Llesiant Cymru 2025

Mae eleni'n garreg filltir bwysig, wrth i ni gyrraedd degfed pen-blwydd Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol (Cymru) 2015. Y Ddeddf yw sylfaen yr adroddiad hwn o hyd ac mae'n darparu'r fframwaith ar gyfer asesu cynnydd cenedlaethol tuag at y saith nod llesiant. Fel bob amser, nod yr adroddiad hwn yw dwyn ynghyd y dystiolaeth ddiweddaraf ar draws llesiant yng Nghymru, i'n helpu i ddeall lle rydym wedi gwneud cynnydd a lle mae angen ymdrechion pellach.

Daw llawer o'r dangosyddion a gyflwynir yn yr adroddiad hwn o Arolwg Cenedlaethol Cymru. Eleni, mae problemau gwaith maes wedi arwain at feintiau sampl llai a rhai gwahaniaethau yng nghyfansoddiad y sampl. Mae gan hyn oblygiadau o ran dehongli tueddiadau, yn enwedig ar gyfer grwpiau bach, ac mae'n golygu y gallai’r asesiadau o newid dros amser fod yn llai cadarn nag mewn blynyddoedd blaenorol. Rydym wedi tynnu sylw at yr achosion hyn drwy gydol yr adroddiad, ac rwy'n annog darllenwyr i gadw hyn mewn cof wrth ddod i gasgliadau o ganfyddiadau eleni.

Canfyddiadau o’r flwyddyn ddiwethaf

Mae cyflymder y newid yn ein dangosyddion cenedlaethol yn parhau i fod yn raddol, gyda symudiadau cyfyngedig o flwyddyn i flwyddyn. Yn gyson ag adroddiadau blaenorol, ychydig iawn o newid a fu yn yr asesiad o gynnydd ar gyfer y cerrig milltir cenedlaethol.

Ar nodyn cadarnhaol, mae nifer o ddangosyddion amgylcheddol a dangosyddion sy'n seiliedig ar leoedd, fel ansawdd aer, carbon pridd, allyriadau nwyon tŷ gwydr, ac ansawdd dŵr hirdymor naill ai'n sefydlog neu'n dangos gwelliannau. Fodd bynnag, mae ein canfyddiad cyfunol o le a chymuned wedi gwaethygu. Ar ôl codi dros dro yn ystod y pandemig, mae’r dangosyddion sy'n ymwneud â chydlyniant cymunedol wedi dychwelyd i raddau helaeth i’r lefelau cyn y pandemig. Mae'r patrwm hwn hefyd yn amlwg mewn meysydd eraill, fel cyfranogiad chwaraeon oedolion, lle mae'r gwelliannau a welwyd yn ystod y pandemig wedi lleihau ac erbyn hyn maent yn cyd-fynd yn well â'r tueddiadau a welwyd cyn 2020.

Mae heriau economaidd yn parhau i effeithio ar y grwpiau mwyaf difreintiedig. Mae’r cynnydd mawr mewn tlodi tanwydd, yn ogystal â cholli swyddi sy'n talu'n wael, yn amlwg. Mae'r bwlch mewn disgwyliad oes iach rhwng yr ardaloedd mwyaf difreintiedig a lleiaf difreintiedig wedi ehangu, ac mae’r disgwyliad oes iach cyffredinol yng Nghymru bellach ar ei lefel isaf a gofnodwyd.

Serch hynny, mae meysydd lle gwelwyd cynnydd cadarnhaol. Er bod anghydraddoldebau'n parhau, mae rhai bylchau'n lleihau. Mae'r bwlch cyflog rhwng y rhywiau wedi parhau i ostwng, yn unol â'r duedd hirdymor. Mae’r bylchau ym mherfformiad yn yr ysgol rhwng rhai grwpiau wedi lleihau, ac mae'r bwlch yn y gyfradd gyflogaeth rhwng pobl anabl a phobl sydd ddim yn anabl yn parhau i gau. Mae ymddygiadau iach yn dod yn fwy cyffredin, gyda chynnydd yn nifer yr oedolion a'r plant sy'n cymryd rhan mewn ffyrdd iach o fyw.

Newidiadau i adroddiad eleni

Rydym wedi cymryd camau eleni i wneud adroddiad Llesiant Cymru yn fwy cryno, gan adlewyrchu adborth gan ddarllenwyr a data dadansoddeg ar sut mae'r adroddiad yn cael ei ddefnyddio. Ochr yn ochr â hyn, mae meysydd lle rydym wedi gwneud ychwanegiadau a gwelliannau, fel adrodd ar ddangosydd cenedlaethol cyfiawnder am y tro cyntaf. Ychwanegwyd y dangosydd hwn, ar hyder yn y system gyfiawnder, at y set o ddangosyddion yn 2021.

Wrth edrych ymlaen, mae Gweinidogion Cymru wedi cytuno y dylid adolygu'r set o ddangosyddion llesiant cenedlaethol unwaith bob tymor y Senedd i sicrhau eu bod yn parhau i fod yn berthnasol. O'r herwydd, rydym yn disgwyl dechrau’r adolygiad ar ôl etholiad nesaf y Senedd yn 2026. Gobeithio y byddwch yn manteisio ar y cyfle i gyfrannu at yr adolygiad hwn gan ei bod yn hanfodol bod y dangosyddion yn adlewyrchu'r hyn sy'n bwysig i bobl Cymru a'n llesiant cenedlaethol.

Stephanie Howarth
Prif Ystadegydd

Crynodeb o'r prif bwyntiau o adroddiad Llesiant Cymru 2025.

Mae perfformiad economaidd wedi bod yn gymysg dros y flwyddyn ddiwethaf. Mae'r farchnad lafur wedi gwanhau gyda cholledion swyddi wedi'i ganoli mewn diwydiannau sector preifat sydd â chyflogau cymharol isel. 

Mae tueddiadau tymor hirach yn dangos bod Cymru'n parhau i fod ar ei hôl hi o gymharu â chyfartaledd y DU o ran allbwn economaidd ac incwm aelwydydd, er bod cymariaethau â rhanbarthau'r DU sydd â strwythur tebyg yn dangos mwy o gysondeb. Mae tlodi incwm cymharol yng Nghymru wedi gostwng dros y tymor hir, gyda 22% o bobl yn cael eu heffeithio yn 2022 i 2024 o'i gymharu â 25% ar ddiwedd y 1990au. Mae plant yn dal yn fwy tebygol o brofi tlodi, er bod eu cyfraddau wedi gostwng hefyd, gyda 31% wedi’u heffeithio yn y cyfnod diweddaraf. Mae incwm aelwydydd yng Nghymru yn nes at gyfartaledd y DU na mesurau allbwn economaidd, yn enwedig wrth ddefnyddio incwm canolrifol fel mesur.

Mae’r bylchau mewn cyfraddau cyflogaeth rhwng Cymru a’r Deyrnas Unedig wedi lleihau ers troad y ganrif, gyda Chymru’n perfformio’n well na rhai rhanbarthau yn Lloegr dros y tymor canolig. Fodd bynnag, mae gan Gymru gyfran uwch o bobl sy'n ennill llai na'r cyflog byw gwirioneddol o hyd, ac mae'r dystiolaeth ar ansawdd swyddi a bylchau cyflog yn cyflwyno darlun cymysg. Cododd cyfran y bobl ifanc 16 i 24 oed mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant i 86.4% yn 2023, i fyny o tua 80% yn 2010 i 2012. Mae hyn yn gynnydd calonogol tuag at y garreg filltir genedlaethol o 90% o leiaf erbyn 2050.

Mae lefelau cymwysterau yng Nghymru yn parhau i wella, gan symud yn nes at y garreg filltir genedlaethol o 75% o oedolion o oedran gweithio â chymhwyster lefel 3 neu uwch erbyn 2050. Yn 2024, roedd 68.6% o oedolion o oedran gweithio â chymhwyster lefel 3 neu uwch, ac roedd gan chwe awdurdod lleol 5% neu lai o oedolion heb unrhyw gymwysterau. Mae'r ddau ffigur wedi gwella ers 2023. Fodd bynnag, mae cyrhaeddiad mewn ysgolion uwchradd wedi gostwng ychydig ers y pandemig, gyda phlant o gefndiroedd difreintiedig yn parhau i gael canlyniadau gwaeth.

Mae arloesedd mewn busnesau yng Nghymru wedi amrywio ers dirwasgiad 2008, gyda rhai arwyddion o welliant yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae rheoli’r cydbwysedd rhwng twf economaidd a datblygu economi garbon isel yn parhau’n gymhleth ond mae arwyddion cadarnhaol mewn rhai sectorau.

Mae data ar gyfer rhai o’r dangosyddion cenedlaethol yn awgrymu bod cynnydd yn cael ei wneud tuag at y nod Cymru gydnerth ar lefel fyd-eang, ond mae peth o’r cynnydd hwn wedi arafu’n ddiweddar. Mae bioamrywiaeth wedi dirywio dros y tymor hir ond wedi sefydlogi'n fwy diweddar. Mae lefelau carbon y pridd yn sefydlog ar y cyfan, er bod colledion wedi'u gweld mewn tir âr a choetir llydanddail. Mae ansawdd dŵr wedi gwella dros y degawdau diwethaf, ond mae heriau'n parhau. Mae ansawdd aer hefyd wedi gwella ers y 1970au, er ei fod yn parhau i beri risgiau i iechyd a byd natur.

Mae Cymru wedi gwneud cynnydd sylweddol o ran lleihau gwastraff a chynyddu’r cyfraddau ailgylchu, ond mae'r defnydd o adnoddau yn parhau i fod yn anghynaladwy. Cynyddodd y capasiti ynni adnewyddadwy yn 2023, gyda'r gyfradd gosod uchaf mewn pum mlynedd, er ei bod yn dal yn is o lawer na'r uchafbwynt a welwyd yn 2015. 

Ychydig o gynnydd sydd wedi'i wneud tuag at Gymru iachach. Mae disgwyliad oes iach wedi gostwng i ddynion a menywod ers 2011 i 2013, gyda bylchau'n ehangu rhwng yr ardaloedd mwyaf a lleiaf difreintiedig. Mae cyfran y babanod sengl sy'n cael eu geni gyda phwysau geni isel wedi cynyddu i 6.3%, y gyfradd uchaf a gofnodwyd.

Fe wnaeth canran yr oedolion â dau ymddygiad iach neu fwy ostwng cyn y pandemig ond mae wedi gwella ychydig ers blwyddyn ariannol 2020 i 2021. Ymysg pobl ifanc, mae ymddygiad iach wedi gwella ers 2017. Mae sgoriau llesiant meddyliol oedolion wedi aros yn sefydlog, tra bod y sgoriau ymhlith pobl ifanc wedi gostwng, gyda bylchau cynyddol yn seiliedig ar gyfoeth teuluol. Mae amodau tai wedi gwella, gyda 82% o anheddau heb beryglon difrifol yn 2017 i 2018, i fyny o 71% yn 2008.

Mae'r cynnydd tuag at Gymru fwy cyfartal yn dal yn gymysg. Mae'r bwlch cyflog rhwng y rhywiau wedi lleihau i 1.9% yn 2024, ond mae’r bylchau cyflog ar sail ethnigrwydd ac anabledd yn dal yn anwadal, gan ei gwneud yn anodd asesu tueddiadau hirdymor. Mae’r bylchau mewn cyfraddau cyflogaeth wedi lleihau dros y degawd diwethaf, gyda gwelliannau i bobl anabl a phobl o gefndir Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol.

Mae lefelau tlodi wedi aros yn sefydlog, gydag oddeutu un o bob pump o bobl yn byw mewn tlodi incwm cymharol. Mae plant, pobl anabl a phobl o leiafrifoedd ethnig yn fwy tebygol o gael eu heffeithio. Mae llesiant meddyliol y mae pobl yn ei gofnodi wedi gostwng ers blwyddyn ariannol 2016 i 2017, gyda phobl hŷn, pobl sydd ddim yn anabl, a phobl o gefndir Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn nodi llesiant uwch yn gyffredinol. Mae'r teimladau o ddiogelwch wedi aros fwy neu lai’r un fath, gyda dynion yn adrodd lefelau uwch na menywod yn gyson.

