Meysydd o Ddiddordeb Ymchwil: Cymraeg 2050

Mae’r ddogfen hon, Meysydd o Ddiddordeb Ymchwil Cymraeg 2050, yn nodi cwestiynau ymchwil cyfredol Llywodraeth Cymru sy’n ymwneud â’n strategaeth ar gyfer y Gymraeg, Cymraeg 2050: Miliwn o Siaradwyr. Diben y ddogfen yw cyfleu i’r gymuned ymchwil[1] y mathau o dystiolaeth fydd fwyaf gwerthfawr o ran cefnogi ein penderfyniadau.

Mae gennym nodau uchelgeisiol ar gyfer y Gymraeg, ac mae’r ddogfen hon yn un o’r ffyrdd ry’n ni’n ceisio sicrhau bod yr uchelgeisiau hynny’n cael eu seilio ar dystiolaeth gadarn. Ry’n ni am gydweithio â’r gymuned ymchwil i archwilio cwestiynau pwysig neu gymhleth sy’n ymwneud â’n hiaith ni. Mae hyn yn cynnwys tynnu ar ystod eang o wybodaeth a thystiolaeth o Gymru a thu hwnt. Er mwyn datblygu dealltwriaeth newydd ac atebion mwy cyflawn i gwestiynau allweddol, ry’n ni am annog ymchwilwyr o wahanol ddisgyblaethau a safbwyntiau i archwilio’r pynciau hyn. Ry’n ni hefyd am annog defnydd o ddulliau ymchwil amrywiol ac arloesol. 

Nodau Meysydd o Ddiddordeb Ymchwil Cymraeg 2050 yw: 

• hwyluso cyfnewid gwybodaeth, gan ein helpu i nodi ymchwil sydd eisoes wedi digwydd, sy’n digwydd ar hyn o bryd, neu sydd yn yr arfaeth a allai gyfrannu at ein dealltwriaeth o’r pynciau hyn
• hyrwyddo perthnasedd polisi ac effaith ymchwil sy’n ymwneud â’r Gymraeg
• cefnogi ceisiadau am gyllid drwy alluogi ymchwilwyr i ddangos bod eu cynigion yn cyd-fynd â blaenoriaethau tystiolaeth Cymraeg 2050, gan gryfhau’r achos dros effaith ar bolisi.

Mae’n blaenoriaethau tystiolaeth ni yn eang eu cwmpas, yn drawsbynciol, ac yn esblygu’n barhaus. Mae’r meysydd a amlinellir yn y ddogfen hon yn rhai ry’n ni wedi'u nodi fel rhai pwysig ar gyfer dyfnhau ein dealltwriaeth a lle byddai cydweithio â'r gymuned ymchwil yn arbennig o werthfawr. Er bod gennym dystiolaeth eisoes ar lawer o’r meysydd hyn, mae ei dyfnder a’i chryfder yn amrywio, ac mae angen cryfhau’r sail dystiolaeth yn barhaus. 

Mae’r ddogfen hon wedi’i strwythuro o amgylch tair thema strategaeth Cymraeg 2050. Mae hefyd yn cynnwys adrannau ar ystyriaethau trawsbynciol a dulliau ymchwil. Fe welwch fod ffocws mawr ar gwestiynau sy’n ymwneud ag addysg, gan adlewyrchu’r pwysigrwydd presennol o sicrhau sail dystiolaeth gadarn i lywio penderfyniadau ynghylch gweithredu Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025.

Nid yw’r ddogfen hon yn cynnwys popeth nac yn derfynol. Yn hytrach, y bwriad yw ysgogi sgyrsiau gyda’r gymuned ymchwil. Mae’n ganllaw ar y meysydd lle mae ymchwil bellach fwyaf tebygol o gael effaith bositif ar Cymraeg 2050 a chynlluniau cysylltiedig, megis Mwy na Geiriau—ein cynllun ar gyfer y Gymraeg mewn iechyd a gofal cymdeithasol.

Nid yw’r ddogfen hon yn alwad am dendrau nac yn gyhoeddiad cyllid. Ei phwrpas yw cefnogi’r gwaith o ddylunio ymchwil—gennym ni ac eraill—a all gael effaith ystyrlon ar bolisi.

Byddwn yn adolygu’r ddogfen yn barhaus ac yn ei diweddaru o bryd i’w gilydd er mwyn adlewyrchu blaenoriaethau a datblygiadau sy’n dod i’r amlwg. Byddwn yn lledaenu’r ddogfen ac yn datblygu rhaglen o ymgysylltu i gydweithio â’r gymuned ymchwil yn ein meysydd o ddiddordeb.

Ry’n ni’n croesawu cyswllt sy’n ymwneud â’n meysydd o ddiddordeb ymchwil. Os hoffech eu trafod, rhannu gwaith perthnasol, neu drafod cyfleoedd i gydweithio ar ymchwil, cysylltwch â ni drwy’r ffurflen gyswllt neu drwy e-bost yn ymchwil.cymraeg@llyw.cymru. 

Darllenwch hysbysiad preifatrwydd Meysydd Diddordeb Ymchwil Cymraeg 2050.

