Cydgynhyrchu yn Ymchwil Gymdeithasol y Llywodraeth: ymchwil gwersi a ddysgwyd o brototeip cydweithredol Llywodraeth Cymru a'r Tasglu Hawliau Pobl Anabl - Gwerth trawsnewidiol profiad bywyd wrth gydgynhyrchu

Amlygodd yr adolygiad llenyddiaeth gydgynhyrchu fel rhan o ddull methodolegol newydd sy'n cyfuno egwyddorion rhyddfreiniol â dulliau cyfranogol, gan arwain at fethodoleg sy'n seiliedig ar hawliau dynol (Implementing a Participatory Human Rights-Based Research Methodology: The Unfitness to Plead Project gan Arnstein-Kerslake ac eraill, 2019, ar gael ar Oxford Academic). Mae dulliau cyfranogol yn trin cynhyrchu gwybodaeth fel proses gydweithredol ac mae'n anelu at fynd i'r afael â materion cymdeithasol trwy ymgysylltu â'r rhai y mae’r materion hynny’n effeithio arnynt. Mae hyn yn adeiladu ar ymchwil flaenorol gan Stone and Priestley (Parasites, Pawns and Partners: Disability Research and the Role of Non-Disabled Researchers,1996, ar gael ar JSTOR), sy'n nodi y gall methodolegau cydgynhyrchu weithredu fel 'arferion sy’n rhyddhau' gyda phwyslais ar bobl anabl fel partneriaid ymchwil. Gellir gweld cydgynhyrchu, felly, trwy lens ‘gweithredu cymdeithasol’ ac fel strategaeth sy'n gwerthfawrogi gwahaniaeth, ymateb o fudd i bawb a rhwydweithiau sy’n dryloyw a heb fod yn hierarchaidd. 

Un neges bwysig a ddeilliodd o dystiolaeth y cyfweliadau oedd bod gweithio gyda phobl sydd â phrofiad bywyd o gael eu hanablu gan rwystrau mewn cymdeithas neu o fod ag amhariad i’w weld yn gwella ansawdd a hygrededd cyffredinol yr ymchwil. Roedd teimlad bod hon yn agwedd graidd ar y gwerth ychwanegol a geir o ddefnyddio dull cydgynhyrchiol wrth gyflawni ymchwil gymdeithasol. 

Er enghraifft, ar gyfer ymchwil y Cynllun Cyflogwyr Hyderus o ran Anabledd, dylanwadodd y tîm cydgynhyrchu ar ffurf y cwestiynau ymchwil, ac ar nodi themâu ansoddol a dehongli canfyddiadau'r ymchwil. Drwy rannu’r wybodaeth hon, a seiliwyd yn uniongyrchol ar brofiadau bywyd, cryfhawyd dealltwriaeth y tîm cydgynhyrchu o'r cyd-destun ymchwil a hawliau pobl anabl, gan gefnogi cynllunio prosiect a dadansoddi data. Adlewyrchwyd profiadau bywyd o'r Cynllun Cyflogwyr Hyderus o ran Anabledd hefyd yng nghanfyddiadau a chasgliadau'r ymchwil. 

Felly hefyd ar gyfer prosiect y Ganolfan Genedlaethol ar gyfer Byw'n Annibynnol, atgyfnerthwyd perthnasedd a hygrededd yr ymchwil lle roedd y canfyddiadau’n adlewyrchu profiad bywyd yn sgil cyd-ddylunio’r cwestiynau ymchwil. Roedd mewnwelediadau o brofiad personol a phroffesiynol rhai aelodau o'r tîm cydgynhyrchu yn rhoi dyfnder ar faterion penodol yn ymwneud â'r thema Byw'n Annibynnol mewn cyd-destun Cymreig. Arweiniodd trafodaethau ymhlith y tîm cydgynhyrchu ynghylch y fethodoleg briodol i’w defnyddio at weithdy ymgynghorol, a barnwyd bod hynny’n ymdriniaeth fwy ymarferol ac ystyrlon i’r rhai oedd yn cymryd rhan yn yr ymchwil. 

O ddechrau cyfnod pennu cwmpas y prosiect, dywedodd y tîm cydgynhyrchu eu bod yn awyddus i gael a chofnodi enghreifftiau o brofiad bywyd pobl o gael eu hanablu o ganlyniad i rwystrau mewn cymdeithas er mwyn dod ag allbynnau’r ymchwil yn fyw, creu cydsyniad dros yr angen am newid, gwneud i newid ddigwydd a chyfathrebu effaith y polisi ar fywydau pobl anabl. Mae enghreifftiau yn y dystiolaeth lle ystyriwyd bod ymgorffori profiad bywyd yn cryfhau’r dylanwad cyffredinol ar bolisi. Er enghraifft, roedd teimlad bod ymchwil y Cynllun Cyflogwr Hyderus o ran Anabledd wedi'i gyhoeddi ar yr adeg iawn o ystyried bod yr Adran Gwaith a Phensiynau ar yr un pryd yn ystyried diwygiadau ar lefel y DU. Myfyriodd rhai aelodau o'r tîm cydgynhyrchu ynghylch yr ymdeimlad o gyflawniad yn sgil ymwneud yn uniongyrchol ag ymchwil gymdeithasol a oedd yn cael effaith uniongyrchol ar bolisi. Mae hyn yn cyd-fynd ag un o ragdybiaethau’r prosiect y cytunwyd arno ar gyfer llwyddiant, sef "mae angen i ymchwil fodloni safonau GSR fel y gall y canfyddiadau lywio polisi a’r broses o wneud penderfyniadau yn well". 

