Rhaglen lywodraethu 2026 i 2030: Uchelgais newydd i Gymru - Pennod 2: Helpu aelwydydd â chostau byw

Drwy gydol y Rhaglen Lywodraethu uchelgeisiol hon, byddwn yn cymryd camau i leihau’r pwysau ariannol sy’n wynebu teuluoedd.

Mae teuluoedd a busnesau yn teimlo effaith ariannol penderfyniadau a wnaed yn San Steffan a chanlyniadau digwyddiadau ledled y byd sydd wedi peri ansefydlogrwydd. Gan ddefnyddio’r dulliau cyfyngedig sydd gennym ar hyn o bryd, byddwn yn cymryd camau i liniaru’r effaith ar Gymru, drwy dyfu ein heconomi a chreu’r amodau i gyflawni ein potensial. Byddwn hefyd yn cymryd camau ar unwaith i leddfu’r pwysau costau byw y mae cymaint o ddinasyddion yn eu profi ac yn rhoi cymorth hanfodol iddynt i’w helpu drwy’r cyfnod anodd hwn a thu hwnt.

Ar adeg pan mae llawer o deuluoedd yn wynebu pwysau ariannol sylweddol, bydd gofal plant fforddiadwy yn lleihau’r pwysau ar gyllidebau aelwydydd ac yn gwneud cyfraniad pwysig at fynd i’r afael â thlodi plant. Bydd ein Cynnig Gofal Plant newydd yn trawsnewid mynediad at ofal plant, gan helpu mwy o deuluoedd i gael mynediad at ddarpariaeth o ansawdd uchel, gwella cyfleoedd i blant, a chefnogi rhieni a gofalwyr i gyflawni eu huchelgeisiau.

Mae’r buddion yn ymestyn y tu hwnt i deuluoedd unigol. Mae cymunedau a chymdeithas ehangach 
yn elwa ar deuluoedd sefydlog a hapus. Bydd ein cenhadaeth cynhyrchiant yn elwa ar yr enillion economaidd o fuddsoddiad rhieni mewn sgiliau, hyfforddiant a phrofiad, y byddant yn gallu manteisio’n llawn arnynt mewn cyflogaeth neu entrepreneuriaeth.

Mae gofal plant fforddiadwy yn rhan ganolog o’n dull gweithredu, ond nid dyma’r unig ffordd y byddwn yn helpu i leddfu’r pwysau ar gyllidebau aelwydydd. Drwy gydol y Rhaglen Lywodraethu uchelgeisiol hon, byddwn yn cymryd camau i leihau’r pwysau ariannol sy’n wynebu teuluoedd. Presgripsiynau am ddim, parhau â thocynnau bws rhatach a mynediad am ddim i amgueddfeydd yw rhai o’r ffyrdd y gallwn helpu â chostau bywyd bob dydd.

Mae pob plentyn yn haeddu’r dechrau gorau mewn bywyd, ac ni ddylai unrhyw deulu gael ei ddal yn ôl gan gost gofal plant. Mae mynediad at ofal plant fforddiadwy, o ansawdd uchel yn datgloi cyfleoedd i rieni, plant a theuluoedd, ac i’n cymuned a’n heconomi yn ehangach.

Gall plant chwarae, cymdeithasu a dysgu mewn lleoliadau proffesiynol a chefnogol. Mae gan rieni fwy o gyfleoedd i weithio, astudio neu gynyddu eu horiau, sy’n cefnogi cyllid teuluol ac uchelgeisiau gyrfa. Yn y cyfamser, mae cymunedau a chymdeithas yn ehangach yn elwa ar fwy o gyfranogiad yn y gweithlu ac economi gryfach sy’n gwneud y gorau o sgiliau a thalentau pawb.

Byddwn yn:

• darparu Cynnig Gofal Plant trawsnewidiol a chyffredinol newydd i blant rhwng 9 mis a 4 oed, gan adeiladu’n raddol i 20 awr o ofal plant a ariennir yr wythnos am 48 wythnos y flwyddyn, a chynnal y cynnig 30 awr presennol ar gyfer plant 3 a 4 oed cymwys.
• cyflwyno un system ymgeisio symlach fel y gall teuluoedd gael mynediad hawdd at ofal plant a ariennir.
• ehangu’r ddarpariaeth Gymraeg yn y blynyddoedd cynnar drwy ein Cynnig Gofal Plant newydd.
• gweithio’n agos gyda darparwyr gofal plant i adeiladu capasiti ar draws y sector a thyfu’r gweithlu er mwyn cefnogi’r ehangu.