[1] Gan gynnwys ymchwilwyr mewn prifysgolion, cwmnïau ymchwil neu gyrff eraill; comisiynwyr neu gyllidwyr ymchwil; yn ogystal ag unigolion sy’n ymwneud â pholisi neu ymarfer ac sydd â diddordeb mewn tystiolaeth ymchwil.

Mae Cymraeg 2050, a gyhoeddwyd yn 2017, yn nodi ein dull hirdymor ar gyfer y Gymraeg. Mae’r strategaeth wedi’i strwythuro o amgylch tair thema gyd-ddibynnol: 

1. Cynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg 

2. Cynyddu’r defnydd o’r Gymraeg 

3. Creu amodau ffafriol—seilwaith a chyd-destun

Mae Cymraeg 2050 yn ystyried caffael a defnyddio’r Gymraeg yn brofiad gydol oes ac yn rhywbeth sy’n bosibl drwy gydol ein bywydau. Mae polisi a chynllunio iaith yn drawsbynciol yn eu hanfod. Mae’r tair thema’n rhychwantu ystod eang o feysydd polisi, gan gynnwys y blynyddoedd cynnar, addysg a hyfforddiant, iechyd, gofal cymdeithasol, yr economi, tai, cynllunio ac adfywio cymunedol. Mae’r cwmpas eang hwn wedi ei adlewyrchu yn y ddogfen hon.

Fe wnaethom gyhoeddi ein Fframwaith Ymchwil a Gwerthuso Cymraeg 2050 yn 2022. Mae’n darparu canllawiau i Lywodraeth Cymru a chynulleidfaoedd allanol ar sut i asesu cynnydd a gwerthuso effaith Cymraeg 2050. 

Er bod y ddogfen hon a’r fframwaith at wahanol ddibenion, maen nhw’n ategu ei gilydd. Mae’r ddogfen hon yn nodi blaenoriaethau tystiolaeth cyfredol sy’n berthnasol i Cymraeg 2050 a fyddai’n elwa o ymgysylltu a chydweithio â’r gymuned ymchwil. Mae’r fframwaith yn cefnogi cydweithio drwy gynnig trafodaeth fanwl o nodau’r strategaeth a’r cysylltiadau rhyngddynt, yn ogystal â’r ystyriaethau methodolegol, y cyd-destun, y rhagdybiaethau, y risgiau, a’r ffynonellau data sy’n berthnasol i’r rhai sy’n cynnal ymchwil a gwerthuso yn y maes hwn.

Thema 1: Cynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg

Mae Cymraeg 2050 yn gosod targed o gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Rhan allweddol o gyflawni’r nod hwn yw hyrwyddo trosglwyddo’r Gymraeg rhwng y cenedlaethau. Mae’r strategaeth hefyd yn cydnabod rôl hanfodol y sectorau blynyddoedd cynnar ac addysg orfodol wrth ddarparu cyfleoedd i blant a phobl ifanc gaffael neu ddysgu’r Gymraeg. Mae hwyluso cyfleoedd i gaffael neu ddatblygu sgiliau Cymraeg ymhellach yn ddiweddarach mewn bywyd hefyd yn hanfodol—drwy addysg a hyfforddiant ôl-orfodol, yn y gweithle, a thrwy rwydweithiau eraill.

Trosglwyddo iaith 

1. Sut gellir diffinio a deall gwahanol fathau o drosglwyddo iaith rhwng y cenedlaethau, a sut maent yn amrywio ar draws cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig, ac yn ôl rhywedd a’r math o aelwyd?
2. Sut gellir diffinio a deall mathau eraill o drosglwyddo iaith—megis drwy frodyr a chwiorydd, partneriaid/priod, teulu estynedig, cyfoedion neu gymunedau—a sut maent yn amrywio ar draws cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig?
3. Pa ffactorau sy’n galluogi neu’n cyfyngu ar wahanol fathau o drosglwyddo iaith?
4. Pa ddulliau sy’n effeithiol wrth gefnogi gwahanol fathau o drosglwyddo iaith?
5. Beth yw’r berthynas rhwng gwahanol fathau o drosglwyddo iaith a chanlyniadau ieithyddol plant?

Y blynyddoedd cynnar

6. Pa ffactorau sy’n effeithio ar y cyflenwad a’r defnydd o ofal plant ac addysg blynyddoedd cynnar cyfrwng Cymraeg, ar draws cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig amrywiol?
   1. Pa newidiadau hirdymor i gyflenwad a defnydd gofal plant ac addysg blynyddoedd cynnar sydd wedi digwydd ers pandemig COVID-19, a beth yw eu goblygiadau ar gyfer darpariaeth cyfrwng Cymraeg?
   2. Pa fath(au) o ddarpariaeth a chefnogaeth y mae teuluoedd eu heisiau gan ddarparwyr cyfrwng Cymraeg?
   3. Pa ddulliau (o’r cyfnod cyn geni ymlaen) sy’n effeithiol wrth gynyddu’r defnydd?
7. Pa ddulliau allai helpu i ymgysylltu â theuluoedd nad ydynt yn defnyddio gofal plant a/neu addysg blynyddoedd cynnar cyfrwng Cymraeg, er mwyn hyrwyddo a chefnogi mynediad at addysg orfodol cyfrwng Cymraeg?
8. Pa ddulliau trochi iaith yn y blynyddoedd cynnar sy’n cyflawni’r canlyniadau ieithyddol gorau posibl i blant sy’n dysgu mewn iaith sy’n wahanol i’w hiaith gartref?   

