywodraeth Cymru. I fod yn effeithiol, mae angen i hyn ddechrau'n gynnar a bod yn weithgaredd ailadroddus drwy gydol y broses o ddatblygu polisi, ac mae angen i'r canfyddiadau gael eu defnyddio i lywio opsiynau a'r opsiwn a ffefrir. Gall asesu effaith gynnwys tynnu ar ffynonellau data, teithiau cwsmeriaid, profiadau bywyd, adborth gan ddefnyddwyr, a gweithgareddau cydgynhyrchu ac ymgysylltu â rhanddeiliaid i ddeall effeithiau tebygol y polisi ar grwpiau penodol o bobl (er enghraifft asesiad o'r effaith ar gydraddoldeb, asesiad o'r effaith ar hawliau plant, asesiad o'r effaith ar y Gymraeg, asesiad o'r effaith ar ddiogelu data) ac ystyried effeithiau ehangach megis effaith amgylcheddol. Gall dull Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol helpu i sicrhau bod yr effeithiau hyn yn cael eu hystyried mewn ffordd integredig.

4.13 Y ffordd rydym yn cofnodi ac yn tystiolaethu bod y Llywodraeth wedi asesu effaith penderfyniad neu bolisi penodol yw drwy gwblhau adrannau perthnasol o'n templed 'Asesiad Effaith Integredig'. Mae hon yn ddogfen sy'n cofnodi'r holl ffactorau sydd wedi'u hystyried, a lle bo hynny'n berthnasol ac yn gyfreithiol ofynnol, yn dogfennu'r effeithiau ar fater, poblogaeth neu leoliad penodol etc. Mae hefyd yn gyfle i lunio polisi mewn ffordd sy'n cyfrif am effeithiau posibl os caiff ei wneud yn ddigon cynnar. Yn dibynnu ar y gofynion cyfreithiol, bydd rhannau o'r Asesiad Effaith Integredig ac asesiadau eraill (e.e. cydraddoldeb a hawliau plant) yn cael eu cyhoeddi ar llyw.cymru.

Cael cyngor polisi

4.14 Fel y nodir uchod, mae Gweinidogion yn cael cyngor polisi ffurfiol drwy'r broses Cyngor Gweinidogol. Weithiau, bydd Cyngor Gweinidogol yn gofyn i Weinidog ei nodi yn unig. Pan ofynnir i Weinidogion wneud penderfyniad (h.y. ar gyllid), bydd Adroddiad ar Benderfyniad yn cael ei gyhoeddi gan swyddogion.

4.15 Bydd gan bob dogfen Cyngor Gweinidogol Ddatganiad Sicrwydd wedi'i lofnodi gan y Dirprwy Gyfarwyddwr. Mae hyn yn cadarnhau ei fod wedi'i fodloni bod blaenoriaethau polisi Llywodraeth Cymru a goblygiadau trawsbortffolio wedi cael eu hystyried. Mae'r Dirprwy Gyfarwyddwr hefyd yn cadarnhau bod y drefn briodol wedi'i dilyn o ran y broses llunio polisïau, yn yr ystyr bod effeithiau wedi'u hasesu, defnyddwyr a rhanddeiliaid wedi'u cynnwys, opsiynau wedi'u hasesu, a dull cydweithredol ac integredig wedi'i ddilyn. Ni fydd angen ichi o reidrwydd weld manylion llawn y gwaith dadansoddi polisi, ond bydd angen ichi wybod canlyniadau'r asesiadau fel y gall y rhain lywio eich penderfyniadau.

Risgiau o ran llunio polisïau

4.16 Yn aml, bydd yn anodd dilyn y broses orau bosibl ar gyfer llunio polisïau a bydd adegau pan fyddwch yn gwneud penderfyniadau ar frys, yn seiliedig ar dystiolaeth anghyflawn, a heb allu ymgysylltu'n llawn â'r rhai y mae'r penderfyniadau'n effeithio arnynt. Gall hyn arwain at ganlyniadau anfwriadol y gallai fod angen eu rheoli neu eu lliniaru yn ddiweddarach a dibynnu ar fwy o waith monitro a gwerthuso polisïau fel y gellir gwneud gwelliannau yn y dyfodol. Gall hefyd arwain at effeithiau y tu hwnt i dymor y Llywodraeth ar genedlaethau'r dyfodol. O dan yr amgylchiadau hyn, efallai y bydd angen dull gweithredu cymesur.

4.17 Yn ymarferol, yr ymrwymiadau yn y maniffesto yw'r 'dewis a ffefrir' yn y cylch polisi. Fodd bynnag, gellir defnyddio'r broses datblygu polisi mewn ffordd ddefnyddiol o hyd i sefydlu ffordd gadarn a chosteffeithiol o weithredu'r maniffesto. O ran trosi'r ymrwymiadau yn y maniffesto yn bolisi a strategaeth weithredu glir, mae'n bosibl y bydd angen profi'r achos dros newid o hyd, gan gynnwys y dystiolaeth ar gyfer ymyrryd, anghenion defnyddwyr, materion allweddol ac opsiynau i sicrhau y gellir cyflawni'r canlyniad a ddymunir gan Weinidogion Cymru drwy bolisi penodol.

4.18 Mae ansawdd y berthynas rhwng Gweinidogion a swyddogion yn cael effaith sylweddol ar y gallu i gyflwyno opsiynau a chyngor amgen mwy creadigol, ac ar hynny'n cael ei dderbyn a'i ystyried yn llawn. Efallai y bydd adegau pan fydd swyddogion yn eich herio ar yr amcan neu'r canlyniad polisi yr hoffech ei gyflawni, ac yn ei dro gall Gweinidogion herio swyddogion. Dylid gwneud hyn i gyd yn seiliedig ar barch tuag at y naill a'r llall. Er enghraifft, gallai'r her gynnwys cyflwyno opsiynau amgen neu ddiwygiadau i'r polisi. Gall hyn fod er mwyn sicrhau bod modd cyflawni'r polisi a'i fod yn seiliedig ar dystiolaeth, yn ogystal â bod dealltwriaeth dda o ganlyniadau bwriadol ac anfwriadol y polisi.

4.19 Nod Llywodraeth Cymru yw ymgorffori amrywiaeth o dystiolaeth yn ei phrosesau llunio polisïau ar gyfer y llywodraeth a gwasanaethau cyhoeddus ehangach. Ochr yn ochr â Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi Llywodraeth Cymru, mae Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru yn cefnogi llunwyr polisi a gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru i gyrchu a defnyddio ymchwil, tystiolaeth ac arbenigedd annibynnol sy'n helpu i wella prosesau llunio a chyflawni polisïau. Mae Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru yn gyfrifol am gyflwyno rhaglen waith Gweinidogol Llywodraeth Cymru, ac fel rhan o hynny mae'n darparu tystiolaeth a chyngor annibynnol. Mae'r Ganolfan yn fenter gydweithredol a ariennir gan y Cyngor Ymchwil Economaidd a Chymdeithasol, Llywodraeth Cymru a Phrifysgol Caerdydd. Mae rhaglen waith Gweinidogol Llywodraeth Cymru wedi'i chynllunio i gyflwyno prosiectau i lywio camau cynnar y broses llunio polisïau e.e. ateb cwestiynau polisi fel 'beth sy'n gweithio'. Y Prif Weinidog yw perchennog y rhaglen waith Gweinidogol, ac mae'n gyfrifol am ei chymeradwyo. Mae cyfle fel rhan o'r rhaglen waith i'r Prif Weinidog a'r Gweinidogion nodi blaenoriaethau ymchwil y gall y Ganolfan eu cefnogi. Mae goruchwyliaeth weinyddol o'r Ganolfan yn faes cyfrifoldeb i'r Cyfarwyddwr Gwelliant Parhaus a Phennaeth y Proffesiwn Polisi.

Diben

4.20 Bwriad y nodyn yw darparu man cychwyn ar gyfer sut y gallwch ddefnyddio'r dyletswyddau ar Weinidogion Cymru i ymgymryd â datblygu cynaliadwy, a hyrwyddo hynny, yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006 a Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015 i gyflawni eich amcanion polisi datganedig. Ategir y nodyn hwn gan y canllaw 'Hanfodion' sy'n rhoi trosolwg o Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol.

Llywodraethu cynaliadwy

4.21 Un o'r agweddau mwy nodedig ar y llywodraeth yng Nghymru fu'r ddyletswydd i hyrwyddo datblygu cynaliadwy. Dechreuodd hyn yn Neddf Llywodraeth Cymru 1998 a 2006, ac yn 2015 datblygodd y ddyletswydd hon yn fframwaith ehangach, mwy cynhwysfawr yn Neddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol a oedd yn cynnwys nid yn unig y llywodraeth ond hefyd gyrff cyhoeddus yng Nghymru.

4.22 Mae datblygu cynaliadwy yn ddull ymarferol sy'n sicrhau'r canlyniadau cadarnhaol mwyaf posibl drwy gydnabod y rhyngddibyniaethau rhwng yr economi, yr amgylchedd, cymdeithas a diwylliant. Mae'n ymwneud â sicrhau llesiant hirdymor, gan weithio mewn ffyrdd sy'n edrych i'r tymor hir, yn cyflawni cydlyniaeth rhwng polisïau ac yn cynnwys pobl sy'n adlewyrchu amrywiaeth Cymru. Mae hefyd yn ymwneud â chydweithio â phartneriaid i ddarparu atebion a rennir ac atal problemau cyn iddynt godi.

4.23 Pan gaiff ei roi ar waith yn briodol, mae'n gysyniad sy'n caniatáu meddwl yn greadigol am natur gydberthynol problemau cymhleth a phellgyrhaeddol, ac sy'n cynhyrchu atebion newydd ac arloesol. Felly, mae datblygu cynaliadwy yn ddull sy'n seiliedig ar systemau ar gyfer sicrhau newid cadarnhaol, parhaus. Yn y Llywodraeth, fel yn ein bywydau bob dydd, mae'r problemau sy'n ein hwynebu yn aml yn cael eu hystyried yn sefyllfaoedd neu ddigwyddiadau ynysig nad ydynt yn gysylltiedig â'i gilydd, y byd o'n cwmpas na byd cenedlaethau'r dyfodol. Yn aml, gall y pwysau dyddiol a wynebir gan Weinidogion a swyddogion, ynghyd â'r pwysau gan y cyfryngau a'r cyhoedd i ymateb ar unwaith i ddigwyddiadau, annog dull ynysig o ymdrin â materion.

4.24 Mae sawl myth o hyd am Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, o ran y pethau y mae'n eu gwneud a'r pethau nad yw'n eu gwneud ac mae'r rhain yn tanseilio'r ymrwymiadau a'r dyheadau hirsefydlog i gyflawni datblygu cynaliadwy. Yn benodol, nid yw'r Ddeddf yn rhagnodi'r atebion na'r penderfyniadau y gall Gweinidogion Cymru ac eraill ddod iddynt. Yr hyn a wna'n bennaf yw codi'r safon a'r disgwyliadau o ran sut y caiff penderfyniadau eu gwneud yng Nghymru.

Dyletswyddau ar Weinidogion Cymru

4.25 Mae tair elfen i'r dyletswyddau datblygu cynaliadwy ar Weinidogion Cymru.

1. Fframwaith Cenedlaethol a Gweithredu

4.26 Mae dyletswyddau statudol wedi'u gosod ar Weinidogion Cymru, a all gyda'i gilydd gefnogi dull sy'n seiliedig ar dystiolaeth o feddwl yn y tymor hwy a darparu ar gyfer rhannau allweddol o'r fframwaith Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol yng Nghymru. Mae'r rhain yn cynnwys

• Dyletswydd i osod a sefydlu Dangosyddion Llesiant Cenedlaethol i Gymru a chyhoeddi adroddiad blynyddol ar Lesiant Cymru. Ceir 50 o ddangosyddion llesiant cenedlaethol i Gymru sydd wedi'u cynllunio i fesur a dangos cynnydd 'ledled Cymru' tuag at y saith nod llesiant yn y Ddeddf. Ni fwriedir iddynt fod yn ddangosyddion perfformiad ar gyfer sefydliad unigol, ond yn fodd o ysgogi cyfraniad y llywodraeth a chyrff cyhoeddus tuag at y canlyniadau cyffredinol.
  Mae’r tudalennau dangosyddion cenedlaethol yn cynnwys data ar gyfer yr holl ddangosyddion cenedlaethol, ynghyd â dolenni i’r ffynonellau data a, lle bo rhai ar gael, cyhoeddiadau ystadegol lle mae’r dangosyddion yn cael eu dadansoddi’n fanylach.
• Cyhoeddir yr adroddiad blynyddol ar Lesiant Cymru ym mis Medi bob blwyddyn. Mae'r adroddiad yn ystyried cynnydd yn erbyn y 50 o ddangosyddion cenedlaethol, ochr yn ochr ag amrywiaeth o ddata perthnasol eraill. Mae’r adroddiad yn ddull allweddol o sicrhau atebolrwydd, i fod yn dryloyw ynghylch y cynnydd mae Cymru yn ei wneud tuag at ei nodau llesiant. Rydym wedi ymrwymo i lunio adroddiadau atodol ochr yn ochr â’r prif adroddiad lle mae angen gwneud hynny.
• Dyletswydd i osod Cerrig Milltir Cenedlaethol i Gymru. Mae'r Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru osod cerrig milltir (targedau) cenedlaethol mewn perthynas â’r dangosyddion cenedlaethol a fyddai, ym marn Gweinidogion Cymru, yn eu helpu i fesur cynnydd tuag at gyflawni'r nodau llesiant. Datblygwyd 17 o gerrig milltir, cytunodd y Cabinet arnynt ac fe'u gosodwyd gerbron y Senedd rhwng mis Ionawr 2021 a mis Tachwedd 2022.
• Dyletswydd i lunio Adroddiad Tueddiadau'r Dyfodol ar gyfer Cymru. Mae'r adroddiad hwn yn dwyn ynghyd dystiolaeth ar y tueddiadau economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol sy'n debygol o lunio dyfodol Cymru. Mae'n helpu Gweinidogion Cymru a chyrff cyhoeddus i nodi heriau yn y dyfodol, ac ymateb iddynt, mewn ffordd ragweithiol. Rhaid ei gyhoeddi o fewn deuddeg mis i etholiad y Senedd (Cyhoeddwyd yr adroddiad cyntaf yn 2017 a'r ail ym mis Rhagfyr 2021).

4.27 Nid yw'r cyfrifoldebau hyn o reidrwydd yn dod o dan un portffolio Gweinidogol.

4.28 Mae gan Weinidogion Cymru ddyletswydd hefyd i ddarparu canllawiau statudol ar gyfer cyrff cyhoeddus, byrddau gwasanaethau cyhoeddus a chynghorau tref a chymuned. Cyhoeddwyd y canllawiau hyn yn 2016.