Mae’r system nawdd cymdeithasol yn darparu cymorth hanfodol i bobl pan fyddant ei angen fwyaf. Rydym eisiau system les decach a mwy ystyriol sy’n adlewyrchu anghenion a gwerthoedd Cymru, ac sy’n darparu cymorth effeithiol i unigolion a theuluoedd.

Mae ein gwaith o dreialu Cynnal, Taliad Plant Cymru, yn gam cynnar tuag at gyflawni’r uchelgais honno, gan ddangos yr hyn y gellid ei gyflawni wrth ei gyflwyno’n llawn pan fo hynny’n bosibl. Byddwn yn parhau i ddadlau dros roi rheolaeth i Gymru dros nawdd cymdeithasol fel y gellir gwneud mwy a mwy o benderfyniadau am gymorth yma yng Nghymru. Wrth inni weithio tuag at y nod hwnnw, byddwn hefyd yn helpu pobl i gael mynediad at y cymorth ariannol y mae ganddynt hawl iddo drwy’r system bresennol.

Byddwn yn:

• gweithio i wella System Budd-daliadau Cymru er mwyn gwneud cymorth yn addas i’r diben ac yn haws ei hawlio.
• pwyso ar Lywodraeth y DU i ddatganoli nawdd cymdeithasol fel y gallwn gynllunio a darparu amddiffyniadau cymdeithasol a wnaed yng Nghymru, sy’n adlewyrchu anghenion a gwerthoedd ein pobl a’n cymunedau yn well.

Boed hynny wrth rentu neu dalu morgais, mae costau tai yn cael effaith sylweddol ar gyllidebau aelwydydd. Mae cael cartref diogel a sefydlog yn hanfodol ar gyfer ansawdd bywyd da a chefnogi ein huchelgais ar gyfer poblogaeth iachach.

Gall tai o ansawdd uchel hefyd leihau gwariant misol, yn ogystal â dod â manteision amgylcheddol. Byddwn yn lleddfu rhywfaint o’r pwysau ar gyllidebau aelwydydd drwy ein hymgyrch i wella cyflwr a sicrwydd tai. Byddwn yn gwneud tai yn fwy fforddiadwy, yn lleihau bregusrwydd i rentwyr, ac yn sicrhau bod costau tai yn adlewyrchu incwm lleol yn well. 

Byddwn yn:

• cyflwyno mesurau newydd i gryfhau hawliau ac amddiffyniadau rhentwyr, gan gynnwys rhenti teg, a byddwn yn gwella ansawdd cyffredinol eiddo rhent.
• gweithio tuag at wireddu hawl i gartref digonol yng Nghymru.
• darparu mwy o dai cymdeithasol – o leiaf 20,000 o gartrefi cymdeithasol ychwanegol erbyn 2030 – a chefnogi tai a arweinir gan y gymuned sy’n diwallu anghenion lleol.
• sefydlu Unnos fel y gellir darparu mwy o gartrefi dan berchnogaeth gyhoeddus sy’n effeithlon o ran ynni.
• ehangu mynediad at y rhaglen ôl-osod drwy fabwysiadu dull ar sail ardal sy’n niwtral o ran deiliadaeth, gan gadw cynlluniau effeithlonrwydd ynni presennol ar gyfer aelwydydd incwm isel.
• canolbwyntio ar gyflymder gwaith cyweirio eiddo sydd â diffygion diogelwch tân.

Mae system dreth deg yn rhan o gompact a wneir rhwng llywodraeth, unigolion a busnesau. Mae refeniw trethi yn ariannu’r gwasanaethau yr ydym oll yn dibynnu arnynt wrth fyw ein bywydau bob dydd a thanio ein huchelgeisiau ar gyfer y dyfodol.

Fel Llywodraeth, ni fyddwn byth yn cymryd yn ganiataol yr ymddiriedaeth sy’n cael ei rhoi ynom ni pan ddaw i wneud penderfyniadau trethiant. Rydym wedi ymrwymo i sicrhau bod refeniw yn cael ei godi yn deg ac yn syml, a bod trethi gan ein trigolion a’n busnesau yn cael eu gwario’n ofalus er mwyn cyflawni i bob un ohonom. Nid yw’r egwyddor honno byth yn bwysicach nag ar adegau fel hyn pan fyddwn wedi gweld gwasgfa gyson ar incwm teuluoedd a busnesau.

Byddwn yn:

• archwilio ffyrdd o wneud y Dreth Gyngor yn decach.
• defnyddio ein dulliau trethi datganoledig i gefnogi gwasanaethau cyhoeddus hanfodol, ac yn cynllunio ein trethi i gefnogi ein nodau, gan gynnwys helpu i brynu cartrefi, a lleihau gwastraff mewn safleoedd tirlenwi.