Addysg statudol

Ysgolion cyfrwng Cymraeg

9. Pa ffactorau neu ymyraethau sy’n effeithio ar benderfyniadau rhieni/gwarcheidwaid ynghylch cyfrwng iaith addysg eu plant, mewn cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig amrywiol?
   1. Pa ffactorau sy’n effeithio ar benderfyniadau rhieni/gwarcheidwaid ynghylch cyfrwng iaith addysg plant ag anghenion dysgu ychwanegol yn benodol, a sut mae’r ffactorau hyn yn amrywio yn ôl yr iaith/ieithoedd a siaredir gartref?
   2. Pa ffactorau neu ymyraethau allai gynyddu canran y dysgwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Lleiafrifol sy’n dechrau ac yn parhau mewn addysg cyfrwng Cymraeg?
10. Pa ffactorau sy’n arwain at rai plant yn cael eu trosglwyddo allan o addysg cyfrwng Cymraeg ar wahanol gamau addysg—yn enwedig wrth bontio o’r ysgol gynradd i’r ysgol uwchradd—mewn cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig amrywiol?
11. Pa ffactorau sy’n effeithio ar benderfyniadau rhieni/gwarcheidwaid a dysgwyr i fanteisio ar addysg drochi hwyr yn y Gymraeg ar wahanol gamau o addysg orfodol?
12. Pa ddulliau neu ymyraethau sy’n effeithiol wrth gynyddu defnydd cymdeithasol dysgwyr o’r Gymraeg yn ystod y diwrnod ysgol?
13. Mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, sut y gellir addasu dulliau addysgu ar sail cyfran y dysgwyr sy’n siarad Cymraeg gartref, er mwyn sicrhau’r canlyniadau gorau i bawb, ar bob cam addysg?

Ysgolion cyfrwng Saesneg

14. Beth yw agweddau dysgwyr, rhieni/gwarcheidwaid a staff mewn ysgolion cyfrwng Saesneg tuag at y Gymraeg ac addysg Gymraeg yn gyffredinol[2], mewn cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig amrywiol?
    1. Beth yw canfyddiadau dysgwyr mewn ysgolion cyfrwng Saesneg a’u rhieni/gwarcheidwaid o’u profiadau o addysg Gymraeg yn y sector cynradd a/neu uwchradd?
    2. Pa ddulliau neu ymyraethau sy’n meithrin agweddau cadarnhaol?
15. Pa fath a pha faint o ddarpariaeth sydd ei hangen wrth ddysgu iaith ychwanegol i gyrraedd gwahanol lefelau o’r Fframwaith Cyfeirio Ewropeaidd Cyffredin ar gyfer Ieithoedd (CEFR)?
    14. Sut mae hyn yn amrywio yn ôl oedran neu gam addysg, a chyd-destun sosioieithyddol?
16. Pa fodelau i gynyddu’r addysg mewn iaith ychwanegol, y tu hwnt i ddysgu’r iaith fel pwnc, sy’n cael effaith cadarnhaol ar ganlyniadau ieithyddol dysgwyr ar wahanol gamau addysg? 

[2] Hynny yw, Cymraeg fel pwnc ac addysgu drwy gyfrwng y Gymraeg mewn ysgolion cyfrwng Saesneg.

Arall 

17. Sut gall ysgolion cyfrwng Cymraeg, cyfrwng Saesneg, a dwy iaith feithrin cysylltiadau emosiynol cadarnhaol â’r Gymraeg ymhlith dysgwyr ar bob cam addysg, ar draws cyd-destunau sosioieithyddol a daearyddol amrywiol?
18. Mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, cyfrwng Saesneg, a dwy iaith, pa fodelau, gynlluniau, dulliau addysgu, ac adnoddau sy’n effeithiol o ran gwella canlyniadau iaith llafar dysgwyr (gallu a/neu hyder)?
    1. Pa fodelau o addysg dwy iaith sydd fwyaf effeithiol o ran canlyniadau ieithyddol dysgwyr?
19. Pa ddulliau sy’n effeithiol mewn ysgolion wrth asesu gallu a hyder dysgwyr i sgwrsio’n ddigymell?
20. Pa fodelau o addysg Gymraeg sydd ar waith ar hyn o bryd o fewn darpariaeth addysg heblaw yn yr ysgol (EOTAS) ac ysgolion arbennig ar draws Cymru? Pa dystiolaeth sydd ar gael am eu gweithredu a’u canlyniadau?