Mae'r data diweddar yn dangos dychweliad i’r lefelau cyn y pandemig ar draws nifer o ddangosyddion cydlyniant cymunedol, gan gynnwys bodlonrwydd ag ardaloedd lleol a dylanwadu penderfyniadau lleol. 

Mae gwirfoddoli wedi cynyddu, gan ragori ar y garreg filltir genedlaethol, tra bod teimladau o ddiogelwch yn parhau'n sefydlog. 

Mae cyfraddau atal digartrefedd wedi gostwng ychydig, ac mae cysgu allan wedi cynyddu. Er bod cyfran yr oedolion sy'n ddioddefwyr troseddau wedi aros yn gymharol sefydlog, mae pryder y cyhoedd ynghylch cynnydd mewn troseddu wedi dychwelyd i’r lefelau cyn y pandemig, ar ôl gostyngiad ym mlwyddyn ariannol 2022 i 2023.

Mae'r cynnydd tuag at y nod hwn yn anghyson. Mae ymgysylltiad oedolion â'r celfyddydau, diwylliant a threftadaeth wedi aros yn sefydlog, gyda 72% o oedolion yn cymryd rhan o leiaf dair gwaith y flwyddyn. Fodd bynnag, mae cyfranogiad plant yn y celfyddydau wedi gostwng ac mae bellach ar y lefelau a welwyd ddegawd yn ôl neu’n is na hynny.

Mae cyfranogiad oedolion mewn chwaraeon wedi cynyddu dros y tymor hir, er ei fod wedi gostwng ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025. Mae cyfranogiad mewn chwaraeon ysgol wedi dychwelyd i'r lefelau a welwyd yn 2013. 

Gostyngodd nifer y siaradwyr Cymraeg yn ôl Cyfrifiad 2021, gyda defnydd dyddiol yn aros yn sefydlog ar 11%. 

Mae achredu amgueddfeydd ac archifau wedi gwella, yn enwedig ar gyfer archifau. Mae cyflwr adeiladau rhestredig wedi gwella ychydig, tra bo henebion cofrestredig wedi gwaethygu.

Gostyngodd allyriadau nwyon tŷ gwydr 6% yn 2023 ac maent wedi gostwng 38% ers y flwyddyn sylfaen. Mae ôl troed byd-eang Cymru yn parhau i fod dros ddwywaith ei biogapasiti, er gwaethaf y gostyngiadau ers 2004. Mae cyfranogiad mewn addysg dinasyddiaeth fyd-eang yn parhau, gyda miloedd o ymgeisiadau ar draws y cyfnodau allweddol.

Awduron: Dr Thomas Nicholls a Sue Leake 

Cymru lewyrchus: Cymdeithas arloesol, gynhyrchiol, carbon isel sy’n cydnabod y terfynau sydd ar yr amgylchedd byd-eang ac sydd, o ganlyniad, yn defnyddio adnoddau mewn modd effeithlon a chymesur (gan gynnwys gweithredu ar newid yn yr hinsawdd); ac sy’n datblygu poblogaeth fedrus ac addysgedig mewn economi sy’n cynhyrchu cyfoeth ac yn cynnig cyfleoedd cyflogaeth, gan ganiatáu i bobl fanteisio ar y cyfoeth a gynhyrchir drwy gael gafael ar waith teg.

Mae’r cynnydd tymor hir tuag at nod Cymru Lewyrchus wedi bod yn gymysg, gyda chanlyniadau cyffredinol y farchnad lafur wedi gwella o'i gymharu â'r cyfnod cyn datganoli yn 1999. Mae'r cynnydd wedi bod yn llai amlwg o ran mynd i'r afael â thlodi, cynhyrchiant isel, cyflogau a lefelau incwm. Er bod cynnydd wedi ei wneud o ran datgarboneiddio, bydd angen newid yn gyflymach yn y dyfodol er mwyn cyrraedd targedau.

Mae perfformiad economaidd wedi bod yn gymysg dros y flwyddyn ddiwethaf, gyda’r data economaidd arall yn parhau i awgrymu bod yr economi yng Nghymru yn perfformio mewn ffordd debyg i economi ehangach y DU. 

Mae'r farchnad lafur wedi gwanhau gyda cholledion swyddi wedi'i ganoli mewn diwydiannau sector preifat yn bennaf.

Mae perfformiad economaidd Cymru yn parhau i fod yn wannach na’r Deyrnas Unedig drwyddi draw o ran cynnyrch economaidd (gwerth ychwanegol gros) ac incwm aelwydydd (incwm gwario gros aelwydydd ac incwm canolrifol aelwydydd), ond mae’n eithaf tebyg i rai rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig sydd â nodweddion a phriodweddau tebyg. 

Roedd canran y bobl sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol yn y flwyddyn ariannol 2022 i 2023 i flwyddyn ariannol 2023 i 2024 yn 22% o’i gymharu â 25% tuag at ddiwedd y ganrif ddiwethaf. Mae plant yn fwy tebygol o fod mewn tlodi incwm cymharol ar 31% yn y cyfnod tair blynedd ddiweddaraf na’r boblogaeth yn gyffredinol, ond mae amlder tlodi wedi gostwng yma hefyd. 

Mae incwm cyfartalog aelwydydd yng Nghymru yn llawer agosach at gyfartaledd y Deyrnas Unedig na’r gwerth ychwanegol gros (GVA) y pen, gyda gwahaniaethau yn dibynnu ar y mesur a ddefnyddiwyd a chyda’r bwlch lleiaf pan ddefnyddir y cartref canolrifol – sy’n cael ei ystyried yn gartref nodweddiadol ar gyfer cymhariaethau.

Mae’r bylchau hanesyddol mewn cyfraddau cyflogaeth a gweithgarwch rhwng Cymru a rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig wedi lleihau ers troad y ganrif, gyda Chymru’n perfformio’n well na rhai rhanbarthau yn Lloegr dros y tymor canolig. Mae hyn yn newid sylweddol ers y cyfnod cyn datganoli yn y 1980au a’r 1990au.

Mae yna ganran uwch o bobl sy’n ennill llai na’r cyflog byw gwirioneddol yng Nghymru nag mewn rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig. Yn ogystal, mae’r dystiolaeth ar agweddau eraill ar ansawdd gwaith a bylchau cyflog yn awgrymu darlun cymysg yng Nghymru. 

Mae amcangyfrifon dros dro ar gyfer 2023 yn dangos bod cyfran y bobl ifanc 16 i 24 oed a oedd mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant (86.4%) yn nesáu at y garreg filltir genedlaethol o 90%, i fyny o tua 80% yn y cyfnod 2010 i 2012. 

Mae proffil cymwysterau poblogaeth oedran gweithio Cymru wedi bod yn gwella dros amser, gan nesáu at y cerrig milltir perthnasol, gyda chynnydd yng nghyfran yr oedolion o oedran gweithio sydd â chymwysterau lefel 3 (sy'n cyfateb i Safon Uwch) a lefel 4 (sy'n cyfateb i lefel gradd) yn ystod y degawd diwethaf tra bod y gyfran heb gymwysterau wedi gostwng. 

Cynyddodd cyrhaeddiad mewn ysgolion uwchradd yn y blynyddoedd cyn y pandemig. Mae data ar gyfer blwyddyn academaidd 2023 i 2024, a welodd ddychwelyd yn llawn i drefniadau arholiadau cyn y pandemig, yn dangos gostyngiad bach yn y prif fesur (dangosydd Capio 9) ers 2022 i 2023 ac ers y flwyddyn cyn y pandemig (2018 i 2019). Mae canlyniadau plant o gefndiroedd o amddifadedd yn dal i fod yn waeth. 

Mae rheoli’r rhyngweithio rhwng twf economaidd a datblygu economi arloesol, garbon isel yn gymhleth ac yn arwain at heriau, ond mae arwyddion cadarnhaol mewn rhai sectorau. 

Ers dirwasgiad 2008, mae buddsoddi yn arloesedd cwmnïau yng Nghymru wedi amrywio. Cofnodwyd bod pethau wedi gwella rhywfaint cyn y pandemig o ran bod busnesau’n arloesi.

Fel sy’n wir ar draws y Deyrnas Unedig yn gyffredinol, mae twf yn yr economi ac mewn incwm gwirioneddol wedi bod yn araf ers dirwasgiad 2008, gan adlewyrchu twf gwael mewn cynhyrchiant.   Mae twf cynhyrchiant hefyd wedi bod yn wan yn y rhan fwyaf o wledydd datblygedig eraill, ond mae wedi bod yn arbennig o wael yn y Deyrnas Unedig. Trafodir y mater mewn rhagor o fanylder yn Adroddiad Economaidd a Chyllidol Cymru 2024. Mae’r cyfnod hir o dwf araf mewn cynhyrchiant ac incwm gwirioneddol yn ddigynsail yn y cyfnod modern. 

Dros yr hirdymor, ers 1998, a chymryd dangosyddion economaidd gyda’i gilydd, mae Cymru wedi cadw’n weddol gyson â’r Deyrnas Unedig. Er bod y perfformiad economaidd yn parhau i fod yn wan o’i gymharu â llawer o rannau eraill o’r Deyrnas Unedig, mae data cynhyrchiant dros y degawd diwethaf yn rhoi awgrym o obaith. Fodd bynnag, mae’r bwlch gyda’r Deyrnas Unedig gyfan yn dal i fodoli, ac nid yw’r Deyrnas Unedig ei hun yn perfformio’n gryf o’i chymharu â lefelau cynhyrchiant yn rhyngwladol. 

Mae gwerth ychwanegol gros (GVA) yn cynrychioli gwerth yr holl nwyddau a gwasanaethau a gynhyrchir mewn ardal. Dyma ffynhonnell yr incwm gwirioneddol y mae pobl yn ei ennill a’r sylfaen y gellir codi trethi arni i ariannu gwasanaethau cyhoeddus. 

Er bod gwerth ychwanegol gros y pen poblogaeth Cymru wedi tyfu’n weddol debyg i’r gyfradd ledled y Deyrnas Unedig ers 1998, mae’n dal yn is na bron pob un o wledydd a rhanbarthau eraill y Deyrnas Unedig. 

Mae’r data diweddaraf (ar gyfer 2023) yn dangos mai gwerth ychwanegol gros y pen yng Nghymru oedd 72.2% o gyfartaledd y Deyrnas Unedig, yr ail isaf o blith 12 gwlad y Deyrnas Unedig a rhanbarthau Lloegr, o flaen Gogledd-ddwyrain Lloegr. 

Mae perfformiad Cymru o ran gwerth ychwanegol gros y pen yn bennaf yn adlewyrchu’r lefelau cynhyrchiant cymharol isel. Mae un mesur o gynhyrchiant, gwerth ychwanegol gros yr awr a weithir, yn is yng Nghymru nag mewn gwledydd eraill yn y Deyrnas Unedig a rhanbarthau yn Lloegr. Yn 2023 roedd yn 84.9% o ffigur y Deyrnas Unedig. Ers 2004, mae cynhyrchiant yng Nghymru wedi bod rhwng 81.9% a 86.0% o gyfartaledd y Deyrnas Unedig.   

Ffigur 1.1: gwerth ychwanegol gros yr awr a weithir yng Nghymru, gan gymharu â’r Deyrnas Unedig (y DU = 100), 1998 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 1.1: siart linell sy’n dangos bod gwerth ychwanegol gros (gwerth ychwanegol gros) yr awr a weithir yng Nghymru o’i gymharu â’r Deyrnas Unedig (mynegai prisiau cyfredol y Deyrnas Unedig = 100) wedi bod yn weddol sefydlog ers 1998, gyda chynhyrchiant Cymru yn parhau i fod yn is na chyfartaledd y Deyrnas Unedig.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o gynhyrchiant llafur Rhanbarthol, y Deyrnas Unedig, 1998 i 2023, SYG

Mae'r wybodaeth ddiweddaraf o arolwg arloesi’r Deyrnas Unedig (sy’n cael ei gyhoeddi bob dwy flynedd gyda’r data diweddaraf ar gyfer 2020 i 2022) yn dangos bod 31% o fusnesau Cymru yn weithredol o ran arloesi (yn seiliedig ar ddiffiniad y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD)).  Mae hyn yn golygu eu bod yn gwneud gweithgareddau fel cyflwyno cynnyrch, gwasanaethau, prosesau neu arferion neu strwythurau busnes newydd neu well; neu’n buddsoddi mewn ymchwil a datblygu neu hyfforddiant. 