4.29 Gan fod Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol yn cwmpasu 48 o gyrff cyhoeddus (ychwanegwyd wyth corff arall ym mis Mehefin 2024), bydd cyrff yn dod o dan bortffolios Gweinidogol gwahanol, gan gynnwys y cyfrifoldeb dros oruchwylio gwaith Byrddau Gwasanaethau Cyhoeddus a sefydlwyd gan y Ddeddf. 

2. Dyletswydd llesiant (y Cabinet)

4.30 Mae'r ddyletswydd hon yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru ymgymryd â datblygu cynaliadwy, ac wrth wneud hynny osod amcanion llesiant sydd wedi'u cynllunio i wneud y mwyaf o'u cyfraniad at y saith nod llesiant. Rhaid i Weinidogion Cymru hefyd gyhoeddi datganiad llesiant wrth osod eu hamcanion llesiant, ac adrodd yn flynyddol ar gynnydd. Unwaith y bydd amcanion llesiant wedi'u gosod, bydd angen i benderfyniadau'r Llywodraeth ddangos sut y maent yn helpu i'w cyflawni.

4.31 Gall hyn olygu bod angen cytundeb ar lefel y Cabinet o amcanion llesiant o'r fath. Er mwyn cyflawni'r bwriad o sicrhau mai datblygu cynaliadwy yw'r brif egwyddor drefniadol ganolog, cynghorir cynnwys yr amcanion llesiant yn y Rhaglen Lywodraethu. Wrth osod amcanion llesiant, rhaid i Weinidogion Cymru ystyried Adroddiad Cenedlaethau'r Dyfodol Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol.

3. Ysgrifenyddion y Cabinet a Gweinidogion (portffolio)

4.32 Mae dyletswydd ar Weinidogion Cymru i hyrwyddo datblygu cynaliadwy ac i weithredu yn unol â'r egwyddor datblygu cynaliadwy. Mae pob un o'r Gweinidogion yn gyfrifol am sicrhau eu bod yn cyflawni'r dyletswyddau hyn ac yn eu rhoi ar waith wrth wneud penderfyniadau yn eu portffolio. Rhaid iddynt wneud y canlynol:

1. gwneud y mwyaf o'u cyfraniad at gyflawni'r nodau drwy gyflawni amcanion llesiant y Llywodraeth;
2. gweithredu'n unol â'r egwyddor datblygu cynaliadwy, sy'n golygu ceisio sicrhau bod anghenion cenedlaethau'r presennol yn cael eu diwallu heb beryglu gallu cenedlaethau'r dyfodol i ddiwallu eu hanghenion eu hunain;
3. defnyddio'r pum ffordd o weithio fel rhan o'r egwyddor datblygu cynaliadwy (hirdymor, integreiddio, atal, cynnwys a chydweithio).

Bydd hyn yn ymdrin â llunio polisïau, penderfyniadau ariannol yn ogystal â dylanwadu ar eraill drwy grantiau, caffael a noddi cyrff cyhoeddus.

Sut y gall Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol gefnogi Gweinidogion Cymru?

Er bod gan Weinidogion Cymru ddyletswyddau penodol o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, mae'n parhau i fod yn offeryn a all uno'r Llywodraeth, cyrff cyhoeddus, busnesau a'r cyhoedd yn ehangach i fynd i'r afael â'r heriau cynaliadwyedd hirdymor sy'n wynebu Cymru (e.e. anghydraddoldeb, newid yn yr hinsawdd, gwaith teilwng, iechyd).

Gall y fframwaith a ddarperir gan y Ddeddf helpu Gweinidogion Cymru i gyflawni eu hamcanion datganedig mewn ffordd fwy integredig, ac oherwydd bod y Ddeddf yn ei gwneud yn ofynnol i gyrff cyhoeddus ystyried amcanion llesiant Gweinidogion Cymru, gall ddarparu ysgogiad ar gyfer dylanwadu ar weithredu lleol.

Dylai'r Ddeddf alluogi Gweinidogion i gael gwell cyngor ar gyfleoedd ac effaith ehangach penderfyniadau, gan gynnwys yr effeithiau ar genedlaethau'r dyfodol. Mae cyngor ar wahân ar y broses o ddatblygu polisi wedi'i ddarparu. Her allweddol yw sicrhau nad yw'r fframwaith a'r gwaith o weithredu'r gofynion cyfreithiol yn cael eu hystyried fel 'ymarfer cydymffurfio arall' ond fel ffordd o alluogi darpariaeth fwy effeithiol a mwy integredig.

4.33 Daeth Deddf Partneriaeth Gymdeithasol a Chaffael Cyhoeddus (Cymru) yn gyfraith ym mis Mai 2023, sy'n cyflawni'r ymrwymiad yn y Rhaglen Lywodraethu i roi statws statudol i bartneriaeth gymdeithasol yng Nghymru. Ymhlith ei darpariaethau eraill, sefydlodd y Ddeddf Gyngor Partneriaeth Gymdeithasol statudol sy'n cynnwys Gweinidogion Cymru, cynrychiolwyr cyflogwyr (y sector cyhoeddus, y sector preifat a'r trydydd sector yn ogystal ag addysg uwch ac addysg bellach), a chynrychiolwyr gweithwyr a enwebwyd gan TUC Cymru.

4.34 Mae'r Ddeddf hefyd yn gosod dyletswyddau newydd ar Weinidogion Cymru. Mae'r ddyletswydd partneriaeth gymdeithasol ar Weinidogion Cymru yn ei gwneud yn ofynnol i'r llywodraeth ymgynghori â'r Cyngor Partneriaeth Gymdeithasol wrth wneud penderfyniadau strategol am y camau y mae'n bwriadu eu cymryd i weithredu ei nodau llesiant o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Ym mis Ionawr 2024, cytunodd y Cabinet y byddai'r ddyletswydd yn cael ei chyflawni drwy ymgynghori â'r Cyngor yn flynyddol ar y tri sbardun trosfwaol sy'n sail i'r dull strategol o gyflawni Rhaglen Lywodraethu Llywodraeth Cymru: y dull o flaenoriaethu cyllid drwy'r broses flynyddol o bennu'r gyllideb; blaenoriaethu deddfwriaeth fel y nodir yn y datganiad deddfwriaethol blynyddol; a'r asesiad o gynnydd drwy'r adolygiad blynyddol o amcanion llesiant. Cymeradwyodd y Cyngor y dull hwn yn ei gyfarfod cyntaf ar 1 Chwefror 2024.

4.35 Mae'r Ddeddf hefyd yn darparu ar gyfer dyletswyddau caffael a rheoli contractau cymdeithasol gyfrifol newydd ar awdurdodau contractio yng Nghymru sy'n ei gwneud yn ofynnol iddynt geisio gwella llesiant economaidd, amgylcheddol, cymdeithasol a diwylliannol wrth ymgymryd â chaffael, gosod amcanion mewn perthynas â nodau llesiant, a chyhoeddi strategaeth gaffael. Bydd disgwyl i gyrff cyhoeddus gyflawni dyletswyddau rheoli contractau er mwyn iddynt geisio sicrhau canlyniadau cymdeithasol gyfrifol drwy gadwyni cyflenwi.

4.36 Bydd gan gyrff cyhoeddus a Gweinidogion Cymru gyfrifoldebau adrodd mewn perthynas â'r dyletswyddau partneriaeth gymdeithasol a chaffael.

4.37 Mae'r Cyngor Partneriaeth Gymdeithasol statudol yn ymgorffori safle undebau llafur a chynrychiolwyr cyflogwyr wrth roi cyngor i Weinidogion ar y dyletswyddau partneriaeth gymdeithasol a chaffael cymdeithasol gyfrifol a mynd ar drywydd nod llesiant "Cymru lewyrchus" gan gyrff cyhoeddus.

4.38 Mae model partneriaeth gymdeithasol Cymru o ymgysylltu yn mynd y tu hwnt i'r darpariaethau yn y ddeddfwriaeth. Ers datganoli, mae Llywodraeth Cymru wedi annog gweithio mewn partneriaeth gymdeithasol fel ffordd o ddod o hyd i'r atebion gorau i'r heriau sy'n wynebu Cymru. Felly, mae llawer o drefniadau partneriaeth gymdeithasol ar draws portffolios Gweinidogol gydag undebau llafur a chynrychiolwyr cyflogwyr. Er mwyn creu ffyrdd mwy aeddfed o weithio mewn partneriaeth gymdeithasol, mae dull mwy cyson o weithio mewn partneriaeth gymdeithasol yn cael ei fabwysiadu ar gyfer trefniadau partneriaeth gymdeithasol ar lefel genedlaethol. Mae partneriaethau cymdeithasol ffurfiol yn seiliedig ar ffordd o weithio sydd wedi'i chynllunio i fynd ar drywydd buddion cyffredin yng nghyd-destun datblygu a gweithredu polisi, neu newid dull gweithredu, ond na chaiff ei defnyddio'n bennaf fel fforwm ar gyfer cyfnewid gwybodaeth neu fargeinio ar y cyd.

4.39 Mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i ddatblygiad a chynaliadwyedd hirdymor y Gymraeg a dwyieithrwydd yng Nghymru. Mae Cymraeg 2050 yn darparu sail ac uchelgais polisi hirdymor ar gyfer cyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg a chynyddu canran y boblogaeth sy'n siarad Cymraeg bob dydd o 10% (yn 2013 i 2015) i 20% erbyn 2050 yn unol â Deddf Cenedlaethau'r Dyfodol. Yn ogystal â'r polisi allanol hwn, mae Llywodraeth Cymru hefyd wedi'i rhwymo gan ddyletswyddau deddfwriaethol ac uchelgais i weithredu fel sefydliad sy'n dangos esiampl o ran polisi dwyieithog.

4.40 Mae ail raglen waith Cymraeg 2050 (2021-2026) yn parhau i ganolbwyntio ar sefydlu seilwaith i gyflawni ein targedau hirdymor drwy gynyddu addysg cyfrwng Cymraeg, cryfhau ein cymunedau Cymraeg, meithrin gallu cynllunio ieithyddol ac arbenigedd gwyddorau ymddygiadol, dyfnhau ein sylfaen dystiolaeth, a datblygu strategaeth gynhwysol ar gyfer sut rydym yn 'siarad' am yr iaith.

4.41 Heb os, cafodd y pandemig effaith ar sgiliau plant a phobl ifanc, yn enwedig o ran eu hyder yn yr iaith. Fe wnaeth effeithio hefyd ar hyfywedd cymunedau Cymraeg. Mae ein cynlluniau gweithredu blynyddol diweddaraf ar gyfer Cymraeg 2050 wedi cynnwys prosiectau a chynlluniau i fynd i'r afael â'r materion hyn.

Canlyniadau Cyfrifiad 2021

4.42 Ar 6 Rhagfyr 2022, cyhoeddwyd y data cyntaf sy'n ymwneud â'r Gymraeg o Gyfrifiad 2021, gan roi'r arwydd gwrthrychol cyntaf inni o gynnydd tuag at gyrraedd y targed o filiwn o siaradwyr (Y Gymraeg yng Nghymru - Cyfrifiad 2021).

4.43 Roedd Cyfrifiad 2021 yn nodi bod 538,300 o bobl tair oed neu hŷn yng Nghymru yn gallu siarad Cymraeg, neu 17.8% o’r boblogaeth. Roedd hyn 1.2 pwynt canran yn is neu 23,700 o bobl yn llai ers Cyfrifiad 2011, lle'r oedd tua 562,000 o siaradwyr Cymraeg (neu 19.0% o’r boblogaeth).

4.44 Dau faes pwysig i'w nodi yw'r cwymp ymhlith plant 5–15 oed sy'n gallu siarad Cymraeg a'r newid yn ein cymunedau Cymraeg. Mae'r data yn ein hatgoffa bod rhaid inni ganolbwyntio ar y meysydd canlynol:

1. Mae angen cryfhau ein dull o addysgu'r Gymraeg yn ein hysgolion cyfrwng Saesneg. Bydd Bil y Gymraeg ac Addysg, a osodwyd gerbron y Senedd ar 15/07/24, yn allweddol i sicrhau gwell deilliannau iaith i ddysgwyr ym mhob ysgol, gan gynnwys y rhai sydd mewn ysgolion cyfrwng Saesneg. Y nod yw y bydd pob disgybl, beth bynnag fo'r cyfrwng addysgu, yn dod yn siaradwr Cymraeg hyderus drwy’r system addysg statudol ac yn awyddus i ddefnyddio ei sgiliau iaith yn y gymuned, yn y gweithle ac mewn bywyd bob dydd.
2. Roedd yr ail ddirywiad nodedig yn ein cymunedau Cymraeg traddodiadol. Mae arolwg ieithyddol-gymdeithasol mawr ar y gweill i ddeall yn well beth sydd y tu ôl i'r dirywiad er mwyn inni allu cyflwyno ymyriadau priodol i wyrdroi'r tueddiad.
   Bydd y gwaith hwn yn cefnogi cylch gwaith y Comisiwn Cymunedau Cymraeg, a sefydlwyd gan Weinidog y Gymraeg ac Addysg ar y pryd ym mis Awst 2022. Roedd creu Comisiwn yn un o argymhellion yr adroddiad Ail Gartrefi: Datblygu Polisïau Newydd yng Nghymru (2021), a amlygodd yr heriau sy'n wynebu cymunedau Cymraeg o ganlyniad i ailstrwythuro economaidd-gymdeithasol, a hynny yn sgil penderfyniad y DU i adael yr Undeb Ewropeaidd ac effaith pandemig COVID-19.
   Cyhoeddodd y Comisiwn ei adroddiad terfynol a'i argymhellion i Lywodraeth Cymru ym mis Awst 2024. Bydd Llywodraeth Cymru yn ymateb yn gynnar yn 2025, a bydd y Comisiwn yn awr yn edrych ar yr heriau sy'n wynebu cymunedau Cymraeg mewn rhannau eraill o Gymru a thu hwnt. Bydd y rhain yn cynnwys ardaloedd twf yn y De-ddwyrain.

4.45 Mae arolygon eraill yn dangos tueddiadau gwahanol o ran nifer y bobl a all siarad Cymraeg. Er enghraifft, dengys yr Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth bod 862,700 o bobl tair oed neu hŷn yn gallu siarad Cymraeg yn y flwyddyn a ddaeth i ben ar 31 Mawrth 2024, neu 28.0% o’r boblogaeth. Ym mis Ebrill 2023, fe wnaethom gyhoeddi cynllun gwaith ar y cyd â'r Swyddfa Ystadegau Gwladol sy'n manylu ar waith pellach y byddwn yn ei wneud gyda'n gilydd i wella ein dealltwriaeth o'r gwahaniaethau hyn er mwyn parhau i gynhyrchu ystadegau gwerthfawr a defnyddiol am y Gymraeg.