Addysg ôl-orfodol 

Pobl ifanc sy’n gadael addysg orfodol

21. Pa lwybrau y mae pobl ifanc sy’n cwblhau addysg orfodol cyfrwng Cymraeg neu ddwy iaith yn eu dilyn i addysg drydyddol a thu hwnt?
    1. Sut mae hyn yn amrywio ar draws cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol, economaidd-gymdeithasol a demograffig?
    2. Beth yw’r goblygiadau ar gyfer eu defnydd parhaus o’r Gymraeg?
22. Beth yw safbwyntiau pobl ifanc sy’n cwblhau addysg orfodol cyfrwng Cymraeg neu ddwy iaith ar barhau i ddefnyddio’r Gymraeg ar gyfer astudio yn y sector drydyddol a/neu yn eu gyrfaoedd?
    1. Pa mor hyderus a/neu frwdfrydig ydynt i’w defnyddio, a beth all eu cefnogi neu eu hannog i wneud hynny?
    2. Beth yw eu canfyddiadau ar werth eu sgiliau Cymraeg i’w gyrfaoedd yn y dyfodol?
23. Pa ddulliau addysgu neu fodelau o addysg Gymraeg yn y sector drydyddol sy'n effeithiol o ran canlyniadau ieithyddol?
24. Pa fodelau neu ymyraethau sy’n effeithiol o ran cynyddu argaeledd a/neu’r nifer o bobl sy’n manteisio ar brentisiaethau Cymraeg?

Dysgu’r Gymraeg yn oedolyn

25. Pa ffactorau neu ddulliau sy’n cymell oedolion i ddysgu’r Gymraeg, gan gynnwys unigolion mewn grwpiau penodol, megis pobl ifanc 16–25 oed; pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Lleiafrifol; y gweithlu addysg; a rhieni newydd neu ddarpar rieni?
26. Pa ffactorau neu ddulliau sy’n galluogi neu’n cyfyngu ar gynnydd oedolion wrth ddysgu’r Gymraeg, yn enwedig o ran y gyfran sy’n dod yn siaradwyr annibynnol?
27. Pa ffactorau neu ddulliau sy’n effeithiol wrth godi hyder siaradwyr Cymraeg rhugl i ddefnyddio’r Gymraeg gyda dysgwyr? 

Y gweithlu addysg, adnoddau a chymwysterau

28. Pa ddulliau neu ymyraethau allai gynyddu recriwtio a chadw gweithlu ar gyfer gofal plant, addysg blynyddoedd cynnar, ac addysg orfodol cyfrwng Cymraeg?
    1. Beth allai gynyddu cynrychiolaeth pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Lleiafrifol yn y gweithlu gofal plant, addysg blynyddoedd cynnar ac addysg orfodol cyfrwng Cymraeg?
    2. Pa ddulliau neu ymyraethau allai gynyddu recriwtio a chadw gweithlu sydd â chyfuniad o’r sgiliau arbenigol a gallu yn y Gymraeg i gynnig darpariaeth dysgu ychwanegol cyfrwng Cymraeg?
    3. Pa ffactorau neu ymyraethau allai gynyddu’r nifer o bobl sy’n gwneud hyfforddiant dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg?
    4. Pa ffactorau neu fodelau allai gynyddu ymwneud darpar athrawon â’r Gymraeg yn ystod eu cyfnod hyfforddi?
29. Beth yw sgiliau, cymhelliant, a lefelau hyder athrawon i ddarparu addysg Gymraeg mewn cyd-destunau amrywiol—gan gynnwys 1/ mewn addysg blynyddoedd cynnar, addysg orfodol, ac addysg ôl orfodol; 2/ mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg, dwy iaith, a chyfrwng Saesneg; 3/ yn ystod addysg gychwynnol, y cyfnod gyrfa gynnar, ac wedi hynny?
    1. Pa hyfforddiant a/neu gefnogaeth sydd eu heisiau ar athrawon yn y cyd-destunau amrywiol hyn o ran sgiliau iaith a dulliau addysgu iaith?
30. Pa gyfleoedd sydd i recriwtio pobl sy’n newid gyrfa i addysgu mewn ysgolion cyfrwng Cymraeg?
    1. Pa fathau neu fodelau o hyfforddiant fyddai fwyaf defnyddiol a deniadol iddynt?

Thema 2: Cynyddu’r defnydd o’r Gymraeg 

Ochr yn ochr â chynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg, mae Cymraeg 2050 yn cydnabod bod ei lwyddiant hefyd yn ddibynnol ar gynyddu’r defnydd o’r iaith. Mae’r strategaeth yn gosod targed ar gyfer canran y boblogaeth sy’n siarad Cymraeg bob dydd, ac sy’n gallu siarad mwy nag ychydig eiriau o Gymraeg, i gynyddu i 20% erbyn 2050. Ein huchelgais yw i’r Gymraeg gael ei defnyddio mewn bywyd bob dydd mewn cyd-destunau ffurfiol ac anffurfiol, ac i wasanaethau gael eu cynnig yn rhagweithiol yn y Gymraeg. 

Mae Mwy na Geiriau, cynllun Llywodraeth Cymru ar gyfer y Gymraeg mewn iechyd a gofal cymdeithasol, hefyd yn canolbwyntio ar wella mynediad pobl at wasanaethau yn y Gymraeg. 

O fewn y thema hon, mae anghenion tystiolaeth sy’n ymwneud â defnyddio’r Gymraeg yn y gweithle, â gwasanaethau, ac yn gymdeithasol.

Cyffredinol

1. Beth yw’r cyfleoedd, y gallu, y lefelau hyder a’r cymhelliant sydd gan wahanol grwpiau i ddefnyddio eu Cymraeg mewn gwahanol beuoedd?
   1. Beth yw’r berthynas rhwng y ffactorau hyn a phatrymau bywyd bob dydd, yn enwedig yng nghyd-destun ôl-COVID-19?
   2. Beth yw’r berthynas rhwng y ffactorau hyn a faint mae siaradwyr Cymraeg yn defnyddio’r Gymraeg yn eu bywydau?