Cymru oedd â’r gyfran isaf o gwmnïau arloesi o holl wledydd y Deyrnas Unedig a rhanbarthau Lloegr yn ystod y cyfnod. Mae hyn yn defnyddio lleoliad daearyddol yn seiliedig ar leoliad prif swyddfa’r busnesau. Nid yw’n glir faint o effaith y gallai hyn ei chael ar fesur arloesi yng Nghymru. Mae cyfnod diweddaraf yr arolwg (2020 i 2022) yn cynnwys pandemig COVID-19, sy’n debygol o fod wedi cael effaith ar arloesedd busnes.

Ers dirwasgiad 2008, mae buddsoddiad mewn arloesedd busnes wedi amrywio. Mae’r cyfnod diweddaraf (2020 i 2022) yn dangos gostyngiad yng Nghymru o’i gymharu â chyfnodau blaenorol, er bod gostyngiadau hefyd yng nghanrannau’r busnesau arloesedd gweithredol ym mhob un o wledydd y Deyrnas Unedig.

Ffigur 1.2: busnesau arloesedd gweithredol yng Nghymru a’r DU, rhwng 2008 i 2010 a 2020 i 2022

Image

Disgrifiad o ffigur 1.2: siart linell yn dangos bod cyfran y busnesau arloesedd gweithredol yng Nghymru wedi dilyn tuedd y Deyrnas Unedig yn agos, gyda’r ddau yn dangos gostyngiad ar gyfer cyfnod diweddaraf yr arolwg (2020 i 2022).

Ffynhonnell: Arolwg Arloesedd y DU, Yr Adran Busnes a Masnach.

Mae incwm aelwydydd yn ddangosydd gwell o ffyniant a llesiant materol pobl na mesurau cynnyrch economaidd. Mae incwm cyfartalog aelwydydd yng Nghymru yn llawer agosach at gyfartaledd y Deyrnas Unedig na gwerth ychwanegol gros (GVA) y pen, ond mae gwahaniaethau yn dibynnu ar y mesur a ddefnyddiwyd, gyda’r bwlch lleiaf wrth ystyried yr incwm canolrifol. 

Mae’r dangosydd cenedlaethol ar incwm yn defnyddio mesur incwm gwario gros aelwydydd (GDHI). Y garreg filltir genedlaethol ar incwm aelwydydd yw gwella GDHI y pen erbyn 2035. O ran y mesur hwn, mae Cymru, yn ôl y data diweddaraf (2023), wedi cynyddu 14% ers 2020. Fodd bynnag, mae’n 81% o ffigur y Deyrnas Unedig, ar ôl gostwng o 88% pan oedd y ffigur uchaf yn 2003. Mae’r gostyngiad cymharol hwn wedi ei ysgogi’n rhannol gan gynnydd mawr yn incwm aelwydydd yn Llundain, sydd wedi helpu i godi cyfartaledd y Deyrnas Unedig. 

Er mai Cymru sydd â’r ail incwm gwario gros aelwydydd isaf y pen o wledydd a rhanbarthau’r Deyrnas Unedig, mae’n cymharu’n fras ag ardaloedd yn y Deyrnas Unedig sydd â nodweddion tebyg. Mae hwn hefyd yn fesur cymedrig o incwm aelwydydd, a allai gael ei effeithio gan y ffaith mai nifer fach o aelwydydd incwm uchel iawn sydd gan Gymru. Trafodir hyn ymhellach yn Adroddiad Economaidd a Chyllidol Cymru 2024. Bydd adroddiad Economaidd a Chyllidol Cymru 2025 yn cael ei gyhoeddi ar 14 Hydref 2025.

Ffigur 1.3: incwm gwario gros aelwydydd y pen, Cymru a’r Deyrnas Unedig, 1999 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 1.3: siart linell yn dangos bod incwm gwario gros aelwydydd y pen wedi cynyddu’n gyffredinol yng Nghymru a’r Deyrnas Unedig ers 1999, gyda’r gwerth i Gymru yn parhau’n is na’r Deyrnas Unedig ar draws y cyfnod amser.

Ffynhonnell: Incwm Gwario Gros Aelwydydd Rhanbarthol, SYG

Y garreg filltir genedlaethol ar gyflogaeth yw dileu’r bwlch rhwng y gyfradd cyflogaeth yng Nghymru a’r Deyrnas Unedig erbyn 2050, gan ganolbwyntio ar waith teg a chynyddu cyfranogiad grwpiau heb gynrychiolaeth ddigonol yn y farchnad lafur. 

Mae’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth yn caniatáu amcangyfrifon o ganlyniadau’r farchnad lafur ar lefel awdurdod lleol ac ar gyfer is-grwpiau o’r boblogaeth, a dyma’r ffynhonnell ar gyfer y dangosyddion cenedlaethol a’r cerrig milltir cenedlaethol cysylltiedig. Gan fod y rhan fwyaf o ddata’r farchnad lafur yn seiliedig ar arolwg ac yn anwadal, ni ddylid gor-ddehongli newidiadau tymor byr. 

Yn ôl yr Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth, y gyfradd cyflogaeth ar gyfer pobl rhwng 16 a 64 oed yng Nghymru oedd 73.4% yn y flwyddyn sy'n dod i ben ym mis Mawrth 2025, tra bo cyfradd y Deyrnas Unedig yn 75.4%. Mae'r ddwy gyfradd yn weddol sefydlog o'u cymharu â'r flwyddyn flaenorol. Ers diwedd Mawrth 2005, mae’r gyfradd cyflogaeth wedi cynyddu 4.0 pwynt canran yng Nghymru a 2.9 pwynt canran yn y Deyrnas Unedig, gyda’r bwlch yn y gyfradd cyflogaeth yn lleihau o 3.1 pwynt canran i 2.0 pwynt canran. 

Mae data mwy diweddar yn dangos ei bod yn ymddangos bod effeithiau COVID-19 ar y farchnad lafur a effeithiodd yn anghymesur ar rai grwpiau (fel y rheini mewn swyddi â chyflog isel neu gyflogaeth lai diogel) yn lleihau. (mae dadansoddiad pellach o’r effaith ar anghydraddoldebau ar gael yn y bennod Cymru sy'n fwy cyfartal). 

Mae adroddiad Economaidd a Chyllidol Cymru 2024 yn darparu gwybodaeth a dadansoddiad cyd-destunol eang ar gyfer perfformiad y farchnad lafur, gan ganolbwyntio'n benodol ar gyflogaeth, diweithdra ac anweithgarwch economaidd ar lefel Cymru gyfan. Nid yw'r prif ddangosyddion hyn yn gerrig milltir cenedlaethol. 

Sefydlwyd carreg filltir genedlaethol ar gymryd rhan mewn addysg a’r farchnad lafur yn 2021, sef y bydd o leiaf 90% o bobl ifanc rhwng 16 a 24 oed mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant erbyn 2050.

Mae’r amcangyfrifon dros dro ar gyfer 2023 yn dangos bod 86.4% o bobl ifanc 16 i 24 oed mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant, sydd wedi cynyddu o 86.1% yn 2022. Mae’r cynnydd yn bennaf oherwydd cynnydd mewn cyflogaeth ar gyfer pobl ifanc 19 i 24 oed. 

Gan ddefnyddio'r prif fesur o bobl ifanc mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant, bu cynnydd yng nghyfran y bobl ifanc 16 i 18 oed mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant (o 87.7% yn 2022 i 89.9% yn 2023) a gostyngiad yng nghyfran y bobl ifanc 19 i 24 oed (o 85.4% yn 2022 i 84.8% 2023). Ar gyfer pobl ifanc 16 i 18 oed, mae hyn yn dychwelyd i'r gyfradd gymharol sefydlog o 89% i 90% a welwyd rhwng 2012 a 2018.

Ffigur 1.4: canran y bobl ifanc yng Nghymru mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant, 2005 i 2023 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 1.4: siart linell sy’n dangos bod canran y bobl ifanc rhwng 16 a 18 oed yng Nghymru mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant wedi aros yn gymharol gyson ers 2005, tra bod canran y rheini rhwng 19 a 24 oed wedi disgyn yn is na 80% rhwng 2009 a 2014. Ers hynny mae wedi gwella i 84.8% yn 2023.

Ffynhonnell: Cyfranogiad pobl ifanc mewn addysg a’r farchnad lafur, Llywodraeth Cymru

[Nodyn 1] Nid yw echelin y siart yn cychwyn ar sero. 

(p): Mae’r ffigurau ar gyfer 2023 yn rhai dros dro.

Cyflwynwyd dangosydd cenedlaethol ar gyfran y gweithwyr y pennir eu cyflog drwy gydfargeinio ym mis Rhagfyr 2021, ar sail data o’r Arolwg Blynyddol o Oriau ac Enillion (ASHE). Roedd tua 53% o swyddi gweithwyr yn dod o dan drefniadau cydfargeinio yn 2024, lle mae cyflog ac amodau’n cael eu negodi rhwng cyflogwr ac undeb llafur. Mae hyn wedi aros yn gyson ers 2022 ond mae’n is nag mewn llawer o flynyddoedd blaenorol. Fodd bynnag, mae’n uwch o lawer nag ar gyfer y rhan fwyaf o wledydd eraill y Deyrnas Unedig, gan gynnwys rhanbarthau Lloegr, ac mae’n adlewyrchu’r gyfran gymharol uwch o weithwyr yng Nghymru sy’n gweithio yn y sector cyhoeddus ac ym maes gweithgynhyrchu. 

Mae’r dangosydd cenedlaethol ar gyfer gwaith teg ac enillion yn ystyried canran y bobl sy’n cael eu cyflogi ar gontractau parhaol (neu ar gontractau dros dro, ac nad ydynt yn chwilio am waith parhaol) ac sy’n ennill o leiaf y cyflog byw gwirioneddol. Mae’r cyflog byw gwirioneddol yn cael ei gyfrifo gan y Living Wage Foundation sy'n pennu’r fethodoleg. Ei nod yw adlewyrchu costau byw. 

Yn 2024, roedd 67% o bobl sydd ar gontractau parhaol (neu ar gontractau dros dro, ac nad ydynt yn chwilio am waith parhaol) yn ennill o leiaf y cyflog byw gwirioneddol, i fyny o 64% yn 2023. Mae hyn yn seiliedig ar y cyflog byw gwirioneddol ar gyfer y flwyddyn ariannol 2024i 2025 fel y’i cyhoeddwyd ym mis Hydref 2024. 

Ffigur 1.5: canran y bobl sy’n cael eu cyflogi, ar gontractau parhaol (neu ar gontractau dros dro, ac nad ydynt yn chwilio am waith parhaol) ac sy’n ennill o leiaf y cyflog byw gwirioneddol, 2012 i 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 1.5: siart linell yn dangos bod nifer y bobl mewn cyflogaeth sy’n ennill y cyflog byw gwirioneddol yng Nghymru o leiaf, wedi cynyddu dros y flwyddyn i 67% yn 2024. Roedd y gyfres wedi gostwng yn 2023 i 64%.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth

Mae carreg filltir genedlaethol wedi cael ei gosod er mwyn dileu’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau, anabledd ac ethnigrwydd erbyn 2050. Dros yr hirdymor, mae’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau (ar sail canolrif enillion amser llawn yr awr a heb gynnwys goramser) wedi lleihau. Ym mis Ebrill 2024, 1.9% oedd y bwlch cyflog rhwng y rhywiau (llawnamser), i lawr o 4.9% y flwyddyn flaenorol. Fe wnaeth y bwlch leihau rhywfaint yn y DU i 7.0%. 

