Cydgynhyrchu yn Ymchwil Gymdeithasol y Llywodraeth: ymchwil gwersi a ddysgwyd o brototeip cydweithredol Llywodraeth Cymru a'r Tasglu Hawliau Pobl Anabl - Y model cymdeithasol o anabledd a hygyrchedd

O ddechrau’r cyfnod cwmpasu, roedd lefelau uchel o ymrwymiad ar draws y tîm cydgynhyrchu i ystyried yn ddwys sut y gellid (ac y dylid) cymhwyso'r model cymdeithasol o anabledd. Cafodd addasiadau rhesymol eu bodloni pan fo angen ar gyfer holl aelodau'r tîm cydgynhyrchu. Dangosodd y dystiolaeth o gyfweliadau a'r ymchwil desg enghreifftiau cadarnhaol o gynnydd a rhai anghysondebau yn y meysydd hyn, sydd wedi’u nodi isod.

Mae'r model cymdeithasol o anabledd wedi bod yn ymrwymiad hirsefydlog i Lywodraeth Cymru. Mae'n canolbwyntio ar rwystrau cymdeithasol yn hytrach nag amhariadau, gan eirioli dros yr un hawliau i bobl anabl â'u cyfoedion. Mae'r model cymdeithasol yn trosglwyddo’r cyfrifoldeb i gymdeithas, gan alw am gael gwared ar y rhwystrau (strwythurol, diwylliannol a gwahaniaethol) sy'n atal cyfranogiad pobl anabl. 

Gan adeiladu ar feirniadaeth y mudiad hawliau anabledd o'r model meddygol, roedd dyfodiad y model cymdeithasol o anabledd yn newid sylweddol ac arwyddocaol. Mae Oliver (Politics Of Disablement, 1990, ar gael ar Springer Nature Link) o'r farn bod eiriolaeth a datblygiad y model cymdeithasol o anabledd wedi bod yn allweddol mewn hyrwyddo hawliau anabledd a siapio arferion cydgynhyrchu. Trwy ganolbwyntio ar gael gwared ar rwystrau cymdeithasol a hyrwyddo cynhwysiant a chyfranogiad ym mhob maes o fywyd, mae'r model cymdeithasol hefyd yn sail i egwyddorion cydgynhyrchu. Mae'n mynnu y dylai pobl anabl fod yn cymryd rhan yn weithredol mewn creu, datblygu a gweithredu polisïau a gwasanaethau sy'n effeithio ar eu bywydau. 

Cydnabuwyd y model cymdeithasol o anabledd yng nghyfnodau cynnar y cynllunio ar gyfer prosiectau ymchwil y Cynllun Cyflogwyr Hyderus o ran Anabledd a'r Ganolfan Genedlaethol ar gyfer Byw'n Annibynnol a chyflawni’r prototeip cydgynhyrchu. Rhoddwyd ystyriaeth i'r allbynnau ymchwil a sicrhau bod y rhain yn bodloni safonau’r model cymdeithasol o anabledd. Er enghraifft, pan ddrafftiwyd yr adroddiad, cynhaliwyd gwiriad o’r iaith a ddefnyddiwyd i sicrhau ei bod yn cyd-fynd â'r model cymdeithasol o anabledd. 

Mae'r dystiolaeth o gyfweliadau yn dangos ymdeimlad cryf o ymrwymiad i gymhwyso'r model cymdeithasol o anabledd yn y prototeip hwn gan holl aelodau'r tîm cydgynhyrchu. Myfyriodd rhai swyddogion Llywodraeth Cymru ar yr wybodaeth a'r sgiliau yr oeddent wedi'u hennill drwy'r prototeip o ran cymhwyso egwyddorion y model cymdeithasol i ymchwil gymdeithasol yn ymarferol a sut y gellir symud y wybodaeth honno ymlaen i unrhyw brosiectau ymchwil gymdeithasol yn y dyfodol.

Amlygodd Boyle ac eraill (Public services inside out, 2010, ar gael ar Nesta)  bwysigrwydd creu mannau lle gall pobl anabl gymryd rhan weithredol mewn prosesau cydgynhyrchu ar sail gyfartal. Mae hyn yn cynnwys darparu gwybodaeth hygyrch, sicrhau hygyrchedd corfforol a meithrin sefydliad sy'n gwerthfawrogi amrywiaeth a chynhwysiant. Mae'r dystiolaeth o gyfweliadau yn awgrymu efallai na fydd yr hyn sy'n hygyrch i un person yn cael ei ystyried yn hygyrch i un arall a gall ddibynnu ar ddewisiadau’r unigolyn.