Y gweithle

2. Pa fodelau o weithleoedd dwyieithog sy’n bodoli?
   1. Pa dystiolaeth sydd ar gael o ran eu rhoi ar waith a’u canlyniadau mewn gwahanol sectorau a chyd-destunau?
   2. Beth yw nodweddion neu ddangosyddion allweddol gweithle dwyieithog llwyddiannus?
   3. Beth gallwn ni ei ddysgu o ranbarthau neu wledydd eraill ynghylch mesur neu fonitro defnydd iaith mewn gweithleoedd dwyieithog?
3. Pa strategaethau ffurfiol neu anffurfiol sy’n effeithiol wrth gynyddu’r defnydd o iaith leiafrifol yn y gweithle (ar gyfer gweithio neu ryngweithio cymdeithasol)?
   1. Pa addasiadau sydd eu hangen i’r strategaethau hyn ar gyfer gweithio hybrid a newidiadau eraill ers COVID-19?
   2. I ba raddau mae pobl yn barod i ddefnyddio’r Gymraeg mewn cyfarfodydd hybrid neu ar-lein, a beth yw eu profiadau o wneud hyn?
4. Pa fodelau o hyfforddiant iaith yn y gweithle sy’n effeithiol wrth weithio tuag at weithlu dwyieithog?
5. Pa ffactorau neu gefnogaeth sefydliadol sy’n helpu dysgwyr Cymraeg i ddefnyddio eu sgiliau iaith yn y gweithle?
6. Sut mae’r gallu i weithio mewn dewis iaith yn effeithio ar berfformiad, cynhyrchiant neu boddhad yn y gwaith?
7. Beth yw’r berthynas rhwng defnydd o’r Gymraeg yn y gweithle a defnydd ehangach o’r Gymraeg y tu allan i’r gweithle?  

Gwasanaethau (e.e. iechyd, gofal cymdeithasol, tai, addysg, cyfiawnder)

8. Pa ffactorau neu ddulliau sy’n dylanwadu ar benderfyniadau unigolion i ddefnyddio gwasanaethau sydd ar gael yn Gymraeg?
   1. I ba raddau mae cynnydd yn argaeledd gwasanaethau Cymraeg yn arwain at gynnydd yn eu defnydd?
9. Sut mae technoleg wedi cael ei defnyddio’n effeithiol i gefnogi darparu gwasanaethau Cymraeg? (gweler hefyd Thema 3 ‘Technoleg ddigidol’)
10. Pa effaith mae derbyn gwasanaethau yn y Gymraeg yn ei chael ar brofiadau a chanlyniadau cleifion sy’n ffafrio defnyddio’r Gymraeg—yn enwedig ar gyfer grwpiau blaenoriaeth Mwy na geiriau, gan gynnwys pobl â dementia, pobl sy’n defnyddio gwasanaethau iechyd meddwl, plant a phobl ifanc, pobl hŷn, pobl sy’n defnyddio gwasanaethau therapi iaith a lleferydd, a phobl ag anableddau dysgu?
11. Pa ffactorau sy’n galluogi neu’n cyfyngu ar ddarparu gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol mewn iaith leiafrifol?
12. Beth gallwn ni ei ddysgu o achosion neu gyd-destunau, yng Nghymru neu yn rhyngwladol, lle mae darpariaeth gwasanaethau iechyd a gofal cymdeithasol mewn iaith leiafrifol wedi ei gwella?

Defnydd cymdeithasol o’r Gymraeg

13. Pa ymyraethau cymdeithasol neu gymunedol sy’n effeithiol wrth gynyddu defnydd cymdeithasol o’r Gymraeg, ar bob cyfnod bywyd ac mewn cyd-destunau amrywiol?
14. Pa ddulliau sy’n effeithiol wrth greu a chynnal mannau gwaith a chymdeithasol cynhwysol lle mae’r Gymraeg yn iaith ddiofyn?
15. Ym mha beuoedd mae plant a phobl ifanc yn fwy neu’n llai tebygol o ddefnyddio’u Cymraeg?
    1. Pa ffactorau neu ymyraethau sy’n hwyluso neu’n cyfyngu ar eu defnydd o’r Gymraeg mewn gwahanol beuoedd?
    2. Beth sy’n effeithio ar hyder plant a phobl ifanc i ddefnyddio’u Cymraeg?
    3. Pa ffactorau neu ymyraethau sy’n hwyluso neu’n cyfyngu ar allu darparwyr i gynnig gweithgareddau cyfrwng Cymraeg i blant a phobl ifanc ar draws cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol ac economaidd-gymdeithasol amrywiol?
    4. Ble, a sut, y dylid canolbwyntio ymdrechion i gynyddu cyfleoedd i blant a phobl ifanc ddefnyddio’r Gymraeg y tu allan i’r ysgol?
    5. Pa hyfforddiant a/neu gefnogaeth sydd eu hangen ar weithwyr ieuenctid er mwyn annog defnydd plant a phobl ifanc o’r Gymraeg?
16. Beth yw safbwyntiau pobl ifanc sy’n cwblhau addysg orfodol cyfrwng Cymraeg neu ddwy iaith ar barhau i ddefnyddio’r iaith yn gymdeithasol, a beth fyddai’n eu cefnogi neu’n eu hannog i barhau i’w defnyddio? (gweler hefyd Thema 1 ‘Addysg ôl-orfodol’)
17. Beth yw profiadau byw pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Lleiafrifol o ran defnyddio’r Gymraeg? 