Mae'r bwlch cyflog rhwng y rhywiau ar gyfer yr holl weithwyr yn parhau i fod yn llawer iawn uwch, sef 8.9%. Mae hyn oherwydd bod menywod yn llenwi mwy o swyddi rhan-amser sydd, o’u cymharu â swyddi llawnamser, â thâl canolrifol is yr awr.

Nid yw’r bylchau hyn yn ystyried gwahaniaethau mewn lefelau addysg a phrofiad, sy’n amrywio ar draws y rhywiau ac yn effeithio ar lefelau enillion.

Ffigur 1.6: canran y gwahaniaeth rhwng enillion canolrifol llawnamser yr awr rhwng dynion a menywod, 1999 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 1.6: siart linell yn dangos bod y gwahaniaeth mewn enillion canolrifol llawnamser yr awr rhwng dynion a menywod wedi gostwng dros yr 20 mlynedd diwethaf ar gyfer Cymru a’r Deyrnas Unedig. Mae’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau yng Nghymru wedi bod yn llai na’r Deyrnas Unedig ers 2013.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o Oriau ac Enillion, SYG

[Nodyn 1] Mae gwahaniaeth cyflog sy’n fwy na sero yn golygu bod enillion dynion yn uwch nag enillion menywod. 

Yn 2024, roedd y gwahaniaeth cyflog pobl anabl a phobl sydd ddim yn anabl yng Nghymru yn £1.18 yr awr (neu 7.8%). Mae hyn yn golygu bod gweithwyr anabl yng Nghymru yn ennill £1.18 yn llai yr awr ar gyfartaledd na phobl nad ydynt yn anabl. Mae hyn yn ostyngiad ar y flwyddyn flaenorol pan oedd y bwlch cyflog yn £1.75 (12.2%). Fodd bynnag, mae anwadalrwydd uchel yn y data gwahaniaeth cyflog ar sail anabledd sy'n golygu nad ydym yn gallu penderfynu a fu newid sylweddol ers 2015. 

Yn y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Rhagfyr 2024 roedd gweithwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yng Nghymru yn ennill £0.54 (3.6%) yn llai yr awr ar gyfartaledd na gweithwyr Gwyn. Mae hyn yn cymharu â gwahaniaeth cyflog ar sail ethnigrwydd o £1.93 (neu 13.8%) yn 2023. Fodd bynnag, yn debyg iawn i’r bwlch cyflog ar sail anabledd, mae anwadalrwydd uchel yn y data gwahaniaeth cyflog ar sail ethnigrwydd sy'n golygu nad ydym yn gallu penderfynu a fu newid sylweddol ers 2015. 

Mae gwahaniaethau cyflog ar sail anabledd ac ethnigrwydd yn seiliedig ar enillion canolrifol yr awr ar gyfer pob gweithiwr.

Oherwydd bod y data ar gyfer y bwlch cyflog ar sail ethnigrwydd yng Nghymru yn anwadal iawn, dylid ystyried newidiadau tymor byr ochr yn ochr â thueddiadau hirdymor lle bo hynny’n bosibl. Ers 2019, mae’r bwlch cyflog ar sail ethnigrwydd wedi gweld cynnydd cyffredinol lle mae enillion cyfartalog fesul awr gweithwyr Gwyn wedi cynyddu 31.8% ac mae’r enillion cyfartalog fesul awr ar gyfer gweithwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol wedi cynyddu 28.8%.

Tlodi incwm cymharol

Pobl sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol yw’r rhai sy’n byw mewn aelwyd lle mae cyfanswm incwm yr aelwyd o bob ffynhonnell yn llai na 60% o incwm cyfartalog aelwydydd y Deyrnas Unedig (fel sy’n cael ei roi gan y canolrif).

Ar gyfer rhanbarthau a gwledydd y Deyrnas Unedig, mae’r data diweddaraf a gyhoeddwyd ar gyfer y cyfnod o dair blynedd rhwng y blynyddoedd ariannol 2021 i 2022 a 2023 i 2024. 

Rhwng 2021 to 2022 a 2023 i 2024, roedd 22% o holl bobl Cymru yn byw mewn tlodi incwm cymharol (ar ôl talu costau tai). Mae plant yn fwy tebygol o fod mewn tlodi incwm cymharol ar 31% yn y cyfnod tair blynedd ddiweddaraf nag oedolion o oedran gweithio (21%) a phensiynwyr (16%).

Mae canran y bobl sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol wedi bod yn gymharol sefydlog yng Nghymru ers dros 18 mlynedd, gyda phlant yn fwy tebygol o fod mewn tlodi incwm cymharol na’r boblogaeth yn gyffredinol. Er bod cyfraddau’r bobl sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol yng Nghymru wedi cynyddu i blant ac wedi gostwng i bensiynwyr yn y cyfnod diweddaraf, nid oedd yr un o’r newidiadau hyn yn arwyddocaol yn ystadegol.

Ffigur 1.7: canran o bob grŵp oedran yng Nghymru sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol (ar ôl costau tai), cyfartaleddau tair blynedd ariannol [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 1.7: siart linell yn dangos pobl yng Nghymru sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol (ar ôl talu costau tai) o 1997 ymlaen. Mae canran y bobl sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol wedi bod yn gymharol sefydlog yng Nghymru ers dros 18 mlynedd, gyda phlant yn fwy tebygol o fod mewn tlodi incwm cymharol na’r boblogaeth yn gyffredinol.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o set ddata Cartrefi Islaw’r Incwm Cyfartalog, yr Adran Gwaith a Phensiynau, yn seiliedig ar yr Arolwg o Adnoddau Teulu

[Nodyn 1] Nid yw’r amcangyfrifon ar gyfer cyfnodau sy’n cwmpasu 2020 i 2021 yn cynnwys y data a gasglwyd yn ystod 2020 i 2021 yn y cyfrifiadau. Ar gyfer y tri chyfnod hynny, mae amcangyfrifon a gyfrifwyd yn flaenorol fel cyfartaleddau treigl tair blynedd yn seiliedig ar gyfartaleddau treigl dwy flynedd sy’n hepgor data arolwg 2020i 2021. Mae amcangyfrifon 2020 i 2021 yn annibynadwy gan eu bod yn seiliedig ar ddata a gasglwyd yn ystod blwyddyn gyntaf pandemig y coronafeirws (COVID-19), pan effeithiodd rheolau’r cyfyngiadau symud yn ddifrifol ar brosesau casglu data.

Ystyrir bod rhywun mewn tlodi parhaus os yw ef neu hi mewn tlodi incwm cymharol mewn o leiaf tair o bob pedair blynedd yn olynol. Mae data o arolwg Understanding Society yn dangos bod tebygolrwydd o 12% y byddai unigolyn yng Nghymru mewn tlodi parhaus rhwng 2019 a 2023 (ar ôl talu costau tai). Roedd plentyn yng Nghymru ychydig yn fwy tebygol o fod mewn tlodi parhaus, sef 16%.

Amddifadedd materol

Mae amddifadedd materol yn fesur o safonau byw, a diffinnir bod unigolyn yn byw mewn amddifadedd materol os nad yw’n gallu cael gafael ar nifer penodol o nwyddau a gwasanaethau. 

Daw'r data ar amddifadedd materol o Arolwg Cenedlaethol Cymru.. Roedd parhau â chyfyngiadau pandemig COVID-19  i fewn i flwyddyn ariannol 2021 i 2022 wedi effeithio ar fesur amddifadedd materol. Roedd y cyfyngiadau a oedd ar waith yn effeithio ar fynediad pobl at rai cyfleoedd neu wasanaethau cymdeithasol, waeth beth fo’r amddifadedd neu’r cyfyngiadau ariannol. 

Mae materion gwaith maes ar gyfer Arolwg Cenedlaethol Cymru yn 2024 i 2025 wedi arwain at feintiau sampl llai nag yn y blynyddoedd blaenorol a rhai gwahaniaethau yng nghyfansoddiad y sampl. Gall hyn gael effaith ar yr amcangyfrifon o amddifadedd materol ar gyfer eleni. Gweler adroddiad ansawdd Arolwg Cenedlaethol Cymru am ragor o wybodaeth.

Yn y blynyddoedd cyn y pandemig, gostyngodd canran yr oedolion o oedran gweithio mewn amddifadedd materol o 19% yn 2017 i 2018 i 16% yn 2019 i 2020. Roedd gostyngiad hefyd mewn amddifadedd materol ymysg pensiynwyr (o 7% i 4% yn y cyfnod).  

Yn fwy diweddar, rhwng 2021 i 2022 a 2024 i 2025, cododd lefelau amddifadedd materol rhwng 2021 i 2022 a 2022 i 2023 ar gyfer oedolion o oedran gweithio i 19% cyn disgyn yn ôl i 14% yn 2024 i 2025. Mae lefelau amddifadedd materol ar gyfer pensiynwyr wedi aros o gwmpas 4% i 5% ers 2018 i 2019. 

Mae data cynharach o 2022 i 2023 yn dangos fod 25% o’r bobl a oedd â phlant yn eu haelwyd mewn amddifadedd materol, o’i gymharu ag 11% o bobl mewn aelwydydd heb blant. Fodd bynnag, roedd gan gyfran is o rieni blant a oedd yn profi amddifadedd materol eu hunain (9%).  Roedd hyn yn gynnydd o’r adeg y’i mesurwyd diwethaf yn 2019 i 2020, pan oedd gan 6% o rieni blant a oedd yn profi amddifadedd materol.

Ffigur 1.8: canran y bobl mewn amddifadedd materol yng Nghymru, y blynyddoedd ariannol a ddaeth i ben 2016-17 i 2024-25 [Nodyn 1] [Nodyn 2] [Nodyn 3] [Nodyn 4]

Image

Disgrifiad o ffigur 1.8: graff llinell yn dangos bod cyfran yr oedolion o oedran gweithio a phensiynwyr a oedd mewn amddifadedd materol wedi gostwng cyn y pandemig tra bod y duedd ar gyfer plant yn gymharol sefydlog. Mae’r gyfran ar gyfer pob un o’r grwpiau hyn wedi codi eto yn 2022 i 2023 cyn disgyn i o gwmpas lefelau 2021 i 2022 yn 2024 i 2025 (lle mae data ar gael). 

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru 

[Nodyn 1] Ni chasglwyd data amddifadedd materol ar gyfer blwyddyn arolwg 2020 i 2021.

[Nodyn 2] Ar gyfer 2021 i 2022 a 2022 i 2023, nid oes modd cymharu ystadegau amddifadedd materol yn gwbl deg â’r cyfnod cyn y pandemig. Fe wnaeth yr Arolwg Cenedlaethol newid o arolwg wyneb yn wyneb i arolwg dros y ffôn, a gallai hyn fod wedi dylanwadu ar sut y gwnaeth yr ymatebwyr ateb y cwestiynau amddifadedd materol

[Nodyn 3] Mae materion gwaith maes ar gyfer Arolwg Cenedlaethol Cymru yn 2024 i 2025 wedi arwain at feintiau sampl llai nag yn y blynyddoedd blaenorol a rhai gwahaniaethau yng nghyfansoddiad y sampl. Gall hyn gael effaith ar yr amcangyfrifon o amddifadedd materol ar gyfer eleni

[Nodyn 4] Nid yw canran y plant mewn amddifadedd materol ar gael ar gyfer blwyddyn yr arolwg 2024 i 2025. 

Incwm a wariwyd ar gostau tai

Mae’r dangosydd cenedlaethol ar ganran yr aelwydydd sy’n gwario 30% neu fwy o’u hincwm ar gostau tai yn seiliedig ar ddata o Arolwg Adnoddau Teulu yr Adran Gwaith a Phensiynau. 

Ar gyfer y cyfnod diweddaraf (blynyddoedd ariannol 2021 i 2022 i 2023 i 2024), roedd 15% o aelwydydd yn gwario 30% neu fwy o’u hincwm ar gostau tai, ond mae hyn yn amrywio o ran deiliadaeth. 

