Canllawiau ar reoli gwersylloedd diawdurdod - Pennod 3: deall gwersylloedd diawdurdod a rhwymedïau posibl

Mae pwrpas gwersylloedd diawdurdod yn amrywio a gallant ddigwydd am nifer o resymau. Un o'r prif resymau dros wersylloedd diawdurdod yw prinder safleoedd awdurdodau lleol a mannau aros tramwy a thros dro/a negodwyd, a chau llawer o fannau aros traddodiadol. Heb ddarpariaeth dramwy gan awdurdod lleol, nid oes gan Sipsiwn a Theithwyr sy'n gorfod teithio i'r gwaith, sydd ag ymrwymiadau teuluol neu sydd angen mynediad at wasanaethau hanfodol le cyfreithiol i aros.

Mae Llywodraeth Cymru yn parchu ac yn cefnogi ffordd o fyw nomadig Sipsiwn a Theithwyr, ac mae'n cydnabod y gall gwersylloedd diawdurdod ddigwydd oherwydd diffyg darpariaeth ddigonol a phriodol o safleoedd dros dro. Deellir bod rhaid ystyried mynd i’r afael â mater gwersylloedd diawdurdod yng nghyd-destun ehangach diffyg darpariaeth safle tramwy cyfreithlon.

Bydd darparu mwy o safleoedd awdurdodau lleol ynghyd â rheoli safleoedd yn effeithiol yn helpu i ddileu’r angen am wersylloedd diawdurdod.

Felly, mae'r canllawiau hyn yn annog arferion gorau o ran creu mannau aros tramwy a thros dro wedi'u negodi er mwyn lleihau gwersylloedd diawdurdod. O dan Ddeddf Tai (Cymru) 2014, mae gan awdurdodau lleol ddyletswydd statudol i ddiwallu'r anghenion llety a nodir yn eu Hasesiad o Anghenion Llety Sipsiwn a Theithwyr. Pan nodir yn yr asesiad bod angen darpariaeth dramwy, mae'n ofynnol yn ôl y gyfraith i'r awdurdod lleol gymryd camau i roi sylw i hynny.

Wrth i safleoedd tramwy a mannau aros dros dro/a negodwyd gael eu datblygu, bydd llai a llai o angen i roi’r protocolau ar gyfer rheoli gwersylloedd diawdurdod ar waith. Bydd hyn yn ei dro yn lleihau’r goblygiadau gweinyddol ac ariannol i’r awdurdodau lleol sy’n gorfod ymateb.

Lle ceir gwersylloedd diawdurdod, dylai awdurdodau lleol, cyn belled ag y bo’n ymarferol, sicrhau eu bod yn ddiogel i’r unigolion dan sylw ac nad ydynt yn cael effaith andwyol ar y tir.

Mae’n debygol y bydd pob gwersyll diawdurdod yn wahanol i’r un nesaf. Gallant amrywio o ran:

• Maint: fel arfer, bydd gwersylloedd yn cynnwys ychydig o garafannau yn unig ond gallant gynyddu’n sylweddol ar adeg angladdau neu briodasau mawr neu ffeiriau diwylliannol traddodiadol.
• Lleoliad: ardaloedd glaswelltir cudd neu dir gwarchodedig, neu ardaloedd gweladwy iawn, e.e. ar ochr y ffordd. Mae mwy a mwy o wersylloedd yn ymddangos mewn parciau diwydiannol neu fusnes.
• Effaith ar y gymuned sefydlog: yn yr un modd â’r boblogaeth sefydlog, efallai y bydd rhai gwersylloedd yn achosi niwsans i’r gymuned leol tra bydd eraill yn dawel.
• Effaith ar y tir: gall rhai gwersylloedd adael ardal heb ei difetha ac yn daclus tra gall eraill achosi difrod i'r tir a gadael gwastraff ar eu hôl.

Gall Sipsiwn a Theithwyr fod ar wersylloedd diawdurdod am amrywiaeth o resymau, er enghraifft:

• Nid oes gan y meddianwyr lain awdurdod lleol i osod eu carafán arno.
• Efallai fod cyplau sydd newydd briodi wedi gadael lleiniau eu rhieni ond nid oes ganddynt eu lleiniau cyfreithlon eu hunain.
• Mynd i ddigwyddiad teuluol yn yr ardal leol, fel priodas neu angladd.
• Efallai fod ymdrechion i addasu i fyw mewn ‘brics a morter’ wedi methu.
• Aros dros nos wrth deithio i leoliad arall, er enghraifft, i safle parhaol neu borthladd.
• Rhesymau iechyd, er enghraifft, os oes angen gofal meddygol brys ar aelod o’r grŵp, os oes angen i rywun fynd i weld meddyg teulu i gael meddyginiaeth, neu os oes rhywun ar fin cael babi.
• Dod o hyd i waith.
• Galluogi plant a phobl ifanc i fynychu'r ysgol neu addysg drydyddol.
• Darparu seibiant o'r teithio i aelod oedrannus neu sâl o’r grŵp.
• Bydd gwersylloedd hirdymor yn aml yn digwydd am resymau addysg neu ofal iechyd, neu yn syml am nad oes llain arall ar gael.
• Gall gwersylloedd byrdymor ddigwydd mewn amrywiaeth eang o amgylchiadau, gan bara am gyfnod penodol yn unig, fel am gyfnod dathliadau priodas neu gyfnod o driniaeth yn yr ysbyty.

Mae gwersylloedd diawdurdod byrdymor a hirdymor yn debygol o gael effaith ar yr ardal leol o ran darparu gwasanaethau a mynediad at y tir a feddiennir.

Dylai awdurdodau lleol gydnabod y gall fod yn fwy cymesur a chost-effeithiol darparu llain i’r rhai sydd ar wersyll diawdurdod, hyd yn oed os mai llain dros dro yw hwnnw mewn man aros dros dro/a negodwyd, yn hytrach na chymryd unrhyw gamau gorfodi yn eu herbyn. Gallai datblygu a darparu lleiniau a safleoedd awdurdodau lleol helpu cydlyniant cymunedol, lleihau’r posibilrwydd o unrhyw ddifrod i dir cyhoeddus, a lleihau'r costau clirio.

Gellir disgrifio man aros dros dro/a negodwyd fel safle sydd â chaniatâd cynllunio priodol lle mae Sipsiwn a Theithwyr wedi cael caniatâd i aros gan y tirfeddiannwr, sef awdurdod lleol fel arfer. Gellir darparu mannau aros dros dro/a negodwyd i adleoli gwersylloedd sydd wedi’u lleoli’n amhriodol, tra bydd safleoedd eraill gael eu datblygu. Bwriedir i’r rhain fod yn fesur cwbl dros dro lle nad oes gan awdurdodau lleol ddarpariaeth barhaol neu dramwy addas ar gael yn eu hardal. Nid datrysiad hirdymor mohonynt a rhaid i awdurdodau lleol barhau i gyflawni eu dyletswyddau i ddarparu llety priodol i Sipsiwn a Theithwyr o dan Ddeddf Tai (Cymru) 2014.

Nid yw’r gofynion sy’n ymwneud â safleoedd yn Neddf Cartrefi Symudol (Cymru) 2013 yn berthnasol i fannau aros dros dro/a negodwyd gan nad yw’r rhain yn safleoedd awdurdod lleol nac yn safleoedd tramwy. Fodd bynnag, dylai mannau aros dros dro/a negodwyd bob amser ddarparu amwynderau sylfaenol i feddianwyr, gan gynnwys gwaredu gwastraff, cyflenwad dŵr a glanweithdra. Dylai’r teuluoedd sy’n defnyddio mannau aros dros dro/a negodwyd hefyd gael asesiad lles gan yr awdurdod lleol cyn gynted â phosibl er mwyn sicrhau bod yr awdurdod lleol yn cyflawni ei ddyletswyddau statudol tuag at yr unigolion hynny.

Mae’n hanfodol bod gan awdurdodau lleol brotocolau i ddelio’n briodol ac yn gymesur â gwersylloedd diawdurdod.

Os bydd gwersyll diawdurdod yn codi, mae gan awdurdodau lleol 3 prif lwybr i'w dilyn fel ymateb. Rhaid i bob opsiwn gael ei ystyried yn ofalus gan awdurdodau lleol i sicrhau bod y dull y maent yn penderfynu ei ddefnyddio yn deg, yn rhesymol ac yn gymesur:

• Llwybr 1: derbyn y gwersyll diawdurdod, boed hynny am gyfnod byr neu am y tymor hwy, nes bydd y teuluoedd yn symud ymlaen yn wirfoddol neu nes bydd modd dod o hyd i safle arall. Cyn dilyn Llwybr 1, bydd angen i'r awdurdod lleol asesu diogelwch y gwersyll ar gyfer y meddianwyr a'r gymuned ehangach.
• Llwybr 2: dod o hyd i safle arall, boed hynny dros dro neu yn y tymor hwy, i’r Sipsiwn neu’r Teithwyr symud iddo. Pan fydd awdurdodau lleol wedi profi gwersylloedd diawdurdod dro ar ôl tro mewn lleoliad penodol neu ar adeg benodol o'r flwyddyn, dylent geisio achub y blaen ar unrhyw ddigwyddiadau pellach drwy gael safle tramwy neu fan aros arall addas yn barod ymlaen llaw lle bo hynny'n bosibl.
• Llwybr 3: os nad yw Llwybrau 1 a 2 yn datrys y sefyllfa neu os nad ydynt yn briodol am ba reswm bynnag, ac nad oes unrhyw bryderon ynghylch lles neu ddiogelwch yn atal camau gorfodi rhag cael eu cymryd ar unwaith, ceisio cael meddiant o'r safle (achos troi allan).

Mae gwersylloedd diawdurdod, drwy ddiffiniad, yn anghyfreithlon. Cydnabyddir, fodd bynnag, nes rhoddir sylw priodol i ddarparu safleoedd, mae’n debygol y bydd gwersylloedd diawdurdod yn parhau.

Dylid delio â phob gwersyll diawdurdod fesul achos. Mae penderfynu pa lwybr i’w ddilyn yn amgylchiadau penodol pob achos unigol yn hanfodol er mwyn cael cydbwysedd teg rhwng hawliau Sipsiwn a Theithwyr a hawliau tirfeddianwyr a’r cyhoedd. 

Rhaid ystyried pob gwersyll yn ôl ei amgylchiadau ei hun, gan feddwl am ffactorau fel ystyriaethau iechyd a diogelwch ar gyfer y meddianwyr, peryglon traffig, risgiau iechyd y cyhoedd, difrod amgylcheddol, niwsans cyhoeddus ac agosrwydd at ddefnydd tir sensitif arall.

Wrth asesu amgylchiadau’r rhai sydd yn y gwersyll, mae’n arbennig o bwysig bod awdurdodau lleol yn ystyried sut byddai camau troi allan yn effeithio ar aelodau agored i niwed o’r grŵp, fel pobl sydd ag anghenion iechyd neu ofal cymdeithasol dybryd, neu blant. Bydd yr asesiad hwn yn helpu awdurdodau lleol i benderfynu ar y dull gweithredu mwyaf priodol, gan gydbwyso buddiannau’r meddianwyr â buddiannau’r gymuned sefydlog o’u cwmpas.

Caiff awdurdod lleol ystyried ei bod yn briodol cymeradwyo gwersyll diawdurdod mewn rhai amgylchiadau, naill ai am y tymor hir neu'r tymor byr.

Gwneir y penderfyniad hwn ar sail nifer o ffactorau, gan gynnwys:

• yr asesiad lles
• amgylchiadau lleol
• am faint y disgwyliedig i'r gwersyll fod yno
• a yw'r meddianwyr yn teithio i gyrchfan arall (er enghraifft, cwrdd â theulu neu fynd i harbwr) a dim ond am gyfnod byr y byddant yn aros
• ystyriaethau cyffredinol fel peryglon iechyd a diogelwch, materion yn ymwneud â thraffig, risgiau iechyd y cyhoedd a’r effaith ar ddefnyddwyr tir eraill

Mae’n bosibl na fydd rhai lleoliadau’n dderbyniol ar gyfer gwersyll am unrhyw gyfnod, er enghraifft:

• Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol, Ardaloedd Cadwraeth Arbennig ac Ardaloedd Gwarchodaeth Arbennig a Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.
• Meysydd parcio neu gaeau chwarae ysgolion.
• Meysydd parcio ar gyfer cyfleusterau eraill, fel ysbytai.
• Parciau trefol.
• Caeau chwarae cyhoeddus.
• Safle lle gallai llygredd neu wastraff o gerbydau ddifrodi cyrsiau dŵr, tir neu ddŵr.
• Ardal sydd â gwastraff gwenwynig neu achos difrifol arall o halogi tir.
• Ymyl ffordd brysur sy’n achosi perygl i feddianwyr y gwersyll.
• Safleoedd lle mae posibilrwydd o niwed neu aflonyddwch sylweddol i rywogaethau a warchodir y gwyddys eu bod ar y safle, neu’n agos ato.

Gall amgylchiadau penodol rhai lleoliadau hefyd fod yn ystyriaethau perthnasol i awdurdodau lleol wrth benderfynu a ellir derbyn gwersyll diawdurdod am unrhyw gyfnod o amser. Gall hyn gynnwys lleoliad lle mae perygl o lifogydd neu wersyll mewn lleoliad sensitif, fel Parc Cenedlaethol neu Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Gall Cyfoeth Naturiol Cymru gynghori awdurdodau lleol ar ystyried y materion hyn.