Thema 3: Creu amodau ffafriol – seilwaith a chyd-destun

Mae’r thema hon yn ymwneud â chreu’r seilwaith a’r amodau i gefnogi’r ddwy thema flaenorol—hynny yw, caffael a defnyddio’r Gymraeg. Mae’n cwmpasu ystod eang o feysydd polisi. 

Mae cynllunio a datblygu economaidd effeithiol yn hanfodol i greu amgylchedd lle y gellir trosglwyddo, caffael, dysgu a defnyddio’r Gymraeg. Mae codi cynhyrchiant mewn cymunedau â dwysedd uwch o siaradwyr Cymraeg yn arbennig o bwysig er mwyn sicrhau eu hyfywedd hirdymor—a thrwy hynny, hyfywedd y Gymraeg ynddynt. Mae sicrhau bod y Gymraeg yn rhan ganolog o fywyd diwylliannol a’r cyfryngau yng Nghymru, ac ar flaen y gad o ran arloesi digidol, hefyd yn hanfodol i lwyddiant Cymraeg 2050.

O fewn y thema hon, mae cwestiynau ar y gymuned a’r economi, diwylliant a’r cyfryngau, technoleg ddigidol, seilwaith ieithyddol, a chynllunio ieithyddol. 

Cymuned a’r economi 

1. Sut gellir hyrwyddo a chyflawni twf mewn cynhyrchiant heb effeithio’n negyddol ar hyfywedd y Gymraeg mewn cymunedau Cymraeg eu hiaith?
2. Beth yw gwerth economaidd ac ieithyddol mentrau a busnesau cymdeithasol mewn cymunedau Cymraeg eu hiaith?
   1. Pa fathau o gefnogaeth all helpu’r rhain i gyflawni eu hamcanion a thyfu?
3. Pa ffactorau sy’n arwain siaradwyr Cymraeg i adael cymunedau gwledig Cymraeg, a sut mae’r ffactorau hyn yn amrywio ar draws gwahanol gyfnodau bywyd?
   1. Beth yw nodweddion siaradwyr Cymraeg sy’n agored i ddychwelyd neu ymgartrefi mewn cymunedau gwledig Cymraeg ar wahanol gyfnodau bywyd?
   2. Pa ffactorau, ymyraethau neu negeseuon all gymell siaradwyr Cymraeg i ddychwelyd neu ymgartrefi? 

Diwylliant a’r cyfryngau 

4. Pa ffactorau neu ymyraethau all hwyluso neu gyfyngu ar integreiddio’r Gymraeg yn y sectorau celfyddydau, diwylliannol, chwaraeon a’r cyfryngau?  
5. Pa ffactorau sy’n effeithio ar barodrwydd siaradwyr Cymraeg i weithio a defnyddio eu sgiliau Cymraeg yn y sector diwylliannol?
6. Pa effaith mae dylanwadwyr a chynnwys cyfryngau cymdeithasol yn ei chael ar ddefnydd iaith leiafrifol? 

Technoleg ddigidol

7. Beth yw goblygiadau technolegau sy’n dod i’r amlwg (emerging) ar gyfer y Gymraeg?
   1. Beth gallwn ni ei ddysgu o ranbarthau neu wledydd eraill sydd â sefyllfaoedd dwyieithog o ran datblygu a mabwysiadu technolegau iaith?
   2. Sut mae athroniaethau cod agored yn cyfrannu at ddatblygu a mabwysiadu technolegau Cymraeg?
   3. Sut gall technoleg cyfieithu a thechnolegau eraill gynyddu’r defnydd o’r Gymraeg mewn gofodau cyhoeddus a digidol?
8. Sut gall Deallusrwydd Artiffisial a thechnolegau eraill gynyddu neu wella defnydd o’r Gymraeg mewn sectorau megis iechyd, gofal cymdeithasol, addysg, gweinyddiaeth a busnes?
9. Pa ffactorau sy’n galluogi neu’n cyfyngu ar ddefnyddio’r Gymraeg mewn technolegau cynorthwyol ar draws iechyd, gofal cymdeithasol, addysg a’r gweithle?
10. Beth gallwn ni ei ddysgu o ymchwil defnyddwyr am y dyluniad a’r defnydd gorau posibl o ddyfeisiau cyfathrebu cynyddol ac amgen (Augmentative and Alternative Communication [AAC]) dwyieithog?
11. Beth sy’n dylanwadu ar benderfyniadau unigolion i fabwysiadu ac i ddefnyddio technolegau neu greu mwy o gynnwys ar gyfryngau cymdeithasol mewn iaith leiafrifol?
12. Sut mae technoleg a chynnwys digidol yn effeithio ar yr iaith a ddefnyddir rhwng aelodau teulu ac o fewn grwpiau cymdeithasol?
13. Beth yw’r heriau allweddol o ran sicrhau diogelwch ar-lein mewn iaith leiafrifol?
    1. Pa ddulliau sy’n effeithiol wrth fynd i’r afael â’r heriau hyn?