4.46 Rhaid cofio nad yw’r arolygon hyn yn mesur defnydd iaith. Mae'r niferoedd sy'n defnyddio ein hiaith yr un mor bwysig i weledigaeth Cymraeg 2050 ag yw nifer y siaradwyr, ac ni ddylem golli golwg ar hynny.

4.47 Mae datblygu polisi iaith Gymraeg yn gofyn am weithredu a sylw ar draws y rhan fwyaf o feysydd polisi'r llywodraeth, o dai i'r economi, o amaethyddiaeth i iechyd ac o ddiwylliant i gynllunio. Mae gweledigaeth Llywodraeth Cymru ar gyfer y Gymraeg yn gynhwysol, hynny yw bod y Gymraeg yn ased cenedlaethol, yn iaith i bawb ac yn ffordd o uno pobl o wahanol gefndiroedd yn gyfartal. Mae'r neges hon yn rhan o'n naratif mewnol ac allanol yn ogystal â'n hymdeimlad o bwy ydym ni yng Nghymru.

4.48 Bydd cynnydd tuag at yr uchelgeisiau a nodir yn Cymraeg 2050 yn gofyn am y canlynol:

• ymyriadau cynllunio ieithyddol a newid ymddygiad penodol o dan arweiniad portffolio Gweinidogol y Gymraeg
• gweithredu ar draws pob maes polisi i greu amodau economaidd-gymdeithasol ffafriol i hwyluso nodau'r strategaeth

Cyflwyniad i strategaeth Llywodraeth Cymru ar y defnydd mewnol o'r Gymraeg: 'Cymraeg. Mae'n perthyn i ni i gyd'

4.49 Gweledigaeth Llywodraeth Cymru yw bod yn sefydliad cwbl ddwyieithog erbyn 2050, sy'n golygu y bydd y Gymraeg a'r Saesneg yn cael eu defnyddio'n naturiol ac yn gyfnewidiol fel ieithoedd gwaith y Llywodraeth. Er mwyn cyflawni hyn, ein nod yw y bydd holl staff Llywodraeth Cymru yn gallu deall y Gymraeg erbyn 2050. Mae defnyddio'r Gymraeg yn y gweithle yn rhoi mwy o bwrpas a pherthnasedd i'r iaith, ac mae hyn yn arbennig o wir i'r rhai sy'n dysgu Cymraeg. Mae copi o'r strategaeth ar gael yma: Cymraeg. Mae'n perthyn i ni i gyd.

4.50 Cafodd y strategaeth hon ei lansio ym mis Ebrill 2020. Yn ystod y pum mlynedd gyntaf, rydym wedi rhannu nodau'r strategaeth yn eang er mwyn dangos arweinyddiaeth ac ysbrydoli sefydliadau eraill i ystyried eu hamcanion hirdymor wrth hyrwyddo'r iaith i'w gweithlu a chwarae eu rhan wrth gyflawni nod y Llywodraeth o filiwn o siaradwyr erbyn 2050.

Gweithredu'r Strategaeth a'r amcan cychwynnol 2020-2025

4.51 Mae dod yn sefydliad dwyieithog yn golygu newid graddol, ac mae'r egwyddorion canlynol wedi bod yn sail i'n gweithgareddau wrth weithredu'r strategaeth yn ystod y pum mlynedd gyntaf:

• Gwneud ymrwymiad hirdymor ac arwain y ffordd: newid yn raddol, dros amser, gan arwain drwy esiampl yn y gweithle.
• Buddsoddi yn ein staff a chynnig cyfleoedd iddynt ddysgu Cymraeg a meithrin sgiliau ieithyddol: mae'n hanfodol darparu hyfforddiant effeithiol a hwylus, gan roi amser a chymhelliant i bobl wella'u sgiliau Cymraeg yn barhaus.
• Parhau i fod yn sefydliad agored, cynhwysol ac amrywiol: mae gan bawb y potensial i fod yn siaradwr Cymraeg – er y bydd sgiliau Cymraeg yn fwyfwy angenrheidiol ar gyfer nifer cynyddol o swyddi, nid yw meithrin gweithle dwyieithog yn golygu nac yn awgrymu bod y sgiliau hynny'n ofynnol ar gyfer ymuno â Llywodraeth Cymru.
• Mynd ati'n rheolaidd i adolygu ein ffyrdd o weithio er mwyn hwyluso mwy o ddefnydd o'r Gymraeg: pan fyddwn yn cyflwyno polisïau a mentrau mewnol newydd, byddwn yn adolygu i ba raddau maent yn cynnig cyfleoedd pellach i'r staff ddefnyddio'r Gymraeg yn eu gwaith beunyddiol.

4.52 Mae deg cam gweithredu wedi'u nodi yn y strategaeth, sydd wedi ein helpu i gyflawni'r amcan o ddod yn sefydliad sy'n dangos esiampl dros y pum mlynedd gyntaf. Mae'r camau hyn yn seiliedig ar y themâu canlynol: arweinyddiaeth, dysgu, recriwtio a thechnoleg.

4.53 Mae ein cynnig dysgu iaith i staff yn gynnig amrywiol a hyblyg sy'n darparu opsiynau ar gyfer dysgu sy'n addas ar gyfer ystod eang o arddulliau dysgu. Mae ei hyblygrwydd yn darparu cyfleoedd ar gyfer dysgu dwys, cyrsiau preswyl, dysgu hunangyfeiriedig ar-lein yn ogystal â dysgu traddodiadol wythnosol yn y dosbarth. Mae wedi gafael yn nychymyg staff Llywodraeth Cymru gyda chynnydd o dros 740% yn nifer y dysgwyr sydd bellach yn dilyn rhaglen ddysgu ffurfiol ers 2020. Yn ein llenyddiaeth recriwtio, rydym yn pwysleisio bod y Gymraeg yn cael ei gweld fel ased yn y sefydliad, ni waeth beth yw'r rôl, ac rydym wedi canolbwyntio ar rannu negeseuon gyda'n huwch-arweinwyr ynghylch modelu ymddygiad enghreifftiol yn y ffordd y maent yn arwain ar y Gymraeg. Rydym yn parhau i hyrwyddo'r offer digidol sydd ar gael i helpu ein staff i weithio'n ddwyieithog. Rydym hefyd yn cymryd rhan mewn prosiect dwy flynedd o dan arweiniad Comisiynydd y Gymraeg ar ddatblygu gweithleoedd dwyieithog. Nod y prosiect yw rhannu gwybodaeth ac arferion da gyda gweithleoedd ledled Cymru wrth weithio tuag at weledigaeth Llywodraeth Cymru o filiwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050.

4.54 Rydym bellach yn gweithio ar ddatblygu amcanion ar gyfer y fersiwn nesaf o'r strategaeth ac yn gweithio gyda chydweithwyr yn y Gwasanaethau Gwybodaeth a Dadansoddi i olrhain taith y gweithlu o ran sgiliau Cymraeg hyd at 2050.

Cydymffurfiaeth Llywodraeth Cymru â Safonau’r Gymraeg

4.55 Mae'n wyth mlynedd ers i Safonau'r Gymraeg ddod i rym, o dan ofynion Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011, ac yn ystod y cyfnod hwn rydym wedi gweld gofynion y dyletswyddau yn dod yn rhan annatod o'r sefydliad. Mae staff Llywodraeth Cymru wedi ymateb yn gadarnhaol i'r newidiadau ac mae ymwybyddiaeth o ofynion y Safonau yn uchel ar y cyfan. Mae'r Safonau wedi cael dylanwad cadarnhaol ar y defnydd o'r Gymraeg yn y llywodraeth, yn enwedig ar y gwasanaethau y gall y cyhoedd, ein rhanddeiliaid a'n staff eu disgwyl drwy gyfrwng y Gymraeg. Mae dealltwriaeth gyffredinol ymhlith staff bod cydymffurfio â'r Safonau yn golygu cynnig gwasanaethau Cymraeg yn rhagweithiol a bod hyn yn sicrhau gwasanaeth cwsmeriaid dwyieithog o ansawdd uchel.

4.56 Dros y cyfnod nesaf, byddwn yn canolbwyntio'n benodol ar y safonau llunio polisïau ar gyfer y Safonau ac yn sicrhau bod ystyriaethau ieithyddol yn cael eu prif ffrydio drwy ein prosesau polisi a deddfwriaethol.

5.1 Mae gan y Senedd bedair rôl allweddol: mae'n cynrychioli Cymru a'i phobl; hi yw'r ddeddfwrfa sy'n deddfu i Gymru; mae'n cytuno ar drethi Cymru; ac mae'n dwyn Llywodraeth Cymru i gyfrif.

5.2 Comisiwn y Senedd yw enw corff corfforaethol y Senedd. Mae’r Comisiwn yn gyfrifol am ddarparu'r eiddo, y staff a'r gwasanaethau sydd eu hangen i alluogi'r Senedd i weithredu. Mae'r Comisiwn yn cynnwys y Llywydd a phedwar Aelod arall, pob un wedi'i enwebu gan y pedwar grŵp gwleidyddol mwyaf (neu wedi'i ddewis drwy bleidlais gan Aelodau'r Senedd os nad oes pedwar grŵp). Cyflogir staff y Comisiwn gan y Comisiwn ac mae Prif Weithredwr a Chlerc y Senedd yn bennaeth arnynt.

Mae’r Rheolau Sefydlog yn nodi’r gweithdrefnau y mae'r Senedd yn eu dilyn. Rhaid cytuno ar unrhyw newidiadau drwy bleidlais fwyafrifol o ddwy ran o dair yn y Cyfarfod Llawn. Gellir dod o hyd i'r Rheolau a'r canllawiau ategol presennol yma.

5.4 Mae craffu effeithiol ar waith Llywodraeth wrth wraidd unrhyw broses ddemocrataidd, ac mae'r gwaith hwn yn cael ei wneud gan y Senedd drwy nifer o fecanweithiau, yn bennaf:

• Mewn Cyfarfodydd Llawn, lle gall yr Aelodau holi'r gweinidogion yn bersonol, ymateb i Ddatganiadau Llafar Gweinidogol a chymryd rhan mewn dadleuon.
• Mewn Pwyllgorau, lle gall yr Aelodau gymryd tystiolaeth gan y Gweinidogion a thystion eraill fel rhan o ymchwiliadau, dod i gasgliadau a gwneud argymhellion.
• Drwy system o Gwestiynau Ysgrifenedig.

5.5 Cyfarfod o'r Senedd gyfan yw'r Cyfarfod Llawn, a gynhelir yn Siambr drafod y Senedd. Cynhelir y Cyfarfod Llawn ddwywaith yr wythnos fel arfer, pan fydd y Senedd yn eistedd, ar ddydd Mawrth a dydd Mercher, ac mae fel arfer yn dechrau am 1.30pm. Gall yr Aelodau gymryd rhan yn bersonol yn y Siambr neu o bell drwy Zoom.

5.6 Gall aelodau o'r cyhoedd wylio'r trafodion yn yr oriel drwy archebu seddi neu ar-lein ar wefan senedd.tv. Mae Cofnod y Trafodion, sef trawsgrifiad o bob Cyfarfod Llawn, ar gael yn gyflym iawn ar ôl pob Cyfarfod Llawn a gellir chwilio drwyddo. Gellir dod o hyd i agendâu Cyfarfodydd Llawn yma, a gellir dod o hyd i ddolen i Gofnod y Trafodion yma.

5.7 Mae tua dau draean o amser y Cyfarfod Llawn yn cael ei neilltuo i'r Llywodraeth, a'r Llywodraeth yn unig sy'n pennu'r rhaglen fusnes. Yn ymarferol, mae hyn yn golygu amser y Cyfarfod Llawn i gyd ar ddydd Mawrth ac o 1.30pm tan 3.00pm ar ddydd Mercher.

5.8 Mae busnes y Llywodraeth yn cynnwys:

• Cwestiynau'r Prif Weinidog a Chwestiynau Llafar i Weinidogion Cymru a'r Cwnsler Cyffredinol
• Y Datganiad a'r Cyhoeddiad Busnes
• Datganiadau Llafar
• Dadleuon o dan arweiniad y Llywodraeth
• Deddfwriaeth ac is-ddeddfwriaeth a noddir gan y Llywodraeth
• Cydsyniad deddfwriaethol ar gyfer deddfwriaeth neu is-ddeddfwriaeth y DU.

5.9 Mae'r traean sy'n weddill o amser y Cyfarfod Llawn wedi'i neilltuo ar gyfer busnes anllywodraethol, ac mae'r rhaglen fusnes yn cael ei phennu gan y Pwyllgor Busnes, sy'n cynnwys Aelodau sy'n cynrychioli pob un o'r prif grwpiau gwleidyddol ac unrhyw Aelodau cymwys eraill.

5.10 Mae busnes anllywodraethol yn cynnwys:

• Cwestiynau Amserol a Chwestiynau Brys
• Cwestiynau Llafar i Gomisiwn y Senedd
• Datganiadau gan yr Aelodau
• Dadleuon o dan arweiniad grwpiau gwleidyddol, Aelodau unigol neu grwpiau o Aelodau, neu Bwyllgorau
• Deddfwriaeth anllywodraethol
• Dadleuon byr.

5.11 Ym mhob wythnos eistedd, rhaid i'r Prif Weinidog ateb Cwestiynau Llafar a rhaid i bob un o Weinidogion Cymru, y Cwnsler Cyffredinol a Chomisiwn y Senedd ateb Cwestiynau Llafar bob pedair wythnos eistedd ar sail cylchdro rheolaidd. Mae'r amserlen ar gyfer cwestiynau Gweinidogol yn cael ei chynnig gan y llywodraeth ac fe'i nodir gan y Pwyllgor Busnes cyn gynted â phosibl ar ôl unrhyw newid yn y Gweinidogion.

5.12 Caiff hyd at ddeuddeg o’r cwestiynau a gyflwynwyd eu hateb mewn 45 munud. Cyhoeddir cwestiynau bum diwrnod gwaith cyn pob cyfarfod (ar gyfer y Gweinidogion a'r Cwnsler Cyffredinol) a thri diwrnod gwaith ar gyfer y Prif Weinidog. Gall y Gweinidogion ofyn i'r Dirprwy Weinidogion ateb cwestiynau am feysydd y mae ganddynt gyfrifoldeb amdanynt.

5.13 Yn ymarferol, mae'r Llywydd fel arfer yn caniatáu i'r sesiwn holi barhau y tu hwnt i 45 munud hyd nes y bydd o leiaf wyth cwestiwn wedi'u hateb.