Nod y tîm cydgynhyrchu oedd gwneud ei ffyrdd o weithio mor hygyrch â phosibl ac roedd hygyrchedd yn rhan annatod o ddyluniad yr ymchwil. Dywedodd rhai aelodau o'r tîm cydgynhyrchu fod y prototeip ymchwil hwn yn mynd ymhellach na phrosiectau eraill yr oeddent wedi bod yn rhan ohonynt o'r blaen i sicrhau bod y model cymdeithasol o anabledd ac egwyddorion hygyrchedd yn cael eu gweithredu fel galluogwyr ar draws pob cam o'r cylch ymchwil. Roedd hyn yn golygu gofyn i aelodau'r tîm cydgynhyrchu hysbysu'r tîm am unrhyw ofynion hygyrchedd a oedd yn cynnwys: 

• sicrhau mynediad at y dechnoleg briodol ar gyfer holl weithgareddau’r tîm cydgynhyrchu
• dogfennau prosiect yn Microsoft Word yn defnyddio penawdau gydag 'arddull’ sy’n sicrhau bod yr holl allbynnau ysgrifenedig yn hygyrch i bobl sy’n darllen gwybodaeth ar sgrin 
• cynnig amrywiaeth o ffyrdd i holl aelodau'r tîm cydgynhyrchu ddarparu mewnbwn gan gynnwys mynychu gweithdai, cyfarfodydd un-i-un, anfon negeseuon e-bost neu uwchlwytho dogfennau trwy blatfform diogel ymlaen llaw 
• rhannu diweddariadau cyfathrebu rheolaidd sy’n rhoi trosolwg o gyfleoedd cyflenwi a chyfranogi sydd ar ddod 
• cyllideb i ariannu unrhyw addasiadau rhesymol, adroddiadau hygyrch a gweithgareddau hyfforddi
• anelu at sicrhau bod dehonglwyr a phalanteipyddion BSL ar gael ar gyfer unrhyw gyfarfodydd pan fo angen
• cyhoeddwyd yr allbynnau ymchwil terfynol yn llawn yn Gymraeg a Saesneg mewn fformat HTML a chyhoeddwyd crynodebau gweithredol mewn HTML, BSL ac ar ffurf Hawdd Ei Ddeall the Easy Read 
• cafodd ansawdd y fersiynau Hawdd eu Deall ei sicrhau gan bobl ag anableddau dysgu

Roedd y tîm cydgynhyrchu yn rhagweithiol wrth fyfyrio ar hygyrchedd wrth ddylunio a chyflwyno'r cydgynhyrchiad. Hefyd gofynnodd y swyddog rheoli prosiect arweiniol yn rheolaidd a oedd angen unrhyw addasiadau rhesymol neu a oedd unrhyw ddewisiadau personol. Roedd hyn yn cynnwys cylchredeg dogfennau byrrach pan fo angen neu beidio â defnyddio'r swyddogaeth sgwrsio mewn cyfarfod rhithwir os oedd hyn yn llai hygyrch i rai aelodau. 

Profodd rhai aelodau o’r tîm cydgynhyrchu rwystrau o ran hygyrchedd ar rai adegau yn ystod y prototeip. Er enghraifft:

• ym mhrofiad rhai aelodau o’r tîm cydgynhyrchu roedd rhai teclynnau cyfathrebu’n llai hygyrch
• roedd sicrhau’r caniatâd perthnasol ar gyfer technolegau priodol yn oedi’r gwaith o gyflawni’r prosiect ar adegau 
• ar adegau roedd prinder dehonglwyr a phalandeipyddion BSL ar gael a roedd hynny’n effeithio ar amseroedd cyflwyno.
• roedd y ffordd iteraidd yr oedd y tîm cydgynhyrchu’n gweithio weithiau’n galw am drefnu cyfarfodydd ar fyr-rybudd, ac nid oedd bob amser yn bosibl dod o hyd i balandeipydd (am y rheswm hwn roedd yn rhaid i aelodau o'r tîm cydgynhyrchu ddibynnu ar drawsgrifiadau mewn cyfarfodydd rhithwir ar adegau)

Yn gyffredinol, roedd y data o’r cyfweliadau yn awgrymu profiadau cadarnhaol i aelodau'r tîm cydgynhyrchu wrth ystyried hygyrchedd ac addasiadau rhesymol ar draws pob cam ymchwil. Awgrymodd rhai a gyfwelwyd nad oedd hyn yn teimlo’n docenistaidd a dywedodd eraill fod unrhyw addasiadau rhesymol a wnaed yn eu grymuso ac yn rhoi ymdeimlad o werthfawrogiad iddynt oherwydd nad oedd rhaid iddynt guddio’r ffaith bod rhwystrau mewn cymdeithas yn eu hanablu. Roedd eraill yn teimlo bod gweithio fel hyn yn cymryd ychydig yn hirach wrth sicrhau bod unrhyw addasiadau rhesymol yn eu lle. Adroddwyd bod ymchwilwyr Llywodraeth Cymru’n dysgu mewn amser real am sut i ymwreiddio unrhyw addasiadau yn narpariaeth y prototeip a’r ymchwil ac roedd hyn ar adegau’n cymryd hirach na’r disgwyl.

Roedd teimlad bod cael gwared ar rwystrau trwy ofyn am addasiadau rhesymol yn cefnogi aelodau'r tîm cydgynhyrchu yn rheolaidd i deimlo eu bod wedi'u cynnwys a'u grymuso i gymryd rhan. Dylid nodi bod y graddau yr oedd pobl yn datgan eu bod yn teimlo’u bod wedi’u cynnwys hefyd wedi’i ddylanwadu gan ffactorau eraill megis perthnasoedd cadarnhaol, empathi, ymddiriedaeth gydfuddiannol a dynameg pŵer. Dywedwyd hefyd bod cael gwared ar rwystrau unigol wedi gwella dros amser unwaith yr oedd perthnasoedd wedi'u sefydlu'n gadarn a’r tîm cyfan wedi ennill gwell dealltwriaeth o anghenion unigolyn heb i aelodau'r tîm orfod dweud ymlaen llaw bob tro.