Seilwaith ieithyddol

14. Pa ddulliau y gellir eu defnyddio i nodi bylchau mewn terminoleg yn systematig, datblygu terminoleg safonol newydd, a hyrwyddo ei defnydd?
    1. Beth gallwn ei ddysgu o sut mae rhanbarthau neu wledydd eraill wedi mynd i’r afael â materion terminolegol tebyg?
    2. Pa ddulliau y gellir eu defnyddio i fonitro’r defnydd o derminoleg sydd newydd ei datblygu mewn technolegau Deallusrwydd Artiffisial?
    3. Pa ddulliau y gellir eu defnyddio i olrhain y defnydd o derminoleg sydd newydd ei datblygu mewn disgwrs cyhoeddus?
15. I ba raddau mae unigolion yn manteisio ar yr adnoddau ieithyddol sydd ar gael i gefnogi eu defnydd o’r Gymraeg?
    1. Pa ddulliau sy’n effeithiol o ran cynyddu defnydd o’r adnoddau hyn?
16. Pa faterion ieithyddol sy’n effeithio defnydd y gweithlu o’r Gymraeg (e.e. argaeledd terminoleg addas neu faterion gramadegol)?
    1. Pa fath o gefnogaeth neu adnoddau ieithyddol allai hwyluso defnydd o’r Gymraeg yn y gweithle?
17. Sut gall ysgrifennu triawd gynyddu’r defnydd o wasanaethau Cymraeg?
18. Beth yw’r patrymau o ddisodli anffurfiol enwau lleoedd (i ffwrdd o’u ffurfiau gwreiddiol mewn iaith leiafrifol)?
19. Beth yw’r patrymau o sefydlu enwau topograffig anffurfiol newydd sydd yn mynd ymlaen i gael eu defnyddio’n eang—naill ai lle nad oedd enw yn bodoli gynt neu gan ddisodli enwau Cymraeg? 

Cynllunio ieithyddol

20. Beth yw goblygiadau newid demograffeg tebygol yng Nghymru ar gyfer y nod o gyrraedd miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050?
21. Beth gallwn ei ddysgu o ranbarthau neu wledydd eraill sydd wedi ymgorffori’r CEFR yn llwyddiannus?
22. Pa ddulliau sydd wedi cael eu defnyddio’n effeithiol mewn gwahanol gyd-destunau i gasglu data a thystiolaeth gadarn ar allu iaith—yn enwedig yn ôl lefelau CEFR—a/neu ddefnydd iaith ar draws gwahanol beuoedd?
23. Pa ddulliau sy’n effeithiol o ran cefnogi cynllunio a hyrwyddo iaith ar draws sawl lefel, megis rhwng cyrff llywodraethol a thrwy bartneriaethau traws-sector?
24. Pa fathau o gefnogaeth sydd eu hangen ar wahanol fathau o sefydliadau i ymgymryd â’u cynllunio eu hunain er mwyn cyfrannu at gyflawni uchelgeisiau Cymraeg 2050?
25. Pa ymddygiadau neu sefyllfaoedd allai, yn anfwriadol, annog pobl i beidio â defnyddio’r Gymraeg neu ddylanwadu’n negyddol ar agweddau tuag ati?
26. Beth yw manteision a chyfyngiadau dulliau sy’n seiliedig ar rwydweithiau o adfywio iaith o’u cymharu ag ymdrechion sy’n canolbwyntio ar yr unigolyn?

Ystyriaethau trawsbynciol 

Mae polisi a chynllunio’r Gymraeg yn drawsbynciol yn eu hanfod, ac ry’n ni am annog a dysgu o ymchwil sy’n adlewyrchu’r natur drawsbynciol hon. 

Mae’r tair thema sy’n strwythuro’r ddogfen hon yn gyd-ddibynnol, ac mae gennym ddiddordeb mewn ymchwil a dadansoddi holistaidd sy’n torri ar draws themâu, cwestiynau a deilliannau. 

Mae pob un o’r tair thema hefyd yn torri ar draws meysydd polisi eraill, megis y blynyddoedd cynnar, addysg a hyfforddiant, iechyd, gofal cymdeithasol, yr economi, tai, a chynllunio ac adfywio cymunedol. Ry’n ni’n croesawu mwy o ymgysylltu ag ymchwilwyr sy’n gweithio yn y meysydd polisi hyn a meysydd polisi eraill a allai fod eisiau ymgorffori ystyriaethau sy’n ymwneud â’r Gymraeg i’w gwaith, neu sydd â data neu dystiolaeth sy’n berthnasol i nodau Cymraeg 2050. 

Mae hefyd themâu cyffredinol sy’n darparu lens y gellir ei defnyddio i archwilio llawer o’r pynciau a’r cwestiynau yn y ddogfen hon:

Cydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant. 

Mae gennym ddiddordeb yn y cysylltiad rhwng y Gymraeg a nodweddion gwarchodedig, gan gynnwys oedran, hil, anabledd, rhyw a chyfeiriadedd rhywiol. Er bod rhai cwestiynau yn y ddogfen hon yn canolbwyntio ar nodweddion penodol, ry’n ni hefyd am annog archwilio cydraddoldeb, amrywiaeth a chynhwysiant ar draws ein holl gwestiynau ymchwil fel y gallwn ystyried y nodweddion gwarchodedig yn well wrth i ni wneud penderfyniadau.