Mae 3% o aelwydydd sy’n berchen ar eu cartref eu hunain yn llwyr a 8% o’r rhai sy’n berchen ar gartref gyda morgais yn gwario 30% neu fwy o’u hincwm ar gostau tai. Mae'r canrannau'n uwch ar gyfer deiliadaethau eraill, gyda 37% o'r rhai mewn tai rhent preifat a 36% o'r rhai mewn tai rhent cymdeithasol yn gwario 30% neu fwy o'u hincwm ar gostau tai.

Er ei bod yn ymddangos bod canran yr aelwydydd sy'n gwario 30% neu fwy o'u hincwm ar gostau tai wedi gostwng yn ddiweddar (roedd y ffigurau ar gyfer y cyfnod 2011 i 2012 i 2013 i 2014 oddeutu 19%), mae'n bwysig nodi bod y ffigurau hyn yn seiliedig ar ganlyniadau'r Arolwg o Adnoddau Teulu (FRS) sydd â sampl fach ar gyfer Cymru, ac mae'n annhebygol bod y newidiadau o un flwyddyn i'r llall yn ystadegol arwyddocaol. Felly, rydym yn eich cynghori i fod yn ofalus wrth edrych ar y newidiadau dros amser. Fodd bynnag, sylwch elfen incwm y dangosydd yn ystod y cyfnodau diweddaraf yn cynnwys cynnydd yng nghefnogaeth y wladwriaeth (er enghraifft taliadau’r cymorth tanwydd, taliadau’r cynllun cymorth Costau Byw) yn ogystal â thaliadau llog uwch ar gynilion o ganlyniad i’r cyfraddau llog uwch. Ar ben hynny, efallai nad yw'r cynnydd a welwyd yng nghyfraddau llog morgeisi yn dilyn y cynnydd yng nghyfradd sylfaenol Banc Lloegr o hydref 2022 ymlaen wedi effeithio ar lawer o aelwydydd ar forgeisi cyfradd sefydlog yn ystod y cyfnod, os nad yw eu morgeisi cyfradd sefydlog wedi dod i ben eto. 

Sylwch nad yw'r dangosydd hwn yn cynnwys costau ynni aelwydydd, sydd wedi bod yn codi yn ystod y blynyddoedd diwethaf, na chostau sydd ddim yn gysylltiedig â thai y mae aelwydydd yn eu hwynebu (e.e. bwyd) a fydd wedi cael effaith ehangach ar aelwydydd.

Tlodi tanwydd 

Mae costau ynni aelwydydd wedi bod yn gyfnewidiol ers dechrau 2022 pan gododd prisiau ynni'n sydyn, gan gyrraedd uchafbwynt yn niwedd 2022. Maent wedi gostwng ers hynny ond maent yn dal yn llawer uwch na'r prisiau cyn 2022.

Yn y flwyddyn ariannol 2024i 2025, amcangyfrifwyd bod bil ynni cartref cyfartalog (ar sail defnydd safonol o ynni) yn £1,850, sydd 37% yn uwch nag yn 2021 i 2022. Mae cynnydd o'r fath mewn prisiau wedi effeithio ar nifer yr aelwydydd yr amcangyfrifir eu bod mewn tlodi tanwydd, gan eu bod yn debygol o fod yn gynnydd mwy na’r newidiadau i incwm.

Ystyrir bod aelwyd mewn tlodi tanwydd os nad ydynt yn gallu cadw eu cartref yn gynnes am gost resymol. Yng Nghymru, caiff hyn ei fesur fel unrhyw aelwyd a fyddai'n gorfod gwario mwy na 10% o'i hincwm ar gynnal trefn wresogi foddhaol. Mae unrhyw aelwyd sy'n gorfod gwario mwy nag 20% yn cael ei diffinio fel un sydd mewn tlodi tanwydd difrifol.

Mae'r amcangyfrifon diweddaraf sydd wedi'u modelu ar gyfer mis Hydref 2024 yn dangos yr amcangyfrifwyd bod 340,000 o aelwydydd yng Nghymru (1 o bob 4 aelwyd) mewn tlodi tanwydd. Mae hyn i fyny o tua 1 o bob 7 aelwyd ym mis Hydref 2021. Amcangyfrifir bod 63,000 o aelwydydd yng Nghymru (1 o bob 20 aelwyd) yn byw mewn tlodi tanwydd difrifol yn 2024.

Mae proffil cymwysterau poblogaeth oedran gweithio Cymru wedi bod yn gwella dros amser, er bod toriad yn y gyfres rhwng 2021 a 2022 oherwydd newidiadau i’r cwestiynau ar gymwysterau yn yr Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth, sydd nawr yn adlewyrchu’r fframwaith cymwysterau presennol.

Sgiliau a chymwysterau yw'r un dylanwad mwyaf ar incwm pobl ac ar eu siawns o fod mewn gwaith. 

Yn 2024, roedd 46.4% o oedolion o oedran gweithio (18 i 64 oed) wedi cymhwyso i lefel addysg uwch o leiaf (lefel 4), i fyny o 45.0% yn 2023. Mae cyfran y boblogaeth oedran gweithio sydd ag o leiaf gymwysterau addysg uwch wedi cynyddu’n sylweddol yn ystod y 15 mlynedd diwethaf; gan godi 12 pwynt canran yn y cyfnod rhwng 2009 a 2021, gan barhau i godi ers hynny.

Un o’r cerrig milltir cenedlaethol ar gymwysterau yw y bydd 75% o oedolion o oedran gweithio yng Nghymru yn gymwys i lefel 3 neu uwch erbyn 2050. Yn 2024, roedd 68.6% o oedolion o oedran gweithio yng Nghymru wedi cymhwyso i lefel 3 neu uwch.

Rhwng 2008 a 2021, roedd gostyngiadau mawr yng nghyfran yr oedolion o oedran gweithio heb gymwysterau. 7.9% oedd y gyfran hon yn 2024. Roedd cyfran yr oedolion o oedran gweithio a oedd wedi cymhwyso i lefel 2 o leiaf (sy’n cyfateb i 5+ TGAU gradd A* i C) yn 87.6% yn 2024.

Mae oedolion hŷn yn fwy tebygol o fod heb unrhyw gymwysterau nag oedolion iau. 

Yn y boblogaeth oedran gweithio, nid oedd gwahaniaeth sylweddol yng nghyfran y dynion a'r menywod oedd heb unrhyw gymwysterau. Ond, mae menywod yn fwy tebygol o feddu ar gymwysterau lefel 4 neu uwch.

Ffigur 1.9: lefel y cymwysterau uchaf a ddelir gan oedolion o oedran gweithio, 2008 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 1.9: mae lefelau cymwysterau yng Nghymru wedi cynyddu’n raddol ers 2008, er bod toriad yn y gyfres rhwng 2021 a 2022 oherwydd materion yn ymwneud â chymharu. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth, SYG 

[Nodyn 1] Ni ellir cymharu amcangyfrifon ar gyfer 2022 ymlaen â blynyddoedd blaenorol yn dilyn newidiadau i’r cwestiynau ar gymwysterau Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth.

Y garreg filltir genedlaethol arall ar gymwysterau yw y bydd canran yr oedolion o oedran gweithio sydd heb gymwysterau yn 5% neu lai ym mhob awdurdod lleol yng Nghymru erbyn 2050. Yn 2024, roedd gan chwech o'r 22 awdurdod lleol yng Nghymru 5% neu lai o oedolion o oedran gweithio heb unrhyw gymwysterau – Ceredigion (2.3%), Powys (3.1%), Wrecsam (3.2%), Sir Fynwy (3.9%), Gwynedd (4.0%), Bro Morgannwg (4.2%). Roedd cyfran yr oedolion o oedran gweithio heb unrhyw gymwysterau ar ei huchaf ym Mlaenau Gwent (13.8%) a Rhondda Cynon Taf (13.6%). 

Ffigur 1.10: cyfran y boblogaeth oedran gweithio heb unrhyw gymwysterau yn ôl awdurdod lleol, 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 1.10: siart far yn dangos cyfran y boblogaeth oedran gweithio heb unrhyw gymwysterau ym mhob awdurdod lleol yn 2024. Mae'r gyfran yn llai na 5% yng Ngheredigion, Powys, Wrecsam, Sir Fynwy, Gwynedd a Bro Morgannwg, ond mae dros 13% ym Mlaenau Gwent a Rhondda Cynon Taf.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth, SYG

Cynyddodd cyrhaeddiad mewn ysgolion yn ystod y blynyddoedd cyn y pandemig, ond amharwyd ar arholiadau cyhoeddus (fel TGAU a Safon Uwch), yn enwedig yn 2020 a 2021 oherwydd pandemig COVID-19. Yn y blynyddoedd hynny cafodd yr holl raddau a fyddai wedi cael eu dyfarnu ar ôl arholiad eu disodli gan raddau a aseswyd neu a bennwyd gan ganolfan. Roedd y flwyddyn academaidd 2021 i 2022 yn flwyddyn o drawsnewid lle roedd disgyblion yn sefyll arholiadau ysgrifenedig gyda rhai addasiadau, ac ym mlwyddyn ysgol 2022/23 roedd newid pellach yn ôl i drefniadau asesu cyn y pandemig (gan gadw rhywfaint o gymorth i ddysgwyr). Yn ystod blwyddyn ysgol 2023 i 2024 bu adferiad llawn o'r trefniadau arholiadau cyn y pandemig. Mae rhagor o fanylion am y trefniadau hyn ar gael yn ein cyhoeddiad Canlyniadau arholiadau blynyddol.

Y sgôr 9 pwynt wedi’i chapio yw’r dangosydd cenedlaethol ar berfformiad ysgolion uwchradd sy’n canolbwyntio ar naw canlyniad gorau disgyblion blwyddyn 11 ar lefel TGAU, gan gynnwys rhai gofynion penodol i bwnc. 

Yn 2023 i 2024, cyfartaledd y dangosydd capio 9 (fersiwn mesurau dros dro) oedd 352.1 pwynt, gostyngiad bach o 358.1 pwynt yn 2022 i 2023. Mae canlyniadau plant o gefndiroedd o amddifadedd yn dal i fod yn waeth. 

Yn 2023 i 2024 sgoriodd disgyblion a oedd yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim 298.6 pwynt a sgoriodd disgyblion nad oeddent yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim 378.2 pwynt ar gyfartaledd yn y dangosydd “capio 9” (fersiwn mesurau dros dro). Mae hyn yn golygu bod disgyblion nad ydynt yn gymwys yn sgorio 79.6 pwynt yn fwy na disgyblion sydd ddim yn gymwys. Mae hyn yn ostyngiad yn y bwlch o 87.1 pwynt yn 2022 i 2023.

Ffigur 1.11: cyrhaeddiad yn yr ysgol: Dangosydd Capio 9 (fersiwn mesur dros dro) yn ôl cymhwysedd Prydau Ysgol am Ddim, blynyddoedd academaidd 2018 i 2019, 2022 i 2023 a 2023 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 1.11: siart far yn dangos y dangosydd capio 9 cyfartalog ar gyfer myfyrwyr sy’n gymwys i gael prydau ysgol am ddim a’r myfyrwyr sydd ddim yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim ym mlynyddoedd academaidd 2018 i 2019, 2022 i 2023, 2023 i 2024. Cafodd disgyblion oedd ddim yn gymwys i gael prydau ysgol am ddim sgôr uwch ym mhob un o'r blynyddoedd a ddangosir.

Ffynhonnell: Canlyniadau Arholiadau, Llywodraeth Cymru

[Nodyn 1] Ni adroddwyd ar y dangosydd Capio 9 rhwng 2019 i 2020 a 2021 i 2022 oherwydd y tarfu a achoswyd gan y pandemig COVID-19.

Roedd fersiynau blaenorol o adroddiad Llesiant Cymru yn cynnwys dadansoddiad pellach o:

• asesiad o gyfnod datblygu disgyblion pedair oed mewn mathemateg, iaith, llythrennedd a chyfathrebu yn ymwneud â Fframwaith y Cyfnod Sylfaen. Nid yw’r wybodaeth hon yn cael ei chasglu bellach oherwydd bod y Cwricwlwm newydd i Gymru wedi cael ei roi ar waith fesul cam o fis Medi 2022. 