Dywedwyd mai un o brif gyflawniadau'r prototeip oedd cyhoeddi 2 adroddiad ymchwil grymus a defnyddiol. Gyda’r prototeip hwn, roedd profiad bywyd yn drawsnewidiol i’r prosiect gan ei fod yn cynnig golwg wahanol ar waith cynllunio, trefnu a chyflawni'r ymchwil. Dywedwyd fod hyn yn gwella pa mor nodweddiadol a dibynadwy oedd yr allbynnau terfynol. Dywedwyd hefyd bod cynnwys profiad bywyd pobl o gael eu hanablu gan rwystrau mewn cymdeithas yn yr ymchwil yn cael ei ystyried yn ffordd fwy foesegol o gyflwyno ymchwil gymdeithasol a dylai fod mwy o gyfleoedd ar gyfer hyn yn y dyfodol. 

Codwyd cwestiynau ynghylch a oedd y prototeip yn mynd yn ddigon pell i ymgorffori profiadau bywyd amrywiol ac ystyried croestoriadedd. Roedd awgrymiadau gan rai o aelodau'r prosiect cydgynhyrchu yn nodi’r angen am fwy o gynrychiolaeth mewn ymchwil yn y dyfodol a sut y bydd hyn ond yn cryfhau gwerth cyfranogiad ystyrlon trwy sicrhau bod gwahanol safbwyntiau’n cael eu hystyried.

Mae tystiolaeth o’r gyfweliadau’n dangos llawer o enghreifftiau cadarnhaol o rannu gwybodaeth a dysgu yn sgil arbenigedd cyfunol y tîm cydgynhyrchu. Myfyriodd rhai a gyfwelwyd ynghylch y manteision a gawsant yn unigol a sut y cynyddodd y prototeip cydgynhyrchu hyder a chreu llwybrau newydd i gymryd rhan mewn ymchwil gymdeithasol yn y dyfodol i bobl sydd â phrofiad bywyd o gael eu hanablu gan rwystrau mewn cymdeithas. 

I rai aelodau o'r tîm cydgynhyrchu, roedd y prototeip yn eu grymuso ac yn darparu cyfleoedd ar gyfer datblygiad a thwf personol. Roedd rhai yn cydnabod eu bod wedi ennill dealltwriaeth ddyfnach o hawliau anabledd, yn enwedig yn y cyd-destun polisi presennol o faterion yn ymwneud ag anabledd yng Nghymru, yn ogystal â darparu ymchwil sy'n hygyrch ac yn cyd-fynd â'r model cymdeithasol o anabledd. Soniodd ymchwilwyr cymdeithasol Llywodraeth Cymru o fewn y tîm cydgynhyrchu eu bod yn teimlo eu bod yn well ymchwilwyr o ganlyniad i'r prototeip hwn ac y byddant yn cymhwyso'r hyn y gwnaethant ei ddysgu wrth ddylunio prosiectau ymchwil gymdeithasol yn y dyfodol. 

Soniodd rhai eu bod wedi cael mewnwelediad ymarferol i sgiliau ymchwil a phrosesau GSR a’u bod ers hynny wedi gweithio ar brosiectau ymchwil gymdeithasol eraill. Roedd rhai o’r aelodau tîm a gyfwelwyd yn clodfori’r cyfleoedd dysgu newydd hyn fel un o brif gyflawniadau'r prototeip. Myfyriodd eraill ynghylch gwerth y cyfleoedd hyfforddi a'r hyn yr oeddent wedi'i ennill o sesiynau da am y defnydd o ddulliau adrodd straeon a dysgu mwy am faterion moesegol mewn ymchwil gymdeithasol. 

Dywedwyd fod y prototeip wedi darparu mwy o gyfleoedd arweinyddiaeth i holl aelodau'r tîm cydgynhyrchu, a adlewyrchwyd fel canlyniad cadarnhaol. Dywedodd eraill eu bod wedi sylwi eu bod yn fwy gwydn, yn enwedig wrth weithio ar brosiectau ymchwil cymhleth sy'n gofyn am safbwyntiau amrywiol a chanfod atebion ar y cyd. Dangosodd tystiolaeth fod yr hyn a ddysgwyd yn sgil y cydgynhyrchu yn deillio o’r cyfaddawdu a’r addasu parhaus gan aelodau'r tîm cydgynhyrchu. Roedd hyn yn cael ei ystyried yn rhan o’r broses gydgynhyrchu sydd yn ailadroddus ac yn seiliedig ar drafod ac ail-drafod. 

Awgrymodd rhai, o ystyried y gwerth ychwanegol y mae ymwreiddio profiad bywyd mewn ymchwil gymdeithasol yn ei roi i'r tîm cydgynhyrchu a'r unigolion dan sylw, bod angen mwy o adnoddau pwrpasol ar lefel strategol i ystyried sut y gellid ymwreiddio methodolegau cydgynhyrchu mewn ymchwil gymdeithasol yn y dyfodol. Awgrymwyd ei bod yn bosib y gallai fod mwy o gyfleoedd am rolau cynghori mewn ymchwil gymdeithasol i bobl â phrofiad bywyd y byddai cydnabyddiaeth ariannol amdanynt. Ystyriwyd fod hon yn ffordd well o gynnwys lleisiau amrywiol y rhai hynny sydd â phrofiad bywyd o gael eu hanablu gan rwystrau mewn cymdeithas yng Nghymru.