Bydd angen i’r awdurdod lleol ac asiantaethau partner perthnasol benderfynu a yw amgylchiadau unigol y gwersyll, er enghraifft, y risgiau i ddiogelwch y cyhoedd neu’r effaith ar y gymuned leol, yn drech na buddiannau’r meddianwyr.

Pan fydd yr asesiad lles yn nodi pryderon diogelwch a lles difrifol ar gyfer y meddianwyr, fe allai’r awdurdod lleol ddymuno cymryd camau ar unwaith naill ai i unioni’r pryderon diogelwch, adleoli’r gwersyll dros dro, neu droi’r meddianwyr allan.

Bydd adleoli gwersyll yn llawer haws os yw’r awdurdod lleol wedi sefydlu man aros dros dro/a negodwyd i’w ddefnyddio.

Gall yr asesiad lles hefyd nodi pryderon brys, a allai awgrymu bod angen ymatebion meddygol neu ofal cymdeithasol ar unwaith gan y bwrdd iechyd lleol neu’r awdurdod lleol.

Yn yr amgylchiadau hyn, gellir penderfynu caniatáu i’r gwersyll aros am gyfnod byr. Fodd bynnag, dylid monitro unrhyw benderfyniad i gymeradwyo gwersyll diawdurdod yn ofalus. Yn benodol, os yw’r gwersyll yn aros am fwy o amser na’r disgwyl, efallai y bydd yr awdurdod lleol yn dymuno ailystyried y ffordd orau o fwrw ymlaen. Mae gweithwyr proffesiynol iechyd ac addysg lleol wedi adrodd yn anecdotaidd am fanteision man aros dros dro/a negodwyd, os mai dim ond am gyfnod byr mae hynny’n digwydd, gan fod plant yn gallu cael budd o addysg a gofal iechyd.

Pan ystyrir bod Sipsiwn a Theithwyr yn ddigartref neu mewn perygl o fod yn ddigartref, efallai y bydd Deddf Tai (Cymru) 2014 yn galw am ystyried a fyddai’n briodol negodi a derbyn gwersyll diawdurdod nes bydd canlyniad unrhyw gais digartrefedd yn hysbys, oni bai fod y gwersyll yn fygythiad uniongyrchol i ddiogelwch y cyhoedd neu Cydlyniant cymunedol.

Yn aml, trigolion lleol a busnesau sy’n poeni am yr effaith bosibl arnyn nhw fydd y cyntaf i sôn am y gwersylloedd. Gall pryderon amrywio o’r posibilrwydd o niwsans cyhoeddus, tipio anghyfreithlon, ehangu gwersylloedd a deiliadaeth barhaol. Efallai y bydd gan y cyhoedd ddisgwyliadau y gellir clirio gwersylloedd cyn gynted â phosibl ar ôl i’r awdurdod lleol gael gwybod.

Fodd bynnag, bydd os a phryd y cymerir unrhyw gamau troi allan yn erbyn y gwersyll yn dibynnu ar yr amgylchiadau ym mhob achos.

Dim ond ar ôl ystyried holl amgylchiadau’r achos y dylid penderfynu a ddylid cymryd camau troi allan, gan gynnwys a oes gan y meddianwyr anghenion lles penodol ac i ba raddau y mae’r gwersyll yn achosi niwsans cyhoeddus neu broblemau o ran diogelwch. 

Pa lwybr bynnag a ddewisir, dylai’r awdurdod lleol a’r asiantaethau perthnasol gofnodi’r holl dystiolaeth y seiliwyd eu penderfyniad arni, gan gynnwys asesiadau lles a’r ffactorau a ystyriwyd wrth benderfynu pa lwybr i’w ddilyn. Dylai’r holl randdeiliaid, gan gynnwys trigolion lleol, y meddianwyr a’r asiantaethau cysylltiedig, gael gwybod sut mae’r awdurdod lleol yn ymateb i’r gwersyll, fel y bo’n briodol.

Nid oes terfyn statudol ar gyfnod man aros dros dro/a negodwyd. Fodd bynnag, os bydd gwersyll yn ceisio aros yn yr ardal yn yr hirdymor, gallai hyn awgrymu bod angen safle awdurdod lleol ar gyfer y meddianwyr hynny. Bydd awdurdodau lleol yn ymwybodol o’u dyletswydd statudol i ddarparu ar gyfer Sipsiwn a Theithwyr sy’n preswylio neu'n ymgynnull yn eu hardaloedd o dan Ddeddf Tai (Cymru) 2014.