Mae Trosolwg o’r farchnad lafur, yn rhoi diweddariad ar y farchnad lafur yng Nghymru bob mis.

Mae dangosfwrdd economi Cymru mewn rhifau yn dangos tueddiadau yn y canlyniadau economaidd allweddol i Gymru, o’i gymharu â’r Deyrnas Unedig.

Mae adroddiad Economaidd ac Ariannol Cymru yn adolygu’r datblygiadau economaidd diweddar a’r rhagolygon ariannol sy’n wynebu Cymru.

Mae sawl astudiaeth sy'n ymwneud â chynhyrchiant ac incwm gwirioneddol, er enghraifft “Stagnation nation: the Inquiry” gan y Resolution Foundation a “The UK Productivity puzzle in an international comparative perspective” (Wiley Online Library).

Mae rhagor o wybodaeth am incwm rhanbarthol ar gael gan y Sefydliad Astudiaethau Cyllid, Living standards, poverty and inequality in the UK.

Mae data ar y lefelau cymhwyster uchaf hefyd ar gael o’r Cyfrifiad Poblogaeth. Mae Cyfrifiad Addysg yng Nghymru (Cyfrifiad 2021) yn darparu crynodeb o ddata Cymru. Nid oes modd cymharu’r ystadegau sydd ar gael o’r Cyfrifiad yn uniongyrchol â’r rhai a gyflwynir yn yr adroddiad hwn ar Lesiant Cymru. Yn ogystal â’r gwahanol ddulliau casglu data, mae’r ystadegau hyn yn seiliedig ar oedolion o oedran gweithio (18 i 64 oed), ac mae’r rhai o’r Cyfrifiad yn seiliedig ar yr holl breswylwyr arferol 16 oed a hŷn.

Mae gwybodaeth am ddyfarnu graddau ar gyfer cymwysterau ysgol a choleg (TGAU, Safon Uwch, UG, Tystysgrif Her Sgiliau a Bagloriaeth Cymru) yn y blynyddoedd y mae COVID-19 yn effeithio arnynt ar gael yn y datganiadau isod: 

• Datganiad gan y Gweinidog Addysg, Kirsty Williams, Awst 2020
• Datganiad Ysgrifenedig: Yr Wybodaeth Ddiweddaraf am Gymwysterau Cyffredinol yn 2021 (20 Ionawr 2021)

Awdur: Luned Jones

Cymru gydnerth: cenedl sy’n cynnal ac yn gwella amgylchedd naturiol bioamrywiol gydag ecosystemau iach gweithredol sy’n cefnogi cydnerthedd cymdeithasol, economaidd ac ecolegol ynghyd â’r gallu i addasu i newid (er enghraifft, newid yn yr hinsawdd).

Mae data ar gyfer rhai o’r dangosyddion cenedlaethol yn awgrymu bod cynnydd yn cael ei wneud tuag at nod Cymru gydnerth. Ond mae rhywfaint o’r cynnydd hwn wedi arafu’n ddiweddar, ac mae angen rhagor o welliannau er mwyn cyrraedd y nod a’r cerrig milltir cenedlaethol. 

Roedd dangosydd arbrofol ar statws amrywiaeth fiolegol yng Nghymru a gyhoeddwyd yn 2021 yn dangos bod dosbarthiad rhywogaethau yng Nghymru wedi dirywio dros y tymor hir ond ei fod yn sefydlog yn fwy diweddar.. Mae’r rhan fwyaf o fathau o gynefinoedd wedi gweld gostyngiad mewn amrywiaeth dros y 100 mlynedd diwethaf, gyda chyfradd y dirywiad yn cynyddu o’r 1970au ymlaen. Mae’r dangosydd cenedlaethol ar garbon mewn pridd ar gyfer 2021 i 2023 yn dangos bod crynodiad y carbon yn ein huwchbridd yn sefydlog ar y cyfan, ar wahân i dir âr a choetir llydanddail lle gwelwyd bod carbon wedi’i golli o’r uwchbridd yn ddiweddar mewn perthynas â’r crynodiadau yn 2013 i 2016.

Mae ansawdd ein dŵr, boed mewn moroedd, afonydd, nentydd neu’r ddaear, wedi gwella’n gyffredinol dros y degawdau diwethaf. Ond, er bod peth cynnydd wedi’i wneud o ran diogelu a gwella ein dyfroedd, mae llawer i’w wneud eto. 

Mae ansawdd yr aer wedi gwella’n fawr ers y 1970au, ond mae’n parhau i fod yn risg i iechyd pobl a byd natur.

Mae Cymru wedi gweld gostyngiad o ran cynhyrchu gwastraff a gwelliannau sylweddol yn y cyfraddau ailgylchu gwastraff, ond rydym yn parhau i ddefnyddio adnoddau’n gyflymach nag y gellir eu hadnewyddu. 

Mae capasiti trydan wedi ei osod o ynni adnewyddadwy yn parhau i gynyddu ond ar gyfradd gryn arafach na’r blynyddoedd diwethaf. Roedd y gyfradd gosod ar gyfer capasiti ynni adnewyddadwy yn 2023 yr uchaf o’r pum mlynedd diwethaf, ond roedd 6 gwaith yn is na'r brig yn 2015. 

Mae’r Adroddiad ar Sefyllfa Adnoddau Naturiol 2020 yn darparu asesiad cynhwysfawr o gynnydd yn erbyn pedwar nod rheoli adnoddau naturiol yn gynaliadwy, a bydd diweddariad pellach yn cael ei gyhoeddi ym mis Rhagfyr 2025.

Y garreg filltir genedlaethol ar fioamrywiaeth yw gwrthdroi’r dirywiad mewn bioamrywiaeth drwy wella statws rhywogaethau ac ecosystemau erbyn 2030 a’u hadferiad clir erbyn 2050. 

Roedd dangosydd arbrofol ar statws amrywiaeth fiolegol yng Nghymru a gyhoeddwyd yn 2021 yn dangos bod dosbarthiad rhywogaethau yng Nghymru wedi dirywio dros y tymor hir ond ei fod yn sefydlog yn fwy diweddar. Er bod statws poblogaethau rhai rhywogaethau yng Nghymru wedi gwella, mae'r Adroddiad ar Sefyllfa Adnoddau Naturiol 2020 ac adroddiadau Sefyllfa Byd Natur blynyddol diweddar yn dangos bod bioamrywiaeth yn dirywio ar y cyfan. Mae dadansoddiad pellach o’r pwnc hwn ar gael yn adroddiad Llesiant Cymru 2021. 

Mae’r rhan fwyaf o fathau o gynefinoedd wedi gweld gostyngiad mewn amrywiaeth dros y 100 mlynedd diwethaf, gyda chyfradd y dirywiad yn cynyddu o’r 1970au ymlaen. Yn adroddiad Llesiant Cymru 2019, fe wnaethom adrodd bod 31% o’n tir yn cael ei ystyried yn lled-naturiol. Defnyddir y dangosydd cenedlaethol hwn i asesu cyfran ein tir sydd â chynefinoedd lled-naturiol, wedi eu haddasu llai gan mai’r rhain sydd fwyaf tebygol o ffurfio ecosystemau iach a chryf. 

Bydd pridd sy’n cael ei reoli’n dda yn diogelu’r bwyd sy’n cael ei gynhyrchu, yn cynnal cynefinoedd, yn helpu i reoli’r perygl o lifogydd ac yn lleihau costau trin dŵr. Mae’r dangosydd cenedlaethol ar garbon mewn pridd ar gyfer 2021 i 2023 yn dangos bod crynodiad y carbon yn ein huwchbridd yn sefydlog ar y cyfan, ar wahân i dir âr a choetir llydanddail lle gwelwyd bod carbon wedi’i golli o’r uwchbridd yn ddiweddar mewn perthynas â’r crynodiadau yn 2013 i 2016.

Mae ansawdd ein dŵr, boed mewn moroedd, afonydd, nentydd neu’r ddaear, yn gwella’n gyffredinol. 

Mae dŵr yn un o adnoddau naturiol Cymru rydym yn dibynnu arno’n gyson, gan gynnwys ar gyfer dŵr yfed, yr economi, diwydiant, trin carthffosiaeth ac amaethyddiaeth. Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025 roedd Dŵr Cymru a Hafren Dyfrdwy wedi darparu tua 920 megalitr y dydd (Ml/d) o ddŵr i ateb y galw, gyda mwy o alw yn ystod y cyfnodau prysuraf fel yn ystod tywydd sych a phoeth neu fannau poblogaidd ymysg twristiaid. Amcangyfrifir bod cyfanswm y dŵr ar gyfer cyflenwadau dŵr preifat (heb fod ar y prif gyflenwad) yn 13.8 Ml/d.

Mae data dangosydd cenedlaethol newydd ar gyfer 2024 yn dangos bod 40% o 933 o gyrff dŵr wyneb a dŵr daear mewn cyflwr da neu well. Mae hyn yn debyg i 2021 a chynnydd o 3 phwynt canran ers 2015.

Mae asesiadau i weld a yw ansawdd dŵr yn cydymffurfio ar gyfer y naw afon Ardal Cadwraeth Arbennig yng Nghymru wedi adolygu data monitro yn erbyn targedau newydd ar gyfer ffosfforws a dangosyddion llygredd ehangach.  Mewn perthynas â ffosfforws, aseswyd 122 o gyrff dŵr, a phasiodd hanner y targedau newydd.  

Mae dyfroedd ymdrochi o ansawdd da yn bwysig iawn i gymunedau'r arfordir, ymwelwyr a’r economi yng Nghymru. Yn ystod yr 8 mlynedd diwethaf, roedd bron pob dŵr ymdrochi yn bodloni'r safonau a osodwyd gan y Rheoliadau Dŵr Ymdrochi. Roedd ansawdd dŵr ymdrochi yn cael ei fonitro mewn 110 o safleoedd dynodedig ar hyd arfordir Cymru yn 2024. Roedd 108 o ddyfroedd ymdrochi yn cyrraedd y safonau. Dyfarnwyd bod 75 yn rhagorol, 28 wedi cyflawni sgôr dda a phump wedi cyrraedd y safon sylfaenol, ddigonol. Methodd dau ddŵr ymdrochi â chyrraedd y safon, ac aseswyd eu bod o safon wael, yr un fath ag yn 2023. Fel arfer, mae'r dosbarthiadau'n seiliedig ar 4 blynedd o ddata ansawdd dŵr ymdrochi.

Ffigur 2.1: ansawdd dŵr ymdrochi, canran y safleoedd dynodedig, 2017 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 2.1: siart llinell yn dangos ansawdd dŵr ymdrochi ar gyfer safleoedd dynodedig yng Nghymru rhwng 2017 a 2024. Yn 2024, roedd 68% yn cael eu hystyried yn rhagorol (y canran isaf ers 2017), 25% yn dda, 5% yn ddigonol ac 2% yn wael. 

Ffynhonnell: Adroddiad Ansawdd Dŵr Ymdrochi Cyfoeth Naturiol Cymru 2024

Nodyn 1: Fel arfer, mae'r dosbarthiadau'n seiliedig ar 4 blynedd o ddata ansawdd dŵr ymdrochi.

Mae’r asesiad risg llifogydd diweddaraf yn dangos bod rhai cartrefi yng Nghymru mewn perygl o lifogydd oherwydd moroedd, afonydd a dŵr wyneb, gyda rhai mewn perygl o lifogydd oherwydd mwy nag un math o lifogydd. Yn 2025, mae 1 o bob 7 (275,000) eiddo preswyl ac amhreswyl naill ai mewn perygl isel, canolig neu uchel o lifogydd. O ran y dangosydd cenedlaethol ar gyfer llifogydd, roedd bron i 49,000 o eiddo yng Nghymru mewn perygl uchel neu ganolig o lifogydd o afonydd a mwy na 80,000 o eiddo mewn perygl uchel neu ganolig o lifogydd llanw. O'r rhain, mae bron i 26,000 yn elwa o amddiffynfeydd rhag llifogydd afonydd, bron i 42,000 o amddiffynfeydd rhag llifogydd llanw a bron i 35,000 yn elwa o amddiffynfeydd rhag llifogydd afonydd a'r môr. 