5.14 Yn y Cyfarfod Llawn, mae pob cwestiwn a gyflwynwyd yn cael ateb byr, wedi'i baratoi ac ar ôl hynny gofynnir cwestiynau cysylltiedig nas gwelwyd yn ôl disgresiwn y Llywydd (Cwestiynau Atodol). Mae unrhyw gwestiwn a gyflwynwyd na chyrhaeddir o fewn y 45 munud yn cael ateb ysgrifenedig, sydd hefyd yn cael ei gyhoeddi ar Gofnod y Trafodion. Mae disgwyl i gwestiynau ac atebion fod yn gryno.

5.15 Ar ôl cwestiwn 2 ym mhob sesiwn, gall Arweinwyr y Grwpiau (ar gyfer y Prif Weinidog) a llefarwyr perthnasol y grwpiau (ar gyfer y Gweinidogion) ofyn nifer penodol o gwestiynau nas gwelwyd.

5.16 Gall yr Aelodau hefyd gyflwyno nifer diderfyn o Gwestiynau Ysgrifenedig. Mae cyfyngiadau ar nifer y cwestiynau y gall pob Aelod eu cyflwyno yn ystod toriadau'r Nadolig, y Pasg a'r haf.

5.17 Gall pob Aelod hefyd wneud cais i ofyn un Cwestiwn Amserol bob wythnos. O blith y rhain, gall y Llywydd ddewis rhai i'w hateb, ar yr amod eu bod yn gysylltiedig â mater o arwyddocâd cenedlaethol, rhanbarthol neu leol lle mae ymateb Gweinidogol cyflym yn ddymunol. Hysbysir Llywodraeth Cymru pan fydd cwestiynau'n cael eu cyflwyno a phryd y dewisir y cwestiynau terfynol (amser cinio dydd Mercher). Gofynnir y Cwestiynau Amserol ar ôl y Cwestiynau Llafar bob dydd Mercher, ac mae'r ddwy set o gwestiynau yn dilyn yr un strwythur. Felly, caiff y cwestiynau a'r atebion eu cyhoeddi ar Gofnod y Trafodion.

5.18 O dan amgylchiadau eithriadol, gall yr Aelodau hefyd wneud cais i ofyn Cwestiwn Brys. Bydd y Llywydd yn penderfynu a yw'r cwestiwn o arwyddocâd cenedlaethol brys lle mae angen ymateb Gweinidogol ar unwaith. Hysbysir Llywodraeth Cymru am unrhyw gais ac mae'n gallu rhoi cyngor i'r Llywydd i'w helpu i benderfynu. Gofynnir y cwestiynau a dderbynnir cyn gynted â phosibl ar ôl iddynt gael eu derbyn ac maent yn dilyn yr un strwythur â'r Cwestiynau Llafar. Felly, caiff y cwestiynau a'r atebion hefyd eu cyhoeddi ar Gofnod y Trafodion.

5.19 Fel arfer, cyflwynir cyhoeddiadau a diweddariadau pwysig, proffil uchel, dadleuol neu amserol yn y Cyfarfod Llawn drwy Ddatganiad Llafar. Mae Datganiadau Llafar a gyflwynir gan y Gweinidogion, y Dirprwy Weinidogion neu'r Cwnsler Cyffredinol yn eitem o fusnes y Llywodraeth. Gall Cadeiryddion Pwyllgorau hefyd wneud Datganiadau Llafar yn ystod amser anllywodraethol.

5.20 Fel arfer, caiff 30 neu 45 munud ei neilltuo ar gyfer Datganiadau Llafar. Mae gan y Gweinidog arweiniol 10 munud i gyflwyno datganiad a baratowyd ymlaen llaw ac ar ôl hynny gall yr Aelodau (gan ddechrau gyda llefarwyr a chadeiryddion pwyllgorau perthnasol) ofyn cwestiynau nas gwelwyd. Bydd y Gweinidog yn ateb y rhain yn eu tro. Lle bynnag y bo'n bosibl, darperir testun y Datganiad Llafar ymlaen llaw i lefarwyr y grŵp o leiaf awr cyn cyflwyno Datganiad Llafar fel cwrteisi i alluogi llefarwyr i baratoi cwestiynau (fel y nodir yng Nghod y Gweinidogion). Yn ymarferol, nod y llywodraeth yw gwneud hyn erbyn 1pm ar y diwrnod cyflwyno. Fodd bynnag, nid yw hyn bob amser yn bosibl. Yn yr un modd, nod y llywodraeth yw darparu unrhyw ddogfennau cysylltiedig i'r holl Aelodau ychydig oriau ymlaen llaw.

5.21 Caiff Datganiad Llafar ei wneud bob tro y bydd Bil yn cael ei gyflwyno'n ffurfiol i'r Senedd. Gelwir hyn yn Ddatganiad Deddfwriaethol ac mae fel arfer wedi'i drefnu am 60 munud.

5.22 Cyhoeddir Datganiadau Llafar a'r cwestiynau a'r atebion dilynol ar Gofnod y Trafodion.

5.23 Gellir hysbysu'r Aelodau ar y cyd am faterion mwy arferol drwy Ddatganiadau Ysgrifenedig sy'n cael eu hanfon atynt drwy e-bost yn ddwyieithog cyn eu cyhoeddi wedyn ar wefan Llywodraeth Cymru, yma ac ar Gofnod y Trafodion (dolen uchod).

5.24 Mae dadleuon yn rhoi cyfle i ystyried materion yn fanylach a chynnal pleidleisiau ar faterion i basio (neu beidio â phasio) cynigion y Senedd. Mae sawl math o ddadl, er enghraifft:

• Dadleuon o dan arweiniad y Llywodraeth
• Dadleuon o dan arweiniad un o bwyllgorau'r Senedd
• Dadleuon o dan arweiniad grŵp gwrthblaid
• Dadleuon o dan arweiniad Aelod unigol (neu grwpiau ohonynt)
• Dadleuon byr
• Dadleuon ar ddeddfwriaeth (a drafodir ar wahân isod).

5.25 Rhaid cynnwys dadl ar y Datganiad Busnes a chyflwyno'r cynnig o leiaf bum diwrnod gwaith cyn i'r ddadl gael ei chynnal. Ar gyfer dadleuon y Llywodraeth, cyflwynir y cynnig yn enw'r Gweinidog sydd â chyfrifoldeb am fusnes y Cyfarfod Llawn (y Trefnydd) ond caiff ei gytuno gan y Gweinidog arweiniol. Ar gyfer y rhan fwyaf o ddadleuon, mae gan y Llywodraeth neu grwpiau gwrthblaid ddau ddiwrnod gwaith i gyflwyno gwelliannau. Mae rhai dadleuon, fel y ddadl ar y Gyllideb Derfynol nad oes modd eu newid. Yn ôl y drefn, ni fydd y Llywydd yn dewis gwelliannau i ddadleuon ar adroddiadau Pwyllgor y Senedd.

5.26 Mae'r rhan fwyaf o ddadleuon yn dilyn yr un strwythur. Mae'r Aelod arweiniol (y Gweinidog arweiniol dros ddadl gan y Llywodraeth) yn agor gydag araith ragarweiniol i wneud y cynnig yn ffurfiol. Yna, gelwir yr Aelodau sy'n gwneud y gwelliannau, llefarwyr y grwpiau ac Aelodau eraill sydd â diddordeb penodol (er enghraifft, cadeirydd y Pwyllgor perthnasol) i siarad. Os oes amser, bydd y Llywydd yn galw Aelodau eraill. Yn olaf, mae'r Aelod arweiniol yn cael ei alw eto i ymateb i'r sylwadau a wnaed yn ystod y ddadl ac i'w chloi.

5.27 Pan fydd cynnig yn cael cefnogaeth unfrydol, gellir cytuno arno heb bleidlais, oni bai bod Rheolau Sefydlog y Senedd yn mynnu bod pleidlais wedi'i chofnodi yn cael ei chynnal. Fodd bynnag, os bydd unrhyw raniad mewn barn, caiff pleidlais ei gohirio fel arfer tan yr amser pleidleisio ar ddiwedd pob Cyfarfod Llawn pan fydd pleidlais ar bob dadl a gynhaliwyd y diwrnod hwnnw wedi'i chynnal. Paratoir cyngor pleidleisio ar gyfer pob dadl gan swyddogion polisi arweiniol mewn cydweithrediad â Chynghorwyr Arbennig ac fe'i cytunir gan Weinidogion arweiniol. Mewn pleidlais, mae angen mwyafrif syml er mwyn cytuno ar gynnig oni bai bod y Rheolau Sefydlog yn nodi fel arall. Os bydd y bleidlais yn gyfartal, mae gan y Llywydd bleidlais fwrw, ac oni bai bod cyfle pellach i drafod mater, bydd yn pleidleisio yn erbyn cynnig neu welliant. Cyhoeddir canlyniad pob pleidlais ar Gofnod y Trafodion.

5.28 Mae'r ddadl fer hefyd yn cael ei thrin yn wahanol. Fel arfer, cynhelir un ddadl fer yr wythnos ac mae'n seiliedig ar bwnc (yn hytrach na chynnig) felly ni chynhelir pleidlais. Caiff pynciau eu cyflwyno gan Aelodau unigol sy'n cael eu dewis drwy bleidlais. Mae gan yr Aelod hyd at bymtheg munud i siarad am ei fater ac mae gan y Gweinidog arweiniol hyd at bymtheg munud i ymateb. Ni chynhelir pleidlais, ac ni all Aelodau eraill ond gyfrannu gyda chytundeb yr Aelod arweiniol.

Pwyllgorau ar senedd.cymru

5.29 Cytunir ar deitlau, cylchoedd gwaith a dyraniad cadeiryddion ac aelodaeth grwpiau gwleidyddol drwy bleidlais yn y Senedd yn dilyn argymhelliad gan y Pwyllgor Busnes. Ers 2016, caiff Cadeiryddion Pwyllgorau eu hethol gan y Senedd gyfan gyda'r bwriad o wella eu hannibyniaeth.

5.30 Y ddau eithriad yw'r Pwyllgor Craffu ar Waith y Prif Weinidog, sy'n cael ei gadeirio gan y Dirprwy Lywydd ac sy'n cynnwys Cadeiryddion Pwyllgorau eraill, a'r Pwyllgor Busnes.

5.31 Cyhoeddir agendâu, papurau, cofnodion a thrawsgrifiadau cyfarfodydd Pwyllgorau'r Senedd ar wefan y Senedd. Gall aelodau o'r cyhoedd wylio cyfarfod Pwyllgor yn fyw o'r oriel wylio, pe bai ganddynt ddiddordeb yn y pwnc, a gallant archebu tocynnau drwy Gomisiwn y Senedd.

5.32 Mae Ysgrifenyddiaeth y Cabinet yn gyfrifol am hwyluso presenoldeb Gweinidogion ar gyfer sesiynau sy'n craffu ar bolisi, tra mae Uned y Rhaglen Ddeddfwriaethol a'i Llywodraethiant yn trefnu presenoldeb Gweinidogion ar gyfer unrhyw ddeddfwriaeth ddomestig.

5.33 Mae'r Pwyllgor Busnes fel arfer yn cyfarfod yn wythnosol pan fydd y Senedd yn eistedd. Mae'n cael ei gadeirio gan y Llywydd ac mae'n cynnwys y Trefnydd a Rheolwr Busnes o bob un o'r prif grwpiau gwleidyddol. Mae'r Dirprwy Lywydd hefyd yn bresennol. Caiff Aelodau nad ydynt yn gysylltiedig ag unrhyw grwpiau yn y Senedd ffurfio grŵp at y diben hwnnw yn unig, a allai gael ei gynrychioli wedyn yn y Pwyllgor Busnes. Gallant ymuno â chyfarfod o'r Pwyllgor a phleidleisio'n unigol dim ond os nad oes digon ohonynt i ffurfio grŵp o'r fath (h.y. llai na thri). Fel arfer, cynhelir trafodion yn breifat ac felly maent ar gau i'r cyhoedd. Fodd bynnag, gall y Pwyllgor ddewis cyfarfod yn gyhoeddus wrth drafod gweithdrefn ac ymarfer y Senedd.

5.34 Ym mhob cyfarfod, mae'r Pwyllgor Busnes yn gwneud penderfyniadau ynghylch trefnu busnes y Senedd a gall wneud sylwadau ar drefnu busnes y Llywodraeth. Mae'r rhain yn cyfuno i fod yn sail i'r Datganiad Busnes a'r Cyhoeddiad sydd wedyn yn cael ei gyhoeddi yn y Cyfarfod Llawn gan y Trefnydd er mwyn nodi'r busnes ar gyfer y cyfarfod hwnnw a'r tair wythnos ganlynol.

5.35 Mae'r Pwyllgor Busnes hefyd yn gyfrifol am: sefydlu amserlen y Senedd; pennu nifer, enw, aelodaeth a chylch gwaith pwyllgorau; sefydlu'r amserlen ar gyfer craffu ar y Gyllideb a deddfwriaeth Cymru; a chynnig newidiadau i weithdrefnau, arferion a Rheolau Sefydlog y Senedd.

Crynodeb

6.1 Mae deddfwriaeth yn llywodraethu pryd a sut y gall Gweinidogion Cymru arfer swyddogaethau, ac ar ba faterion y gall y Senedd a Llywodraeth Cymru wneud cyfraith. Mae’r system o wneud cyfraith wedi newid yn aml dros amser, ond mae’r setliad presennol wedi’i nodi’n bennaf yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006, fel y’i diwygiwyd gan Ddeddf Cymru 2017.

6.2 Mae’r setliad yn caniatáu i’r Senedd wneud cyfreithiau ar unrhyw faterion nad ydynt yn faterion a gedwir yn ôl yn benodol gan Senedd y DU. Mewn geiriau eraill, mae cyfrifoldeb am bolisi wedi’i ddatganoli yn ddiofyn, oni nodir yn wahanol. Fodd bynnag, er bod y mecanwaith ar gyfer penderfynu beth sydd wedi’i ddatganoli a beth sydd heb ei ddatganoli bellach yn debyg i’r hyn a ddefnyddir yn yr Alban ac yng Ngogledd Iwerddon, mae ehangder y pynciau sydd wedi’u datganoli yn dal i fod yn llawer culach.

6.3 Gellir gwneud deddfwriaeth sylfaenol ac is-ddeddfwriaeth yng Nghymru. Defnyddir deddfwriaeth sylfaenol fel arfer i wneud newidiadau polisi sylweddol, naill ai drwy ddiwygio’r gyfraith bresennol neu drwy greu cyfraith hollol newydd. Mae Biliau yn mynd drwy broses graffu fanwl yn y Senedd, ac mae’r broses honno’n cynnwys cyfle i ddiwygio darpariaethau’r ddeddfwriaeth.