Cyd-destun sosioieithyddol, daearyddol a chymdeithasol

Ry’n ni’n gwerthfawrogi ymchwil a gwerthuso sy’n ystyried cyd-destunau sosioieithyddol, daearyddol a chymdeithasol amrywiol Cymru, gan gynnwys amrywiaeth yn nwysedd siaradwyr Cymraeg, mewn amodau economaidd-gymdeithasol ac ar draws ardaloedd gwledig/trefol. Mae hyn yn cynnwys deall sut mae’r cyd-destunau hyn yn dylanwadu ar agweddau, ymddygiadau, penderfyniadau a chanlyniadau polisi. 

Canfyddiadau, agweddau ac ymddygiad

Ry’n ni am ddyfnhau’n dealltwriaeth o sut mae canfyddiadau ac agweddau yn dylanwadu ar ymddygiad mewn perthynas â’r Gymraeg—a sut mae ymddygiad yn siapio canfyddiadau ac agweddau. 

Dysgu o ranbarthau neu wledydd eraill sydd ag ieithoedd lleiafrifol

Er bod y ddogfen hon yn canolbwyntio ar y Gymraeg, mae llawer o ranbarthau a gwledydd eraill sydd ag ieithoedd lleiafrifol yn wynebu heriau tebyg. Ry’n ni’n gwerthfawrogi dysgu o ranbarthau a gwledydd eraill ac wedi bod yn cydweithio â phartneriaid rhyngwladol ers blynyddoedd lawer. Fodd bynnag, gan nad yw’n bosibl cael y wybodaeth ddiweddaraf am bob un datblygiad y tu allan i Gymru bob amser, ry’n ni’n gobeithio bydd y ddogfen hon yn tynnu sylw at y mathau o fewnwelediad o gyd-destunau eraill sydd o ddiddordeb arbennig i ni.

Ry’n ni’n cydnabod y bydd dealltwriaeth o ystod o ddisgyblaethau a dulliau methodolegol yn ein helpu i adeiladu sail dystiolaeth fwy cynhwysfawr i lywio’n penderfyniadau. Mae gennym ddiddordeb arbennig yn y defnydd o ddulliau arloesol a chadarn ar gyfer ymchwil ar y Gymraeg. Ry’n ni am weithio gydag ymchwilwyr ar draws ystod o ddisgyblaethau i archwilio cyfleoedd ar gyfer cymhwyso dulliau newydd ac amrywiol. Isod mae rhai dulliau penodol ry’n ni’n credu allai fod yn arbennig o werthfawr wrth gryfhau’r sail dystiolaeth: 

Gwerthuso effaith

Mae gennym ddiddordeb mewn gwerthusiadau cadarn o effaith, sy’n defnyddio dulliau arbrofol, lled-arbrofol, a dulliau sy’n seiliedig ar theori. Ry’n ni am ddeall yn well beth sy’n gweithio, i bwy, ac ym mha gyd-destun mewn perthynas â chyflawni canlyniadau Cymraeg 2050.

Arbrofi

Ry’n ni am feithrin diwylliant o arbrofi, gan gynnwys datblygu a phrofi syniadau newydd drwy ddulliau cyn-arbrofol a gwerthuso arloesol. 

Gwerth am arian

Ry’n ni am ddatblygu’n dealltwriaeth o werth am arian ymyraethau o fewn ein meysydd o ddiddordeb. 

Data gweinyddol a chysylltu data

Mae Banc Data SAIL yn cynnig cyfleoedd helaeth i ddefnyddio data gweinyddol a chysylltu data i ateb cwestiynau polisi allweddol. Ry’n ni’n awyddus i weld ymchwil sy’n manteisio ar y potensial hwn i ateb cwestiynau sy’n ymwneud â’r Gymraeg. 

Mewnwelediadau ymddygiadol

Ry’n ni’n croesawu’r defnydd o ddulliau ymddygiadol i ddeall anghenion, cymhellion ac ymddygiadau pobl yn well mewn perthynas â defnyddio’r Gymraeg. 

Dulliau cwrs bywyd

Mae Cymraeg 2050 yn ystyried caffael a defnyddio’r Gymraeg yn brofiad gydol oes. Mae gennym ddiddordeb yn y defnydd o ddulliau cwrs bywyd sy’n archwilio perthynas pobl â’r iaith mewn gwahanol gyfnodau bywyd. Gall hyn gynnwys astudiaethau hydredol, dulliau ethnograffig a dulliau eraill o archwilio profiadau byw, ac astudiaethau o lwybrau grwpiau penodol o siaradwyr.

Safbwyntiau rhyngddisgyblaethol

We want to encourage contributions from a wide range of disciplines and perspectives that can challenge and enrich our understanding of policy issues and solutions. 

I nodi eich diddordeb yn y Meysydd o Ddiddordeb Ymchwil hyn, cysylltwch â ni drwy’r ffurflen gysylltu ar-lein neu drwy e-bost yn ymchwil.cymraeg@llyw.cymru