Mae ansawdd yr aer wedi gwella’n fawr ers y 1970au, ond mae’n parhau i fod yn risg i iechyd pobl. 

Mae’r dangosydd cenedlaethol ar nitrogen deuocsid (NO2) yn dangos bod y lefelau crynodiad cyfartalog y mae pobl yn agored iddynt wedi bod yn gostwng ar y cyfan dros y degawd diwethaf. Ar ôl cyfnod o sefydlogrwydd cymharol rhwng 2017 a 2019 (tua 9 µg/m3), gostyngodd y crynodiad cyfartalog i 7 µg/m3 yn 2020 a 2021 gan godi ychydig i 8 µg/m3 yn 2022 cyn dychwelyd i 7 µg/m3 yn 2023. Gostyngodd y crynodiadau cyfartalog o ddeunydd gronynnol (PM10 a PM2.5) y mae pobl yn agored iddynt yn 2023 o tua 20%. 

Ceir y crynodiadau uchaf o allyriadau nitrogen deuocsid mewn ardaloedd trefol a ger ffyrdd prysur, sy’n adlewyrchu cyfraniad traffig a gweithgareddau trefol at ansawdd aer gwael. 

Mae llygredd aer yn cael effaith sylweddol ar iechyd y cyhoedd. Ar hyn o bryd, mae 44 o ardaloedd rheoli ansawdd aer yng Nghymru. 

Yn 2022, amcangyfrifodd Asiantaeth Diogelwch Iechyd y DU fod llygredd aer awyr agored hirdymor yn cyfrannu at yr hyn sy'n cyfateb i rhwng 29,000 a 43,000 o farwolaethau (ar oedrannau nodweddiadol) y flwyddyn yn y DU. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi amcangyfrif bod baich dod i gysylltiad â llygredd aer yn y tymor hir yn cyfateb i tua 1,000 i 1,400 o farwolaethau yng Nghymru bob blwyddyn. Nid yw hyn yn adlewyrchu marwolaethau 'gwirioneddol' o ganlyniad i lygredd aer, ond mae'n amcangyfrif o'r disgwyliad oes is 'gyfatebol', o'i grynhoi, y mae pawb yn ei brofi oherwydd llygredd aer. 

Ffigur 2.2: dangosyddion ansawdd aer, 2007 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 2.2: siart linell yn dangos gwelliant cyffredinol mewn dangosyddion ansawdd aer dros y cyfnod 2007 i 2023. 

Ffynhonnell: Dangosyddion Allyriadau Ansawdd Aer

Mae Cymru wedi gwneud cynnydd sylweddol o ran rheoli gwastraff dros y degawd diwethaf drwy gynyddu faint o wastraff sy’n cael ei ailgylchu, a lleihau faint sy’n cael ei waredu. Mae Cymru ar flaen y gad o ran ailgylchu gwastraff cartrefi, ond rydym yn parhau i ddefnyddio adnoddau’n gyflymach nag y gellir eu hadnewyddu.

Roedd gostyngiad sylweddol yn swm y gwastraff a gynhyrchir, nad yw’n cael ei ailgylchu, y pen, rhwng 2012 a 2019 (o 794kg i 523kg). Mae swm y gwastraff nad yw’n cael ei ailgylchu wedi gostwng ar gyfer pob un o’r tair elfen yn y dangosydd cenedlaethol hwn:

• gwastraff cartrefi
• gwastraff diwydiannol a masnachol
• gwastraff adeiladu a dymchwel 

Er bod y cydrannau diwydiannol a masnachol, a gwastraff adeiladu a dymchwel yn cael eu mesur o bryd i’w gilydd drwy arolygon, mae data mwy rheolaidd a chyfredol ar gael ar wastraff cartrefi.

Mae faint o wastraff cartrefi sy’n cael ei gynhyrchu, ond nad yw’n cael ei ailgylchu fesul unigolyn, wedi gostwng yn gyffredinol dros y degawd diwethaf, heblaw am gynnydd bychan yn ystod y pandemig COVID-19. Yn ystod y flwyddyn ariannol 2023 i 2024, ar gyfartaledd ni chafodd 168kg o wastraff cartrefi a gynhyrchwyd ei ailgylchu fesul unigolyn. 

Mae’r gyfradd ailgylchu (hynny yw, canran y gwastraff trefol awdurdod lleol a gafodd ei ailddefnyddio, ei ailgylchu neu ei gompostio) wedi cynyddu’n sylweddol yn ystod y ddau ddegawd diwethaf – o tua 5% ar ddiwedd y 1990au i ddwy ran o dair (66.6%) yn 2023 i 2024. 

Ffigur 2.3: canran gwastraff trefol awdurdodau lleol sy’n cael ei ailddefnyddio, ailgylchu neu gompostio, rhwng blwyddyn ariannol 2013 i 2014 a 2023 i 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 2.3: siart linell yn dangos bod canran y gwastraff trefol a gafodd ei ailddefnyddio, ailgylchu neu gompostio yng Nghymru wedi cynyddu’n gyffredinol o 54.3% yn 2013 i 2014 i 66.6% yn 2023 i 2024. 

Ffynhonnell: Gwastraff Trefol Awdurdodau Lleol, StatsCymru

Roedd tua thraean (34%) o'r trydan a gynhyrchwyd yng Nghymru yn dod o ffynonellau adnewyddadwy yn 2023, i fyny o 27% yn 2022, oherwydd bod llai yn cael ei gynhyrchu o nwy ffosil. Yn 2023, amcangyfrifwyd bod cynhyrchu trydan adnewyddadwy yng Nghymru yn cyfateb i 53% o'i defnydd o drydan, gan gynnwys colledion. 

Mae’r dangosydd cenedlaethol ar gyfer ynni adnewyddadwy yn ymwneud â chapasiti cynhyrchu ynni adnewyddadwy (trydan a gwres). Mae hyn wedi cynyddu'n sylweddol dros y degawd diwethaf, er bod y cynnydd wedi arafu dros y blynyddoedd diwethaf. Ar ddiwedd 2023, roedd y capasiti trydanol a osodwyd ar gyfer ynni adnewyddadwy yn 3,663 megawat (MW), ychydig yn uwch na’r flwyddyn flaenorol a mwy na dwywaith y capasiti yn 2012. Ddiwedd 2023, cyfanswm capasiti gwres adnewyddadwy yng Nghymru oedd 869 MW, 9% yn uwch na’r flwyddyn flaenorol a bron i bymtheg gwaith yn fwy na’r capasiti gwres yn 2012. Roedd y gyfradd gosod ar gyfer capasiti ynni adnewyddadwy yn 2023 yr uchaf o’r pum mlynedd diwethaf, ond roedd 6 gwaith yn is na'r brig yn 2015. 

Mae Cymru'n parhau i fod yn allforiwr trydan net i weddill y DU, Iwerddon a'r rhwydwaith trydan Ewropeaidd ehangach. 

Ffigur 2.4: y gallu i gynhyrchu ynni adnewyddadwy, 2012 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 2.4: siart linell yn dangos cynnydd sylweddol cyffredinol yn y capasiti trydan a gwres adnewyddadwy yng Nghymru rhwng 2012 a 2023, gyda’r cynnydd yn arafu yn y blynyddoedd diwethaf.

Ffynhonnell: Adroddiad Cynhyrchu Ynni yng Nghymru

Y garreg filltir genedlaethol ar berfformiad ynni anheddau yw y bydd pob cartref yng Nghymru yn cael perfformiad ynni digonol a chost-effeithiol erbyn 2050. Yn ôl Arolwg Cyflwr Tai Cymru, y flwyddyn ariannol 2017 i 2018, ystyriwyd bod gan 47% o anheddau preswyl berfformiad ynni digonol (sgôr SAP o 65 neu uwch). Mae Arolwg Tai pellach ar y gweill ar gyfer 2027 i 2028. 

Roedd fersiynau blaenorol o adroddiad Llesiant Cymru yn cynnwys dadansoddiad pellach o’r canlynol:

• llifogydd
• cynefinoedd lled-naturiol
• bioamrywiaeth
• mannau gwyrdd
• ansawdd pridd
• effeithlonrwydd ynni cartrefi

Mae’r Adroddiad ar Sefyllfa Adnoddau Naturiol 2020 (Cyfoeth Naturiol Cymru) yn darparu asesiad cynhwysfawr o’r graddau y mae adnoddau naturiol yn cael eu rheoli’n gynaliadwy. Bydd hwn yn cael ei ddiweddaru ym mis Rhagfyr 2025. 

 Porth Gwybodaeth Amgylcheddol Cymru (Cyfoeth Naturiol Cymru)

Adroddiad Sefyllfa Byd Natur ar gyfer Cymru (Partneriaeth Sefyllfa Byd Natur)

Awdur: Dr William Perks 

Cymru iachach: cymdeithas lle mae llesiant corfforol a meddyliol pobl cystal â phosibl a lle mae modd deall dewisiadau ac ymddygiad sydd o fudd i iechyd yn y dyfodol.

Ychydig o gynnydd sydd wedi'i wneud tuag at Gymru iachach, gyda llawer o ddangosyddion cenedlaethol yn dirywio a phandemig COVID-19 yn effeithio'n sylweddol ar dueddiadau.

Mae disgwyliad oes iach wedi gostwng ar gyfer dynion a menywod ers 2011 i 2013. Mae'r bwlch rhwng yr ardaloedd mwyaf difreintiedig a lleiaf difreintiedig hefyd wedi ehangu i fenywod, gan leihau i ddechrau i ddynion hyd at 2018 i 2020 cyn ehangu eto hyd at 2020 i 2022. 

Mae cyfran y babanod sengl sy'n cael eu geni gyda phwysau geni isel wedi dangos cynnydd yn ystod y degawd diwethaf, gan godi i 6.3% yn y cyfnod diweddaraf, y gyfradd uchaf a gofnodwyd. 

Mae canran yr oedolion â dau ymddygiad iach neu fwy wedi gostwng rhwng blwyddyn ariannol 2016 i 2017 a 2019 i 2020. Ers 2020 i 2021, mae'n ymddangos bod y duedd wedi gwella ychydig, er bod newidiadau yn y dulliau yn cyfyngu ar y gallu i gymharu ar draws y gyfres amser lawn.

Ymysg pobl ifanc, mae’r ganran â dau ymddygiad iach neu fwy wedi gwella ers 2017.

Roedd sgoriau llesiant meddyliol oedolion a'r bwlch rhwng y mwyaf a'r lleiaf difreintiedig yn sefydlog rhwng blynyddoedd ariannol 2016 i 2017 a 2018 i 2019. Ers 2021 i 2022, mae'n ymddangos bod y duedd hefyd wedi aros yn sefydlog, er bod newidiadau yn y dulliau yn cyfyngu ar y gallu i gymharu ar draws y gyfres amser lawn.

Ar gyfer pobl ifanc, gostyngodd y sgoriau llesiant meddyliol cyfartalog ar draws y gyfres amser, gyda'r bwlch rhwng golud teuluol isel ac uchel yn cynyddu. 

Mae amodau tai wedi gwella, gyda 82% o anheddau heb beryglon difrifol yn 2017 i 2018, i fyny o 71% yn 2008, ar draws pob math o dai.

Roedd disgwyliad oes wedi bod yn codi ers yr Ail Ryfel Byd, ond mae wedi arafu dros y degawd diwethaf. 

Y prif gyfranwyr at welliannau yn y gorffennol oedd pobl 60 i 84 oed, er bod y cynnydd yn y grŵp hwn wedi arafu erbyn hyn.

Yn 2021 i 2023, cynyddodd disgwyliad oes o'i gymharu â 2020 i 2022, gan godi i 82.0 o flynyddoedd i fenywod a 78.1 o flynyddoedd i ddynion, a bellach maent yn debyg i’r cyfnod diwethaf cyn y pandemig COVID-19 (2017 i 2019).