6.4 Mae gan Weinidogion Cymru hefyd bwerau penodol a roddir iddynt i wneud is-ddeddfwriaeth. Gall Senedd Cymru neu Senedd y DU ddirprwyo’r pwerau hynny iddynt. Defnyddir mecanweithiau craffu gwahanol i graffu ar is-ddeddfwriaeth yn y Senedd. Defnyddir is-ddeddfwriaeth fel arfer i nodi elfennau mwy manwl, technegol neu weithdrefnol y polisi er mwyn iddo gael ei weithredu’n llawn, neu mewn argyfyngau pan fo angen gweithredu’n gyflym, fel yn achos rhai o’r rheoliadau a wnaed mewn ymateb i’r coronafeirws ers tymor y gwanwyn 2020.

6.5 Cyfeirir at y cwestiwn pa un a oes gan y Senedd neu Weinidogion Cymru y pŵer i wneud deddfwriaeth o dan amgylchiadau penodol ai peidio fel cwestiwn ynghylch cymhwysedd - hy, a yw o fewn cymhwysedd datganoledig y Senedd neu Weinidogion Cymru. Nid yw cymhwysedd gweithredol Gweinidogion bob amser yn cyd-fynd â chymhwysedd deddfwriaethol y Senedd, a gall ei gwmpas fod yn ehangach, yn rhannol oherwydd bod cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd yn weddol gul. Felly, mae rhai o’r pwerau gweithredol bob amser wedi bod yn ehangach o ran eu cwmpas, ac o dan amgylchiadau penodol, mae Senedd San Steffan wedi parhau i ddatganoli pwerau is-ddeddfwriaeth i Weinidogion Cymru mewn meysydd lle na fyddai gan Senedd Cymru hawl i basio Bil (megis mewn argyfyngau sifil).

Beth sydd wedi’i gadw’n ôl a beth sydd wedi’i ddatganoli

6.6 Nid oes rhestr gyflawn o ba bynciau sydd wedi’u datganoli, gan fod y setliad bellach yn gweithredu ar y sail bod popeth wedi’i ddatganoli oni nodir yn wahanol. Fodd bynnag, y prif feysydd polisi datganoledig yw:

• addysg
• iechyd
• llywodraeth leol
• tai
• trafnidiaeth
• cynllunio
• datblygu economaidd
• rhai trethi, fel y Dreth Trafodiadau Tir
• gwasanaethau cymdeithasol
• diwylliant
• etholiadau’r Senedd ac etholiadau llywodraeth leol
• y Gymraeg
• yr amgylchedd
• amaethyddiaeth a materion gwledig

6.7 Ymhlith y materion a gedwir yn ôl, na all y Senedd ddeddfu’n uniongyrchol yn eu cylch, mae’r cyfansoddiad, amddiffyn, diogelwch gwladol, mewnfudo, cyfiawnder a phlismona. Ni all y Senedd ddeddfu’n uniongyrchol ynghylch y materion hyn; fodd bynnag, nid yw hynny’n golygu na all Llywodraeth Cymru gael polisi arnynt. Mae’r rhestr lawn o faterion a gedwir yn ôl i’w gweld yn Atodlen 7A i Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, ac mae hefyd ar gael yma.

6.8 Mae cyfyngiadau sylweddol eraill ar gymhwysedd y Senedd i’w cael yn Atodlen 7B – er enghraifft, ni chaiff Deddfau’r Senedd ddiwygio rhai “deddfiadau gwarchodedig” fel y Ddeddf Hawliau Dynol, ac ni chânt osod swyddogaethau ar awdurdodau a gedwir yn ôl (megis adrannau Llywodraeth y DU, Gwasanaeth Erlyn y Goron na’r Awdurdod Gweithredol Iechyd a Diogelwch) heb gydsyniad Gweinidogion y DU.

Sut y mae hyn yn gweithio yn ymarferol?

6.9 Ni chaiff y Senedd wneud deddfwriaeth sydd y tu allan i’w chymhwysedd. Mae diben ac effaith y ddeddfwriaeth arfaethedig yn pennu a yw darpariaethau o fewn cymhwysedd.

6.10 Os caiff Bil ei basio a bod pryder ynghylch a yw o fewn cymhwysedd, mae cyfnod o bedair wythnos, sy’n dechrau gyda phasio’r Bil, pryd y caiff y Cwnsler Cyffredinol neu Dwrnai Cyffredinol Llywodraeth y DU atgyfeirio’r Bil at y Goruchaf Lys i gael dyfarniad ynghylch a yw’r Bil neu unrhyw un o’i ddarpariaethau o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd. O dan yr amgylchiadau hynny, ni ellir cyflwyno’r Bil er mwyn iddo gal y Cydsyniad Brenhinol nes bod y Goruchaf Lys wedi gwneud ei ddyfarniad.

6.11 Nid oes unrhyw gyfyngiad tebyg y gellir ei orfodi’n gyfreithiol yn gymwys i Senedd y DU, i’w hatal rhag deddfu mewn meysydd sydd o fewn cymhwysedd datganoledig Senedd Cymru. Fodd bynnag, mae Confensiwn Sewel wedi ei ymgorffori yn Neddf Llywodraeth Cymru 2006 a nodir yn y Ddeddf honno y cydnabyddir na fydd Senedd y Deyrnas Unedig fel rheol yn deddfu o ran materion datganoledig heb gydsyniad Senedd Cymru.

6.12 Mae Gweinidogion yn hwyluso’r broses o benderfynu a fydd y Senedd yn cydsynio i Filiau’r DU sy’n ymgysylltu â Chonfensiwn Sewel. Maent yn gwneud hynny drwy osod Memoranda Cydsyniad Deddfwriaethol a chyflwyno cynigion i’r Senedd eu trafod. Mae Tîm Deddfwriaeth y DU yn Is-adran y Cyfansoddiad a Thribiwnlysoedd Cymru yn cefnogi swyddogion polisi ledled Llywodraeth Cymru ynghylch Memoranda Cydsyniad Deddfwriaethol ac yn ceisio sicrhau bod materion cyfansoddiadol trawsbynciol yn cael eu cynnwys mewn cyngor cysylltiedig i Weinidogion.

6.13 O ran swyddogaethau Gweinidogion, gan gynnwys swyddogaethau i wneud is-ddeddfwriaeth, rhaid i Weinidogion weithredu o fewn cyfyngiadau’r pŵer penodol a roddir iddynt.

6.14 Y Cwnsler Cyffredinol yw cynghorydd cyfreithiol terfynol ac awdurdodol Llywodraeth Cymru ac mae’n gyfrifol am oruchwylio’r gynrychiolaeth a roddir i Lywodraeth Cymru yn y llysoedd. Nid yw’r Cwnsler Cyffredinol yn un o Weinidogion Cymru ond mae’n aelod o Lywodraeth Cymru a chaiff fod yn bresennol yng nghyfarfodydd y Cabinet, a chymryd rhan ynddynt, drwy wahoddiad gan y Prif Weinidog.

6.15 Y Cwnsler Cyffredinol yw Swyddog Cyfraith Llywodraeth Cymru ac mae’n ddarostyngedig i God Gweinidogion Llywodraeth Cymru a rhaid iddo weithredu yn unol â’r Cod hwnnw sydd, ymhlith materion eraill, yn nodi perthynas y Cwnsler Cyffredinol â chydweithwyr yn y Cabinet.

6.16 Mae’r Cwnsler Cyffredinol yn atebol i’r Senedd o ran arfer swyddogaethau a roddir yn uniongyrchol i’r Cwnsler Cyffredinol (gan gynnwys y pŵer i gynnal achosion cyfreithiol er mwyn hyrwyddo neu ddiogelu budd y cyhoedd, i atgyfeirio cwestiynau ynghylch cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd at y Llys, neu i gymryd rhan mewn achosion i benderfynu ar faterion sy’n ymwneud â datganoli).

6.17 Mae gan y Cwnsler Cyffredinol ystod o swyddogaethau statudol sy’n deillio o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 (fel y’i diwygiwyd) ac o ddeddfwriaeth pwnc-benodol (er enghraifft, gofal cymdeithasol), gan gynnwys y canlynol:

• Atgyfeirio Biliau’r Senedd at y Goruchaf Lys pan fo cwestiynau ynghylch cymhwysedd
• Dyletswydd i wneud cyfraith Cymru yn hygyrch ac i’w hadolygu’n rheolaidd
• Cychwyn neu amddiffyn achosion o ymgyfreitha sy’n ymwneud â Gweinidogion Cymru;
• Dwyn erlyniadau penodol
• Ymgymryd â rôl “person cymwys” at ddibenion y Ddeddf Rhyddid Gwybodaeth

6.18 Mae’r Cwnsler Cyffredinol hefyd yn gyfrifol am y canlynol:

• Sicrhau bod y Llywodraeth yn cydymffurfio â rheolaeth y gyfraith wrth arfer swyddogaethau
• Cynghori Prif Weinidog Cymru, Gweinidogion Cymru a Dirprwy Weinidogion Cymru ar ystod eang o faterion cyfreithiol a chynnig barn gyfreithiol pan fo hynny’n briodol
• Cynghori am gymhwysedd deddfwriaethol (gan gynnwys hawliau Confensiwn) mewn perthynas â Biliau arfaethedig y Senedd a gwelliannau arfaethedig yn ystod taith Biliau drwy’r Senedd
• Cynghori ar Filiau sydd i’w cychwyn yn gynnar neu sy’n gwneud darpariaeth ôl-weithredol.

Deddfwriaeth sylfaenol ac is-ddeddfwriaeth

6.19 Mae Biliau yn mynd drwy broses graffu fanwl yn y Senedd, ac mae’r broses honno’n cynnwys cyfle i ddiwygio darpariaethau’r ddeddfwriaeth.

6.20 Caiff deddfwriaeth sylfaenol roi pwerau i Weinidogion Cymru (ac i gyrff eraill ar achlysuron) i wneud is-ddeddfwriaeth, er mwyn nodi elfennau technegol a gweithdrefnol y polisi er mwyn iddo gael ei weithredu’n llawn.

6.21 Defnyddir is-ddeddfwriaeth hefyd mewn argyfyngau pan fo angen gweithredu’n gyflym iawn, gan y gellir drafftio, deddfu a dwyn i rym offeryn statudol a wneir o dan bwerau argyfwng mewn mater o oriau (er enghraifft, rheoliadau a wnaed mewn ymateb i bandemig y coronafeirws).

Cytuno ar y rhaglen ddeddfwriaethol a’i monitro

6.22 Casgliad o ddeddfwriaeth arfaethedig y Llywodraeth i’w chyflwyno yn y Senedd yw'r rhaglen ddeddfwriaethol. Y Cabinet sy’n cytuno ar y rhaglen ddeddfwriaethol yn y pen draw.

6.23 Bydd y Prif Weinidog yn cyflwyno rhaglen ddeddfwriaethol flynyddol a datganiad deddfwriaethol blynyddol, gan gyhoeddi’r Biliau hynny a fyddai’n cael eu cyflwyno gan y Llywodraeth yn ystod y 12 mis dilynol.

Gweinidogion arweiniol ar gyfer Biliau

6.24 Pe bai Gweinidogion yn dymuno mynd ati i ddatblygu deddfwriaeth i fynd i’r afael â chynnig polisi penodol, byddai angen i swyddogion yn eu hadran gyflwyno cynnig deddfwriaethol i ddechrau’r broses ar gyfer cynnwys y ddeddfwriaeth yn y Rhaglen Ddeddfwriaethol ffurfiol. Dylai Gweinidogion flaenoriaethu eu cynigion ar gyfer Biliau os ydynt yn ceisio sawl slot yn y rhaglen ddeddfwriaethol.

6.25 Pan fydd y Cabinet wedi cytuno i gynnwys Bil yn y rhaglen ddeddfwriaethol, bydd y Prif Weinidog yn ysgrifennu at y Gweinidog Arweiniol i nodi ‘Cynllun Deddfwriaeth’ sy’n amlinellu’r canlynol:

1. polisi a chwmpas y Bil, gan gynnwys unrhyw newidiadau iddo
2. yr amserlen ar gyfer y Bil, gan gynnwys unrhyw newidiadau iddi
3. dyddiad cyflwyno’r Bil i’r Senedd
4. gwelliannau arfaethedig gan y Llywodraeth i’r Bil ar ôl iddo gael ei gyflwyno.

6.26 Dylid rhoi trefniadau ar waith i Weinidogion fonitro cynnydd deddfwriaeth yn eu portffolios yn rheolaidd.

Rôl yr Is-adran Ddeddfwriaeth

6.27 Yr Is-adran Ddeddfwriaeth sy’n gyfrifol am lunio a rheoli’r rhaglen ddeddfwriaethol ar ran y Prif Weinidog. Rôl yr Is-adran Ddeddfwriaeth yw:

• Cynllunio a rheoli’r Rhaglen Ddeddfwriaethol yn unol â blaenoriaethau’r Llywodraeth
• Penderfynu ar amserlen ar gyfer pob Bil ac ar gyfer y rhaglen ddeddfwriaethol gyfan a gosod yr amserlen honno, i’w chytuno gan Weinidogion
• Cefnogi trefniadau llywodraethiant cyffredinol y sefydliad ar gyfer deddfwriaeth
• Rheoli a defnyddio’r pwll canolog o Reolwyr Biliau
• Datblygu gallu a chapasiti’r sefydliad i gyflwyno deddfwriaeth sylfaenol ac is-ddeddfwriaeth, drwy hyfforddiant, digwyddiadau, canllawiau ac adnoddau
• Rhoi cyngor a chymorth ar ddeddfwriaeth i swyddogion, Gweinidogion Arweiniol a Chynghorwyr Arbennig yn ôl yr angen
• Cysylltu â Chomisiwn y Senedd ynghylch deddfwriaeth Cymru.

6.28 Gall yr Is-adran Ddeddfwriaeth ddarparu gwybodaeth ysgrifenedig neu sesiynau briffio ar unrhyw agweddau ar brosesau a gweithdrefnau deddfwriaethol ar gyfer Gweinidogion unigol.

Llunio Bil

6.29 Caiff pob Bil ei gyflawni gan Dîm Bil, sydd fel arfer yn cynnwys y canlynol:

• Uwch-swyddog Cyfrifol / Hwylusydd y Bil, Rheolwr Bil ac arweinydd/arweinwyr a swyddogion polisi – sy’n gyfrifol am ddatblygu’r cynigion polisi ar gyfer y Bil ac ymgysylltu â’r Gweinidog a’r Cynghorydd Arbennig ar lunio cynigion polisi a chytuno arnynt, trafod gwleidyddol, rheoli’r broses graffu a delio ag ymgysylltu mewnol ac allanol.
• Y Gwasanaethau Cyfreithiol - cyfreithwyr pwnc sy’n gyfrifol am gynghori ar y materion cyfreithiol a chymhwysedd deddfwriaethol, i lywio’r gwaith o ddatblygu’r polisi sydd i’w roi ar waith yn y Bil a chyfarwyddo drafftwyr y Bil. 
• Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol - sy’n gyfrifol am ddrafftio’r Bil, proses sy’n cynnwys profi cydlyniad y cyfarwyddiadau i helpu i fireinio’r polisi, a chynghori ar faterion sy’n codi ac sy’n ymwneud â phroses ddeddfwriaethol, cyfraith a pholisi.
• Cyfieithwyr – sy’n gyfrifol am gyfieithu’r Bil a dogfennau ategol, ac, ochr yn ochr â Swyddfa’r Cwnsler Deddfwriaethol, sicrhau cyfwerthedd darpariaethau’r Bil yn y ddwy iaith.

6.30 Gall y broses o lunio Bil fod yn ailadroddus, yn enwedig ar ddechrau’r broses. Efallai y bydd angen blwyddyn neu ddwy i gwblhau rhai Biliau, ond efallai y bydd wyth i ddeuddeg mis yn fwy priodol ar gyfer Biliau eraill. Bydd y prif gamau gwaith yn cynnwys:

• Datblygu’r polisi, gan gynnwys ymgynghori â rhanddeiliaid
• Cyfarwyddo’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol
• Drafftio’r Bil a’r Memorandwm Esboniadol yn Gymraeg ac yn Saesneg
• Clirio cyn cyflwyno - mae’r Gweinidog Arweiniol, y Cwnsler Cyffredinol a’r Prif Weinidog yn clirio Biliau’r Senedd ar gyfer eu cyflwyno, ac mae’r Prif Weinidog hefyd yn clirio’r Memorandwm Esboniadol cysylltiedig Cynhelir cyfarfodydd asesu cyn-cyflwyno fel arfer, er mwyn galluogi Gweinidogion i drafod Bil a’r dogfennau ategol cyn cytuno yn ffurfiol i’w cyflwyno.
• Cyfnod penderfynu - anfonir y Bil a’r rhan fwyaf o’r dogfennau ategol at Lywydd y Senedd er mwyn i’r Llywydd benderfynu a yw’r Bil yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd cyn iddo gael ei gyflwyno.

6.31 Mae’r tabl canlynol yn amlinellu camau allweddol yn y broses o graffu ar Fil pan gyflwynir Bil i’r Senedd (gellir dod o hyd i ragor o fanylion am y broses ar gyfer Biliau’r Senedd mewn canllawiau ar wefan y Senedd). Gall Bil gymryd rhwng chwech a deuddeg mis i gwblhau ei daith, gan ddibynnu ar ei faint a pha mor gymhleth ydyw. Os oes angen, mae’r Rheolau Sefydlog yn cynnig opsiynau i gyflymu’r broses graffu:

Cyfnod a gweithgaredd:

• Cyflwyno - Caiff y Bil ei gyflwyno a’i gyhoeddi yn Gymraeg a Saesneg (bydd y Gweinidog Arweiniol yn gwneud Datganiadau Ysgrifenedig a Llafar yn y Cyfarfod Llawn).
• Cyfnod 1 - Caiff y Bil ei ystyried gan un o Bwyllgorau Pwnc y Senedd, yn ogystal â chan y pwyllgorau sy’n gyfrifol am faterion cyfansoddiadol a deddfwriaethol, a’r pwyllgor cyllid.
• Egwyddorion Cyffredinol ar ddiwedd Cyfnod 1 - Gofynnir i’r Senedd gytuno ar egwyddorion cyffredinol y Bil, mewn dadl a phleidlais yn y Cyfarfod Llawn (os cytunir, bydd y Bil yn symud ymlaen i Gyfnod 2, os na chytunir, bydd y Bil yn methu).
• Cynnig Penderfyniad Ariannol - Gofynnir i’r Senedd gytuno y gellir talu unrhyw gostau sy’n gysylltiedig â’r Bil ar ei ffurf bresennol, neu fel y’i diwygir yn ddiweddarach, o Gronfa Gyfunol Cymru, mewn dadl a phleidlais yn y Cyfarfod Llawn.
• Cyfnod 2 - Bydd un o Bwyllgorau’r Senedd yn ystyried y Bil yn fanwl (gellir diwygio’r Bil yn ystod y Cyfnod hwn).
• Cyfnod 3 - Bydd y Bil yn cael ei ystyried yn fanwl yn y Cyfarfod Llawn (gellir diwygio’r Bil yn ystod y Cyfnod hwn).
• Cyfnod 4 - Gofynnir i’r Senedd basio’r Bil fel y’i diwygiwyd (os cytunir, bydd y Bil yn symud ymlaen i gael y Cydsyniad Brenhinol, os na chytunir, bydd y Bil yn cael ei wrthod).
• ‘Cyfnod hysbysu’ - Cyfnod o bedair wythnos yw hwn, sy’n dechrau gyda phasio’r Bil. Yn ystod y cyfnod hwn, caiff y Cwnsler Cyffredinol neu Dwrnai Cyffredinol Llywodraeth y DU atgyfeirio’r Bil at y Goruchaf Lys i gael dyfarniad ynghylch a yw’r Bil neu unrhyw un o’i ddarpariaethau yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd. Yn ystod yr un cyfnod, caiff Ysgrifennydd Gwladol Cymru hefyd wneud gorchymyn ar seiliau penodol i atal y Bil rhag cael ei gyflwyno i’w Fawrhydi i gael y Cydsyniad Brenhinol.
• Y Cydsyniad Brenhinol - Pan fydd y Senedd wedi cytuno ar destun terfynol y Bil a’r cyfnod hysbysu wedi dod i ben, cyflwynir y Bil ar gyfer y Cydsyniad Brenhinol (bryd hynny bydd y Bil yn dod yn Ddeddf).

6.32 Gofynnir i Weinidog wneud (‘llofnodi’) eitem o is-ddeddfwriaeth. Proses electronig yw’r broses lofnodi fel arfer erbyn hyn. Daw’r ddeddfwriaeth yn gyfraith ar yr adeg y caiff ei llofnodi gan y Gweinidog, er y bydd y rhan fwyaf o ddeddfwriaeth yn dod i rym yn ddiweddarach.

6.33 Nodir pa un o weithdrefnau craffu’r Senedd (os o gwbl) sy’n gymwys i is-ddeddfwriaeth yn y rhiant-ddeddf fel arfer (y ddeddfwriaeth sylfaenol sy’n cynnwys y pwerau sy’n caniatáu i Weinidogion Cymru wneud yr is-ddeddfwriaeth). Bydd y Gwasanaethau Cyfreithiol yn rhoi gwybod pa weithdrefn, os o gwbl, y mae rhaid i’r is-ddeddfwriaeth ei dilyn.

6.34 Y ddwy weithdrefn a ddefnyddir amlaf yw:

• Y Weithdrefn Negyddol – ar gyfer is-ddeddfwriaeth y caniateir ei gwneud ac a gaiff ddod i rym oni bai bod y Senedd yn gwrthwynebu hynny. Gosodir y ddeddfwriaeth, ac mae gan yr Aelodau gyfnod penodol i gyflwyno cynnig i annilysu’r eitem, i ddadlau ynghylch y cynnig hwnnw ac i bleidleisio ar y cynnig hwnnw
• Y Weithdrefn Gadarnhaol – pan fo rhaid i’r Senedd gymeradwyo’r is-ddeddfwriaeth arfaethedig. Gall hyn fod ar ffurf:
  • Y weithdrefn gadarnhaol ddrafft: rhaid cael cymeradwyaeth gan y Senedd cyn y gellir gwneud y ddeddfwriaeth a chyn y gall ddod i rym
  • Y weithdrefn gadarnhaol ‘gwnaed’: gellir gwneud y ddeddfwriaeth, a gall ddod i rym o bosibl, cyn gofyn i’r Senedd ei chymeradwyo. Os na chaiff ei chymeradwyo o fewn cyfnod penodol, bydd yn methu.

6.35 Bydd un o Bwyllgorau’r Senedd yn cael ei ddynodi i graffu ar yr holl ddarnau o is-ddeddfwriaeth a osodir gerbron y Senedd ac i adrodd arnynt, i helpu’r Aelodau i wneud penderfyniadau.

Biliau Llywodraeth y DU

6.36 Pan fo Bil gan Lywodraeth y DU yn cynnwys darpariaethau sy’n gymwys i Gymru mewn maes datganoledig, rhaid gofyn am gydsyniad Senedd Cymru er mwyn i Senedd y DU ddeddfu ar y mater datganoledig. Rhoddir cydsyniad Senedd Cymru drwy gyfrwng Cynnig Cydsyniad Deddfwriaethol a drafodir yn y Cyfarfod Llawn.

Offerynnau statudol Llywodraeth y DU

6.37 Yn yr un modd ag y gall fod angen Cynigion Cydsyniad Deddfwriaethol ar gyfer Biliau Llywodraeth y DU, mae Rheolau Sefydlog y Senedd yn nodi prosesau cydsynio ffurfiol penodol ar gyfer is-ddeddfwriaeth a wneir gan Lywodraeth y DU pan fo’r is-ddeddfwriaeth honno’n diwygio deddfwriaeth sylfaenol sydd o fewn cymhwysedd. Rhoddir cydsyniad o’r fath drwy gyfrwng Cynnig Cydsyniad Offeryn Statudol. At hynny, nid yw rhai pwerau a roddir i Weinidogion Llywodraeth y DU ond yn arferadwy gyda chydsyniad Gweinidogion Cymru, ac mae Llywodraeth Cymru yn diweddaru’r Senedd fel mater o drefn pan fo hyn yn wir. Gall Tîm Deddfwriaeth y DU yn Is-adran y Cyfansoddiad a Thribiwnlysoedd Cymru roi cymorth a chyngor pan fo Gweinidogion Llywodraeth y DU yn cynnig arfer pwerau is-ddeddfwriaeth mewn perthynas â materion datganoledig.

Cymhlethdod

6.38 Mae datblygu deddfwriaeth yn broses gymhleth ac yn cymryd llawer o amser. Wrth ddatblygu polisi ar gyfer newid y gyfraith, mae gofyn cael dealltwriaeth dechnegol ac ymarferol fanwl o’r sefyllfa bresennol, gwerthfawrogiad o effaith y newid arfaethedig tebygol, ac arbenigedd i weithredu’r diwygiad yn gyfreithiol ac yn weinyddol. Mae hyn yn gofyn am ymgynghori helaeth, gwerthuso cymharol a dealltwriaeth gynhwysfawr o’r gyfraith bresennol. Mae angen dadansoddi’n fanwl er mwyn troi syniadau yn gyfraith, ac mae hyn yn aml yn anodd oherwydd cymhlethdod y dirwedd ddeddfwriaethol.

6.39 Gall fod angen gwneud cryn dipyn o waith hefyd i ddatblygu is-ddeddfwriaeth, a’r dogfennau ategol, fel y Memorandwm Esboniadol. Mewn rhai achosion, gall hyn olygu yr un faint o waith â llunio Bil.

Cyfraith Cymru

6.40 Mae llyfr statud y DU yn enfawr, ac yn cynnwys oddeutu 5,000 o Ddeddfau (yn perthyn i Senedd y DU yn bennaf, ond yn perthyn, yn gynyddol, i’r deddfwrfeydd datganoledig hefyd) a thros 100,000 o Offerynnau Statudol (is-ddeddfwriaeth). Ymhlith y rhain, mae cyfraith wahanol ar gyfer Cymru, Lloegr, yr Alban a Gogledd Iwerddon, a hynny yn aml yn yr un darpariaethau. Mae’n anodd adnabod y gyfraith yn aml. Mae’r ffaith nad oes awdurdodaeth gyfreithiol ar wahân ar gyfer Cymru yn gwneud y cyd-destun ar gyfer gwneud deddfwriaeth yng Nghymru yn fwy cymhleth. Mae’r anomaledd cyfansoddiadol hwn yn golygu y gall y gyfraith yng Nghymru fod yn arbennig o anhygyrch.

6.41 Wrth wneud deddfwriaeth, mae angen bod yn ymwybodol o’r nod hirdymor o gynhyrchu cyfraith ‘annibynnol’ ac ar wahân ar gyfer Cymru pan fo hynny’n bosibl, yn hytrach na diwygio deddfwriaeth bresennol sydd yn gyffredinol yn gymwys i Loegr hefyd. Mae Deddf Deddfwriaeth (Cymru) 2019 yn ei gwneud yn ofynnol i Lywodraeth Cymru weithredu rhaglen waith i wella hygyrchedd cyfraith Cymru, a’r nod yw llunio Codau Cyfraith Cymru ar gyfer Cymru mewn meysydd datganoledig. Bydd gwneud hyn yn golygu datblygu Biliau cydgrynhoi yn ogystal â gwneud penderfyniadau wrth hyrwyddo Biliau diwygio i ddrafftio’r Bil mewn modd sy’n cyfrannu at y broses o godeiddio’r gyfraith.

Rheolaeth y gyfraith

6.42 Mae natur setliad datganoli Cymru yn aml yn golygu bod anawsterau’n codi wrth benderfynu a yw’r holl ddarpariaethau a gynigir yn dod o fewn cymhwysedd deddfwriaethol y Senedd. Yn ogystal â phenderfynu a yw cynigion yn dod o fewn cymhwysedd datganoledig, mae angen ystyried hefyd a oes angen cydsyniad Llywodraeth y DU ymlaen llaw cyn y gall gwaith fynd rhagddo ar Fil. Yn yr un modd, wrth wneud is-ddeddfwriaeth, rhaid i Weinidogion hefyd sicrhau bod yr hyn a wneir yn dod o fewn y pŵer a roddir gan y ddeddfwrfa.

6.43 Mae’n bwysig bod Llywodraeth Cymru yn gweithredu’n gyfreithlon bob amser. Pan fo unrhyw amheuaeth ynghylch a yw deddfwriaeth yn dod o fewn cymhwysedd y Senedd, neu o fewn y pwerau a roddir i Weinidogion, rhaid cyflwyno dadl gredadwy ei bod yn dod o fewn cymhwysedd. Dyma’r gofyniad sylfaenol cyn y gellir ystyried materion eraill, fel y tebygolrwydd y bydd y ddeddfwriaeth yn cael ei herio. Mae hwn yn fater y mae’r Cwnsler Cyffredinol yn rhoi cyngor arno, gan weithio ar y cyd â’r Adran Gwasanaethau Cyfreithiol a Swyddfa’r Cwnsleriaid Deddfwriaethol.

Gwersi a ddysgwyd

6.44 Mae profiad a gwersi a ddysgwyd ers 2011 yn awgrymu y gall prosiectau Biliau ddioddef yn sgil nifer o faterion sy’n codi dro ar ôl tro y dylid eu hosgoi os yw’n ymarferol gwneud hynny.

6.45 Ar ddechrau’r broses o ddatblygu’r Bil, mae’n hawdd peidio â sylweddoli pa mor anodd yw hi i ddatblygu deddfwriaeth newydd, a pha mor hir y mae’r broses yn ei chymryd. Daw hyn i’r amlwg, yn gyffredinol, mewn tair ffordd benodol (sy’n gysylltiedig â’i gilydd): (1) dim digon o adnodd yn cael ei neilltuo ar gyfer y prosiect, (2) diffyg gwerthfawrogiad o lefel y dadansoddiad manwl sy’n ofynnol i droi syniadau lefel uchel yn gynigion deddfwriaethol ymarferol a chynhwysfawr, a (3) dim digon o amser yn cael ei ganiatáu rhwng dechrau’r broses a’r dyddiad dangosol ar gyfer cyflwyno’r Bil i’r Senedd.

6.46 Gall y ffaith bod y rhai sy’n datblygu Biliau yn ceisio mynd i’r afael â chymaint o broblemau ag y gallant ar yr un pryd waethygu’r materion hyn, gan arwain at gynnig Biliau mawr, aml-bwnc. Yn ogystal â gwneud y Biliau yn anoddach i’w rheoli a’u cwblhau, mae hyn hefyd yn gwneud Biliau yn anoddach i’w llywio yn y Senedd (gan y gallant orlethu Gweinidogion a Phwyllgorau) ac yn eu gwneud yn fwy agored i welliannau (gan na ellir cymhwyso rheolau gweithdrefnol ynghylch cwmpas yn effeithiol oherwydd ehangder y pwnc).

6.47 Yn olaf, mae profiad yn dangos y gall problemau godi wrth weithredu deddfwriaeth ar ôl iddi gael ei phasio. Gall fod tueddiad i ganolbwyntio ar y broses o ddatblygu’r Bil ac esgeuluso’r broses o gynllunio tasgau dilynol sydd eu hangen i wneud y gyfraith newydd yn weithredol a threfnu adnodd i wneud hynny. Gall hyn olygu na fydd diwygio yn digwydd, neu’n cael ei gwblhau, am beth amser ar ôl i Fil gael ei basio. Lle bynnag y bo modd, dylid ystyried diwygio drwy ddeddfwriaeth yn ei gyfanrwydd, o’r dechrau i’r diwedd – o’r ymgynghori cychwynnol a’r ystyriaethau polisi hyd at weithredu ymarferol ar lawr gwlad - yn hytrach nag fel "proses Filiau" ar wahân i’r effaith a fwriadwyd.

7.1 Caiff cysylltiadau rhynglywodraethol eu cynnal drwy amrywiaeth o strwythurau a phrosesau: mecanweithiau ffurfiol; perthnasoedd dwyochrog; strwythurau ar gyfer cydweithredu mewn meysydd pwnc; Fframweithiau Cyffredin; a chyfarfodydd ad-hoc. Mae'r strwythurau a'r prosesau hyn yn cynnwys ymgysylltu swyddogol a Gweinidogol, ond ni chânt eu hadlewyrchu yn y gyfraith yn gyffredinol.

7.2 Mae'r Tîm Cysylltiadau Rhynglywodraethol yn Is-adran y Cyfansoddiad a Thribiwnlysoedd Cymru yn gyfrifol am helpu i sicrhau bod llais Llywodraeth Cymru yn cael ei glywed ar draws y DU, a bod Llywodraeth Cymru yn meithrin ac yn cynnal perthnasoedd rhynglywodraethol effeithiol.

7.3 Yn 2018, comisiynodd Cyd-bwyllgor y Gweinidogion adolygiad ar y cyd o gysylltiadau rhynglywodraethol. Cytunwyd ar ganlyniad terfynol yr Adolygiad hwnnw gan bob un o'r pedair llywodraeth ym mis Ionawr 2022, ac yn ei sgil sefydlwyd y prif strwythurau rhynglywodraethol ffurfiol ar gyfer y DU. Mae dogfen yr Adolygiad ar gael yma.

7.4 Mae'r Adolygiad yn nodi egwyddorion y cytunwyd arnynt, sy'n gymwys i bob math o weithio rhynglywodraethol:

1. Cynnal cysylltiadau cadarnhaol ac adeiladol, yn seiliedig ar barch at gyfrifoldebau'r llywodraethau a'u rôl gyffredin o ran llywodraethiant y DU
2. Meithrin a chynnal ymddiriedaeth, yn seiliedig ar gyfathrebu effeithiol
3. Rhannu gwybodaeth a pharchu cyfrinachedd
4. Hyrwyddo dealltwriaeth o'u gweithgarwch rhynglywodraethol ac atebolrwydd amdano
5. Datrys anghydfodau yn unol â phroses glir y cytunwyd arni.

7.5 Sefydlodd yr Adolygiad hefyd system sylweddol ar gyfer cysylltiadau rhynglywodraethol, sy'n cynnwys tair 'haen':

• Cyngor y Prif Weinidog a Phenaethiaid y Llywodraethau
• Y Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol a'r Pwyllgor Sefydlog Rhyngweinidogol ar Gyllid
• Y Grwpiau Rhyngweinidogol, sy'n gweithredu yn ôl portffolio.

7.6 Mae Ysgrifenyddiaeth annibynnol ar gyfer cysylltiadau rhynglywodraethol wedi'i sefydlu i gefnogi gwaith a wneir o dan yr Adolygiad o Gysylltiadau Rhynglywodraethol - er mai'r llywodraethau, ac nid yr ysgrifenyddiaeth, sy'n atebol am gysylltiadau rhynglywodraethol i ddeddfwrfeydd ac yn ehangach.

7.7 Roedd yr Adolygiad o Gysylltiadau Rhynglywodraethol hefyd yn cynnwys mecanweithiau newydd i ganiatáu i lywodraethau godi 'anghydfodau' ffurfiol, a allai gael eu datrys drwy gyngor trydydd parti neu drwy gyfryngu (gweler, yn benodol, Atodiad D i'r Adolygiad). Nid oes unrhyw anghydfod wedi mynd drwy'r broses gyfan hyd yn hyn.

7.8 Mae Llywodraeth Cymru yn rhoi'r wybodaeth ddiweddaraf i'r Senedd yn rheolaidd am faterion sy'n ymwneud â chysylltiadau rhynglywodraethol yn y Cyfarfod Llawn, mewn pwyllgorau, a thrwy ddatganiadau a gohebiaeth. Cyhoeddir ein gohebiaeth ar wefan y Senedd.

7.9 O dan delerau'r Cytundeb Cysylltiadau Rhyngsefydliadol rhwng Llywodraeth Cymru a'r Senedd a sefydlwyd ym mis Tachwedd 2021, mae Llywodraeth Cymru wedi ymrwymo i roi'r wybodaeth ddiweddaraf i bwyllgorau'r Senedd am faterion sy'n ymwneud â chysylltiadau rhynglywodraethol, gan gynnwys eu hysbysu cyn cyfarfodydd ffurfiol a gynhelir o dan yr Adolygiad o Gysylltiadau Rhynglywodraethol a gosod Adroddiad blynyddol ar Gysylltiadau Rhynglywodraethol.

7.10 Mae'r Cyngor Prydeinig-Gwyddelig yn un o'r sefydliadau a grëwyd fel rhan o Gytundeb Dydd Gwener y Groglith (neu Gytundeb Belfast). Ei aelodau yw Gweriniaeth Iwerddon, Llywodraeth y DU, llywodraethau datganoledig Cymru, Gogledd Iwerddon a'r Alban, a llywodraethau Tiriogaethau Dibynnol y Goron y DU: Jersey, Guernsey ac Ynys Manaw. Ei ddiben ffurfiol yw hyrwyddo datblygu, mewn ffordd gytûn a buddiol i bob ochr, yr holl gysylltiadau ymhlith pobl yr ynysoedd hyn. Bydd y Cyngor yn cyfnewid gwybodaeth, trafod, ymgynghori a gwneud ei orau i ddod i gytundeb ynghylch cydweithredu ar faterion sydd o ddiddordeb i bob ochr ac sydd o fewn cymhwysedd y gweinyddiaethau perthnasol.

7.11 Mae'r aelod-weinyddiaethau yn gweithio gyda'i gilydd ar nifer o sectorau gwaith, gan gynnwys Ieithoedd Brodorol, Lleiafrifol a Llai eu Defnydd a'r Polisi Blynyddoedd Cynnar (sy'n cael ei arwain gan Gymru), Cynhwysiant Cymdeithasol (sy'n cael ei arwain ar y cyd gan Gymru â'r Alban), ac Ynni ymhlith eraill.

7.12 Yn gyffredinol, cynhelir uwchgynadleddau'r Cyngor ddwywaith y flwyddyn, ac mae pob gweinyddiaeth yn cymryd ei thro i'w cynnal yn seiliedig ar rota y cytunwyd arni. Yn draddodiadol, mae pob uwchgynhadledd yn ystyried sector gwaith penodol ynghyd â materion ehangach sy'n effeithio ar y gweinyddiaethau. Yn gyffredinol, bydd y Prif Weinidog yn mynd i'r uwchgynadleddau, ac weithiau bydd y Gweinidog perthnasol dros y sector gwaith neu'r pwnc sy'n cael ei drafod yn mynd hefyd. Yn ogystal, mae'n bosibl y bydd y Cyngor yn cynnal uwchgynadleddau eithriadol pan fydd angen trafod mater amserol brys. Cliciwch ar y dolenni canlynol i gael rhagor o wybodaeth am gefndir a rôl y Cyngor:

Rhagor o wybodaeth am gefndir a rôl y Cyngor.

7.13 Gall Prif Weinidog y DU, neu un o Weinidogion eraill Llywodraeth y DU fel y bo'n briodol, wahodd Gweinidogion Cymru (a Gweinidogion o'r llywodraethau datganoledig eraill), i ymuno â chyfarfodydd Pwyllgor Argyfyngau Sifil Posibl y DU (y cyfeirir ato'n gyffredinol fel 'COBR' - Ystafell Friffio Swyddfa'r Cabinet) a sefydlir, weithiau heb fawr ddim rhybudd, i ymateb i ddigwyddiadau / argyfyngau mawr. Gweler Adran 2 uchod, 'Gwydnwch ac Argyfyngau' (paragraffau 2.64-2.78). Yn fwyaf diweddar, mae COBR wedi cyfarfod i drafod materion sy'n gysylltiedig â phandemig y Coronafeirws. COBR yw'r uwch gorff gwneud penderfyniadau Gweinidogol sy'n goruchwylio ymateb y DU i argyfwng.

7.14 Mae Llywodraeth y DU hefyd wedi sefydlu cyngor newydd o'r enw Cyngor y Gwledydd a'r Rhanbarthau, a gyfarfu am y tro cyntaf ym mis Hydref 2024.

7.15 Mae Fframweithiau Cyffredin yn gytundebau rhynglywodraethol sy'n nodi sut y bydd llywodraethau'r DU yn gweithio gyda'i gilydd i reoli meysydd polisi a lywodraethwyd yn flaenorol gan yr UE, ond sydd bellach yn rhan o feysydd datganoledig. Sefydlwyd y Rhaglen Fframweithiau Cyffredin gan Gyd-bwyllgor y Gweinidogion (Negodiadau'r UE) ym mis Hydref 2017 (ac fe'i cymeradwywyd wedyn gan Weithrediaeth Gogledd Iwerddon ym mis Mehefin 2020). Yr Hysbysiad cysylltiedig yw'r ddogfen graidd sylfaenol o hyd. Fe wnaeth bodolaeth y rhaglen hwyluso'r Cytundeb Rhynglywodraethol ar Fil yr UE (Ymadael), gan gefnogi Llywodraeth Cymru yn y pen draw i argymell rhoi cydsyniad a darparu cyd-destun pwysig ar gyfer cytundeb y Senedd.

7.16 Mae dogfennaeth y Rhaglen a'r fframweithiau yn eiddo i'r pedair gwlad. Yn Llywodraeth Cymru, caiff Fframweithiau unigol eu rheoli o fewn meysydd portffolio, ac mae'r Tîm Fframweithiau Cyffredin yn Is-adran y Cyfansoddiad a Thribiwnlysoedd Cymru yn cydlynu gwaith Llywodraeth Cymru ar y rhaglen, yn cefnogi timau polisi ac yn ceisio sicrhau dulliau cydlynol o ymdrin â'r materion trawsbynciol sy'n codi (megis rhyngweithio â materion rhyngwladol).

Mae dyfeisiau symudol, e.e. ffonau a gliniaduron, yn eiddo i Lywodraeth Cymru, a chânt eu darparu at ddefnydd gwaith. Nid ydynt i ddisodli dyfeisiau personol.

• Defnydd – at eich defnydd chi yn unig y mae'r dyfeisiau symudol a'r gliniaduron. Ni chewch eu rhoi ar fenthyg na'u trosglwyddo i unrhyw un arall e.e. cydweithiwr, contractwr, ffrind neu aelod o'r teulu. Chi sy'n gyfrifol am yr holl weithgaredd sy'n digwydd ar y ddyfais, ac ni ddylech rannu'ch cyfrinair na'ch PIN ag unrhyw un arall.
• Colli / dwyn – os bydd y ddyfais yn cael ei cholli neu ei dwyn, rhaid ichi roi gwybod ar unwaith i'ch Swyddfa Breifat a fydd yn rhoi gwybod i'r Gwasanaethau TG. Mae'n bosibl y bydd y Gwasanaethau TG yn dileu'r holl wybodaeth sydd ar y ddyfais o bell os nad yw mewn lleoliad diogel.

Monitro

Mae'r nodwedd "gwasanaethau lleoliad" ("location services") yn weithredol er mwyn i Lywodraeth Cymru allu olrhain y ddyfais os caiff ei cholli neu ei dwyn. Nid yw data lleoliad yn cael eu hadolygu'n rheolaidd, ac mae protocolau ar waith ar gyfer cael mynediad at yr wybodaeth honno os oes angen.

Dramor

Os byddwch yn teithio dramor, gofynnwch am gyngor gan yr Uned Ddiogelwch Adrannol cyn teithio gyda'ch dyfais. Nid oes gan wledydd eraill yr un fframweithiau cyfreithiol â'r DU, a phan fyddwch dramor bydd eich dyfais yn destun bygythiadau seiber gwahanol. Mae'r rhain yn amrywio'n sylweddol, yn dibynnu ar y wlad yr ymwelir â hi.

Y Prif Swyddog Diogelwch, Chwefror 2024

Safonau a Chanllawiau ar gyfer rheoli a chyhoeddi Ystadegau Swyddogol ac Ymchwil Gymdeithasol

• Mae'r holl ystadegau swyddogol a gynhyrchir gan Lywodraeth Cymru, neu ar ei rhan, yn dod o dan Ddeddf y Gwasanaeth Ystadegau a Chofrestru 2007. Cefnogir y Ddeddf gan God Ymarfer statudol ar gyfer Ystadegau, a oruchwylir gan reoleiddiwr annibynnol, ac a reolir gan y Prif Ystadegydd sydd â chyfrifoldeb am wneud penderfyniadau ynghylch cynnwys, dulliau ac amseru datganiadau ystadegol.
• Mae'r Cod Ymarfer nid yn unig yn ymwneud â'r cynhyrchion ystadegol rheolaidd a gynhyrchir gan y Llywodraeth, ond hefyd y ffordd rydym yn defnyddio ystadegau mewn mannau eraill megis mewn areithiau a strategaethau, ac yng nghwestiynau'r Senedd.
• Mae ymchwil gymdeithasol ac economaidd y Llywodraeth yn dod o dan God Ymchwil Gymdeithasol y Llywodraeth sy'n cynnwys Protocol Cyhoeddi ar gyfer ymchwil. Nid yw'r Cod hwn yn statudol ond mae wedi cael ei ddefnyddio'n flaenorol yn Llywodraeth Cymru fel rhan o bump o Egwyddorion lefel uchel ar gyfer Gwaith Ymchwil a Gwerthuso y cytunwyd arnynt gyda Gweinidogion a'u cyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru.
• Mae mynediad at ystadegau ac ymchwil cyn iddynt gael eu cyhoeddi wedi'i gyfyngu'n llwyr i nifer bach o swyddogion a Gweinidogion perthnasol ac ni ellir eu dyfynnu cyn eu cyhoeddi. Mae disgwyl i unrhyw ystadegau a ddyfynnir gan Weinidogion gael eu cyhoeddi'n dryloyw a bod ar gael i bawb yn gyfartal.
• Mae'r safonau ystadegau ac ymchwil sydd ar waith yn gyson â gwerthoedd craidd y Gwasanaeth Sifil, sef uniondeb, gonestrwydd, gwrthrychedd a didueddrwydd.
• Mae'r Prif Ystadegydd, Stephanie Howarth, a'r Prif Swyddog Ymchwil Gymdeithasol, Steven Marshall, ar gael i roi cyngor i unrhyw Weinidog ar faterion sy'n ymwneud ag ystadegau neu ymchwil.

• Mae cadw at safonau a gweithdrefnau proffesiynol yn gyson yn hanfodol i feithrin a chynnal ymddiriedaeth yn y Llywodraeth. Mae'r rheolau ar gyfer ymdrin â thystiolaeth a dadansoddi yn gymwys i bob gwas sifil, ac nid dim ond i aelodau o'r proffesiynau dadansoddi.
• Mae cadw at y safonau hyn yn lleihau'r camddefnydd gwirioneddol o ystadegau ac ymchwil yn ogystal â'r canfyddiad o gamddefnydd. Mae hyn yn amddiffyn Gweinidogion rhag cael eu hamlygu os bydd data'n anghywir neu'n cael eu defnyddio'n anghywir ac yn amddiffyn Gweinidogion rhag cael eu cyhuddo o gamddefnyddio neu ymyrryd â'r gwaith o gynhyrchu ystadegau ac ymchwil. 
• Mae gan ddadansoddwyr Llywodraeth Cymru ddwy rôl allweddol:
  • Darparu cymorth i Weinidogion a swyddogion polisi yn ystod busnes arferol. Mae hyn yn cynnwys briffio, cyfrannu at y broses bolisi, monitro targedau a pherfformiad, a chynhyrchu dadansoddiadau ac ymatebion i gwestiynau'r Senedd.
  • Cyhoeddi ystadegau ac ymchwil gymdeithasol sy'n ateb anghenion cymdeithas ac yn cefnogi tryloywder penderfyniadau Llywodraeth Cymru, mewn modd sy'n agored a dibynadwy. Defnyddir y data hyn am amrywiaeth o resymau, gan gynnwys ar gyfer cyflawni (er enghraifft, hunanwerthusiad ysgol); a dwyn perfformiad llywodraeth leol, y sector cyhoeddus a Llywodraeth Cymru i gyfrif.

• Mae'r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau yn God statudol sy'n gymwys i'r holl staff yn Llywodraeth Cymru ac mae'n cael ei asesu'n allanol gan reoleiddiwr annibynnol sy'n rhoi ei sylwadau arno.
• Yn unol â'r Cod, dylid rhoi gwybod ymlaen llaw am bob cyhoeddiad ystadegol swyddogol, gan nodi'n gyhoeddus pryd y bwriedir cyhoeddi allbwn ymhell cyn y dyddiad cyhoeddi hwn. Rhaid i'r Prif Ystadegydd gytuno ar unrhyw newidiadau i'r dyddiad cyhoeddi a dylent fod am resymau ystadegol yn unig.
• Daw allbynnau ystadegol hefyd o dan Orchymyn Gweld Ystadegau Swyddogol cyn eu Rhyddhau (Cymru) 2009. Mae'r ddeddfwriaeth hon yn nodi'r rheolau sy'n llywodraethu'r nifer cyfyngedig o unigolion y caniateir mynediad iddynt at ystadegau cyn eu cyhoeddi ac o dan ba amgylchiadau. Ar gyfer yr holl ystadegau nad ydynt yn sensitif i'r farchnad, yr uchafswm cyfnod a ganiateir yw pum diwrnod gwaith cyn cyhoeddi. Yn y rhan fwyaf o achosion, bydd Gweinidogion yn cael eu briffio am gyhoeddiadau ystadegol bum diwrnod gwaith cyn eu cyhoeddi. Mae Cod y Gweinidogion yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion fod yn ymwybodol o'r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau a rhoi sylw dyladwy i'r gofynion o ran mynediad cyn rhyddhau.
• Gall y cyfnod cyn rhyddhau fod yn fyrrach na phum diwrnod. Bydd hyn yn cynnwys allbynnau gyda chyfnod cynhyrchu tynn, y rhai a gynhyrchir yn fisol er enghraifft ac eraill lle rydym yn dibynnu ar ystadegau a ddarperir gan adrannau eraill y llywodraeth i gynhyrchu ein dadansoddiad ein hunain. Mae gan ystadegau a gynhyrchir gan adrannau llywodraeth y DU gyfnod cyn rhyddhau o 24 awr, ac nid yw'r Swyddfa Ystadegau Gwladol ond yn gweithredu cyfnod cyn rhyddhau ar gyfer ei hystadegau o dan amgylchiadau eithriadol iawn.
• Rhaid i Weinidogion beidio â defnyddio, dyfynnu na rhannu ystadegau cyn iddynt gael eu cyhoeddi. Mae hyn yn cynnwys gwneud unrhyw sylw i eraill ynghylch a yw'r ystadegau yn ffafriol ai peidio.
• Rhaid i unrhyw ystadegau a ddefnyddir gan Weinidogion, er enghraifft mewn areithiau neu ddadleuon Gweinidogol, fod ar gael i'r cyhoedd. Mae hyn yn unol â'r disgwyliadau o ran tryloywder a mynediad cyfartal at ystadegau. Gall y Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau ymyrryd lle mae'n teimlo nad yw'r egwyddor hon wedi'i bodloni, ac mae'n gwneud hynny.
• Gall Gweinidogion hefyd gael mynediad at ystod o wybodaeth reoli am eu cyfrifoldebau cyflawni, megis data perfformiad y GIG. Pan gyhoeddir y data hyn fel ystadegau swyddogol, ni ellir eu defnyddio'n gyhoeddus cyn iddynt gael eu rhyddhau. Hyd yn oed pan nad ydynt yn cael eu cyhoeddi'n rheolaidd fel ystadegau swyddogol, mae disgwyl i unrhyw un sy'n defnyddio'r data neu'r ystadegau yn gyhoeddus gynnwys cyfeiriad at y ffynhonnell gyhoeddedig sylfaenol.
• Mae'r Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau yn goruchwylio cydymffurfiaeth â'r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau gan adrannau'r llywodraeth. Mae'n asesu cynhyrchwyr ystadegau swyddogol i sefydlu eu cydymffurfiaeth â'r Cod Ymarfer. Gall hefyd ymyrryd yn rhagweithiol mewn achosion lle daw i wybod bod ystadegau swyddogol yn cael eu defnyddio'n amhriodol neu fod y Cod wedi'i dorri.
• Cyhoeddir ceisiadau ystadegol ad-hoc bob pythefnos. Mae'r rhain yn ymatebion a ddarperir i geisiadau allanol am ystadegau, lle nad yw'r manylion penodol ar gael drwy ffynonellau cyhoeddedig. Cyhoeddir yr ymatebion i fodloni disgwyliadau o ran rhyddhau ystadegau a data mewn modd tryloyw a hygyrch. Weithiau, defnyddir y broses ad-hoc hefyd i sicrhau bod ystadegau heb eu cyhoeddi ar gael i'r cyhoedd, a hynny er mwyn cefnogi defnydd swyddogion polisi a/neu Weinidogion ohonynt.
• Y Prif Ystadegydd yw Pennaeth Proffesiwn ystadegau Llywodraeth Cymru. Mae'r Cod Ymarfer yn datgan bod gan y Prif Ystadegydd y prif gyfrifoldeb dros benderfynu ar ddulliau ystadegol, safonau a gweithdrefnau, ac ar gynnwys, dulliau ac amseru datganiadau ystadegol.
• Cytunwyd hefyd yn flaenorol y dylid, o bosibl, briodoli sylwadau cyhoeddus ar faterion sy'n ymwneud ag ystadegau swyddogol i'r Prif Ystadegydd er mwyn atgyfnerthu annibyniaeth y rôl. Mae ystadegwyr hefyd wedi cynnal sawl sesiwn friffio i newyddiadurwyr, gyda chytundeb Gweinidogol, er mwyn helpu i ddehongli ystadegau. Mae'r gallu i ystadegwyr wneud sylwadau cyhoeddus ar ystadegau yn un o ofynion y Cod Ymarfer.

• Mae'r term ymchwil y llywodraeth yn gymwys yn yr un modd i ymchwil economaidd ac ymchwil gymdeithasol.
• Mae Cod Ymchwil Gymdeithasol y Llywodraeth yn gymwys ar draws pedair gweinyddiaeth y DU fel cod gwirfoddol ac mae'n cael ei fonitro gan yr uned ganolog yn Nhrysorlys EF sy'n ymdrin â'r proffesiwn Ymchwil Gymdeithasol a'r proffesiwn Economegydd. Rhan allweddol o'r Cod yw'r Protocol Cyhoeddi ac mae'r protocol hwn yn manylu ar yr hyn sydd o fewn cwmpas (yn bennaf bod cyngor mewnol y tu allan i'r cwmpas) a mecanwaith sylfaenol y broses gyhoeddi.
• Rhoddodd Gweinidogion mewn gweinyddiaeth flaenorol bump o Egwyddorion lefel uchel ar waith ar gyfer Gwaith Ymchwil a Gwerthuso. Mae'r rhain wedi'u cyhoeddi ar wefan Llywodraeth Cymru ac maent yn cynnwys ymrwymiad i'r Protocol Cyhoeddi Ymchwil:
  • Rhoi ystyriaeth gynnar i waith gwerthuso – bydd polisïau a rhaglenni newydd yn ystyried anghenion gwaith gwerthuso o'r cychwyn cyntaf.
  • Cynllunio gwaith ymchwil a gwerthuso yn effeithiol – bydd y broses fewnol o gynllunio am dystiolaeth yn canolbwyntio ar gynnig tystiolaeth i gefnogi blaenoriaethau strategol y Llywodraeth. Bydd Cynllun Tystiolaeth blynyddol yn cael ei gyhoeddi bob blwyddyn. 
  • Cyhoeddi ymchwil – byddwn yn cyhoeddi gwaith ymchwil yn unol â phrotocol cyhoeddi Ymchwil Gymdeithasol y Llywodraeth.
  • Gweithredu ar ymchwil – byddwn yn paratoi ymatebion posibl i argymhellion pob gwerthusiad ar gyfer y Gweinidogion.
  • Gwerth am arian – byddwn yn cynnwys dadansoddiad manwl o werth am arian yn y gwerthusiad pan fo hynny'n bosibl.
• Mae'r Protocol Cyhoeddi yn rhagdybio y bydd ymchwil gymdeithasol y llywodraeth yn cael ei chyhoeddi, gan ddilyn safonau penodol megis rhoi gwybod ymlaen llaw. Fodd bynnag, mater i'r gweinyddiaethau a'r adrannau unigol yw penderfynu ar y trefniadau ymarferol. Caiff rhagolwg o'r holl waith ymchwil sydd ar y gweill ei gynnal, sy'n nodi dyddiadau cyhoeddi disgwyliedig ac sy'n cael ei ddosbarthu i Swyddfeydd Gweinidogol a Thimau Cyfathrebu yn wythnosol. Mae'r rhagolwg hwn hefyd yn crynhoi manylion y trefniadau cyhoeddi a roddwyd ar waith yn Llywodraeth Cymru.
  • Caiff Gweinidogion eu briffio ar ymchwil dair wythnos cyn y dyddiad cyhoeddi arfaethedig;
  • Cyhoeddir y dyddiad cyhoeddi ymlaen llaw ar wefan Llywodraeth Cymru bythefnos cyn y dyddiad cyhoeddi arfaethedig;
  • Gall yr amseru newid gyda chytundeb blaenorol y Prif Swyddog Ymchwil Gymdeithasol.
• Rhaid i Weinidogion beidio â defnyddio na dyfynnu na rhannu canfyddiadau ymchwil cyn iddynt gael eu cyhoeddi. Mae hyn yn cynnwys gwneud unrhyw sylw i eraill ynghylch a yw'r canfyddiadau'n ffafriol ai peidio neu wneud penderfyniadau cyhoeddus sy'n seiliedig ar ymchwil heb ei chyhoeddi.
• Rhaid i unrhyw ganfyddiadau ymchwil a ddefnyddir gan Weinidogion, er enghraifft mewn areithiau neu ddadleuon Gweinidogol, fod ar gael i'r cyhoedd. Mae hyn yn unol â'r disgwyliadau o ran tryloywder a mynediad cyfartal at ymchwil gymdeithasol ac economaidd.
• Mae ymchwilwyr wedi cynnal sawl sesiwn friffio i newyddiadurwyr, gyda chytundeb Gweinidogol, er mwyn helpu i ddehongli canfyddiadau ymchwil.
• Mae gan y Prif Swyddog Ymchwil Gymdeithasol a'r Prif Economegydd gyfrifoldeb cyffredinol am Ymchwil Gymdeithasol ac Ymchwil Economaidd yn y drefn honno.