Gostyngodd disgwyliad oes iach yn yr un cyfnod i 60.3 o flynyddoedd i ddynion a 59.6 o flynyddoedd i fenywod, y ddau yn is na 2020 i 2022 a 2011 i 2013, pan ddechreuodd y gyfres amser. 

Ffigur 3.1: disgwyliad oes a disgwyliad oes iach adeg geni, yn ôl rhyw, rhwng 2001 i 2003 a 2021 i 2023 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 3.1: siart linell yn dangos bod disgwyliad oes wedi bod yn cynyddu ond wedi arafu a gostwng yn ddiweddar. Mae disgwyliad oes iach hefyd wedi gostwng, gyda gostyngiad nodedig ymysg menywod.

Ffynhonnell: Disgwyliad oes a Disgwyliadau oes a chyflwr iechyd yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon, Y Swyddfa Ystadegau Gwladol (SYG)

[Nodyn 1] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Yn 2024, gostyngodd nifer y marwolaethau o gymharu â 2023 ond roedd yn dal yn uwch na'r lefelau cyn y pandemig. 

Mae’r tueddiadau tymor hir yn dangos gostyngiad yn y cyfraddau marwolaethau safonedig yn ôl oedran, sydd wedi’u haddasu ar gyfer maint a strwythur oedran y boblogaeth, er bod y rhain hefyd yn dal yn uwch na'r lefelau cyn y pandemig. 

Dementia a chlefyd Alzheimer a chlefyd isgemia'r galon oedd prif achosion marwolaeth. 

Ffigur 3.2: cyfradd farwolaethau safonedig yn ôl oedran fesul 100,000 o bobl, 1994 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 3.2: siart linell yn dangos gwelliannau mewn cyfraddau marwolaethau safonedig yn ôl oedran dros y tymor hir

Ffynhonnell: Marwolaethau sydd wedi eu cofrestru yng Nghymru a Lloegr, SYG 

Y garreg filltir genedlaethol ar gyfer disgwyliad oes iach yw cynyddu disgwyliad oes iach oedolion a lleihau’r bwlch rhwng disgwyliad oes iach yr ardaloedd o amddifadedd lleiaf a mwyaf gan o leiaf 15% erbyn 2050.

Mae llawer o anghydraddoldebau o ran disgwyliad oes a marwolaeth o hyd. 

Rhwng 2013 i 2015 a 2020 i 2022, cynyddodd y bwlch mewn disgwyliad oes iach rhwng yr ardaloedd mwyaf difreintiedig a lleiaf difreintiedig i fenywod ac i ddynion, gan ostwng i ddechrau hyd at 2018 i 2020, ond gan gynyddu eto wedyn hyd at 2020 i 2022. 

Mae'r bwlch disgwyliad oes yn llai na’r bwlch disgwyliad oes iach i ddynion a menywod ond mae hefyd wedi bod yn cynyddu i'r ddau, sy'n arwydd o anghydraddoldeb cynyddol. 

Ffigur 3.3: bwlch absoliwt mewn disgwyliad oes a’r disgwyliad oes iach rhwng yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf a lleiaf, dynion a menywod, rhwng 2011 i 2013 a 2020 i 2022 

Image

Disgrifiad o ffigur 3.3: siart linell yn dangos bod y bwlch mewn disgwyliad oes iach wedi cynyddu i fenywod ac wedi aros yn sefydlog i ddynion. Mae'r bwlch disgwyliad oes yn llai ar gyfer dynion a menywod ond mae wedi bod yn cynyddu i’r ddau.

Ffynhonnell: Disgwyliad oes iach yn ôl amddifadedd ardal genedlaethol, Cymru, cyfres amser SYG

Mae canran y babanod sengl pwysau geni isel wedi bod yn weddol sefydlog dros amser, rhwng 5% a 6%. Ond mae tuedd ar i fyny ers 2015, gyda 6.3% yn 2024 y gyfradd uchaf a gofnodwyd. 

Yn 2024, roedd gan 7.0% o fabanod benywaidd a 5.6% o fabanod gwrywaidd bwysau geni isel, sy'n gyson â phatrymau tymor hir.

Ffigur 3.4: canran y genedigaethau unig blant gyda phwysau geni o lai na 2,500g, 2005 i 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 3.4: siart linell yn dangos bod cyfradd y babanod pwysau geni isel wedi amrywio rhwng 5% a 6%. Mae’r tuedd ar i fyny ers 2015, gyda'r gyfradd uchaf a gofnodwyd yn 2024.

Ffynhonnell: Ystadegau mamolaeth a genedigaethau, Llywodraeth Cymru

Dyma’r cerrig milltir cenedlaethol ar ymddygiad iach oedolion a phlant o ran ffordd o fyw:

• cynyddu’r ganran sydd â dau neu fwy o ymddygiadau iach i fwy na 97% ar gyfer oedolion erbyn 2050
• cynyddu’r ganran sydd â dau ymddygiad iach neu fwy i 94% yn achos plant erbyn 2035 ac i dros 99% erbyn 2050

Addaswyd Arolwg Cenedlaethol Cymru oherwydd y pandemig, felly nid yw'n bosibl cymharu’r canlyniadau ar gyfer oedolion yn uniongyrchol o'r cyfnod cyn blwyddyn ariannol 2020 i 2021.

Cyn y pandemig, rhwng 2016 i 2018 a 2019 i 2020, roedd canran yr oedolion a ddywedodd fod ganddynt ddau neu fwy ymddygiad ffordd o fyw iach wedi gostwng, ac roedd ychydig yn is na’r garreg filltir genedlaethol. Mae’n ymddangos bod y duedd ers 2020 i 2021 wedi gwella ychydig ond nid yw’n debyg i’r blynyddoedd blaenorol.

Yn 2024 i 2025, fe wnaeth 93.6% o oedolion ddweud eu bod yn dilyn dau ymddygiad ffordd o fyw iach neu fwy, fel peidio ag ysmygu, yfed o fewn y canllawiau, bwyta ffrwythau a llysiau, bod yn gorfforol egnïol, a chynnal pwysau iach. 

Yn 2024 i 2025, roedd canran yr oedolion â dau ymddygiad iach neu fwy o ran eu ffordd o fyw yn is ymysg dynion, oedolion 45 i 64 oed, a'r rhai sy'n byw mewn ardaloedd mwy difreintiedig. 

Ffigur 3.5: canran yr oedolion sydd â dau neu fwy o ymddygiadau ffordd iach o fyw, rhwng blynyddoedd ariannol 2016 i 2017 a 2024 i 2025 [Nodyn 1] [Nodyn 2] [Nodyn 3] [Nodyn 4]

Image

Disgrifiad o ffigur 3.5: siart linell yn dangos bod canran yr oedolion â dau ymddygiad iach neu fwy wedi dirywio rhwng 2016 i 2017 a 2019 i 2020. Mae'n ymddangos bod y duedd ers 2020 i 2021 wedi gwella ychydig.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth Cymru

[Nodyn 1] Nid oes modd cymharu canlyniadau 2020 i 2021 â'r blynyddoedd blaenorol

[Nodyn 2] Mae’r canlyniadau o 2020 i 2021 ar gyfer chwarter 4 yn unig ac nid ar gyfer data blynyddol

[Nodyn 3] Ni chynhaliwyd yr Arolwg Cenedlaethol yn 2023 i 2024 felly nid oes data ar gyfer y flwyddyn honno

[Nodyn 4] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Ym mlwyddyn academaidd 2023 i 2024, cyrhaeddodd 90.7% o bobl ifanc 11 i 16 oed y garreg filltir genedlaethol ar gyfer ymddygiadau ffordd iach o fyw, sy'n welliant ar y blynyddoedd blaenorol. Mae'r ymddygiadau hyn yn cynnwys peidio ag ysmygu, yfed alcohol yn anaml, bwyta ffrwythau neu lysiau bob dydd, a bod yn gorfforol egnïol am o leiaf awr bob dydd.

Nododd pobl ifanc lefelau isel o ysmygu (4.2%) ac yfed alcohol (35.6%) ond hefyd lefelau isel o fwyta ffrwythau neu lysiau bob dydd (46.5%) neu fod yn gorfforol egnïol am awr neu fwy bob dydd (18.3%). Ers 2017, mae ysmygu ac alcohol wedi gwella, ond mae deiet a gweithgarwch corfforol wedi aros yr un fath.

Ffigur 3.6: canran y bobl ifanc 11 i 16 oed gyda dau neu ragor o ymddygiadau iach, 2017 i 2018 (blwyddyn academaidd) i 2023 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 3.6: siart linell yn dangos bod canran y bobl ifanc â dau ymddygiad iach neu fwy wedi gwella rhwng 2017 i 2018 a 2023 i 2024.

Ffynhonnell: Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion

[Nodyn 1] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Y garreg filltir genedlaethol ar lesiant meddyliol yw gwella llesiant meddyliol cymedrig oedolion a phlant a dileu’r bwlch mewn llesiant meddyliol cymedrig oedolion a phlant rhwng yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf a lleiaf yng Nghymru erbyn 2050

Addaswyd Arolwg Cenedlaethol Cymru oherwydd y pandemig, felly nid yw'n bosibl cymharu’r canlyniadau ar gyfer oedolion yn uniongyrchol o'r cyfnod cyn 2020 i 2021.

Ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025, y sgôr llesiant meddyliol cyfartalog ymysg oedolion oedd 48.4 ar Raddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin (WEMWBS), sy'n dangos llesiant canolig, yn debyg i'r flwyddyn flaenorol. 

Roedd 33% o sgoriau oedolion yn cyfateb i lesiant meddyliol isel, 52% i lesiant meddyliol canolig a 15% i lesiant meddyliol uchel.

Mae’r bwlch yn sgôr gyfartalog WEMWBS rhwng yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf a lleiaf wedi aros yn debyg ers 2021 i 2022.

Ffigur 3.7: Sgôr Gyfartalog Graddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer oedolion, yn ôl amddifadedd, rhwng 2016 i 2017 a 2024 i 2025 [Nodyn 1] [Nodyn 2]

Image

Disgrifiad o ffigur 3.7: siart linell yn dangos na wnaeth y sgôr llesiant meddyliol cyfartalog ddangos newid sylweddol cyn 2018 i 2019 nac ers 2021 i 2022. 

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth Cymru 

[Nodyn 1] Nid oes modd cymharu canlyniadau 2021 i 2022 â'r blynyddoedd blaenorol

[Nodyn 2] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Gan ddefnyddio Graddfa Fer Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin (SWEMWBS), mae’r sgôr llesiant meddyliol cyfartalog ar gyfer pobl ifanc rhwng 11 ac 16 oed wedi gostwng o 24 yn 2017 i 2018 i 23.5 yn 2023 i 2024, gan nodi gostyngiad mewn llesiant meddyliol. 

Mae sgoriau o’r SWEMWBS yn seiliedig ar set fyrrach o gwestiynau i’r WEMWBS oedolion ac felly nid yw’r sgoriau’n cyfateb yn uniongyrchol.

Mae'r bwlch rhwng grwpiau o olud teuluol isel ac uchel wedi ehangu o 1.7 yn 2017 i 2018 i 2.0 yn 2023 i 2024.

Pobl ifanc oedd ddim yn ystyried eu hunain yn fechgyn nac yn ferched oedd â'r lefel llesiant isaf, yna merched, gyda bechgyn yn nodi'r lefel uchaf. Roedd llesiant meddyliol hefyd yn gostwng yn ôl oedran.

Ffigur 3.8: Sgôr Gyfartalog Graddfa Fer Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer pobl ifanc 11 i 16 oed, yn ôl golud, rhwng blwyddyn academaidd 2017 i 2018 a 2023 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 3.8: siart linell yn dangos bod y sgôr llesiant meddyliol cyfartalog ar gyfer pobl ifanc wedi gostwng rhwng 2017 i 2018 a 2023 i 2024. Mae'r bwlch rhwng y rhai o olud teuluol isel ac uchel wedi ehangu.

Ffynhonnell: Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion

[Nodyn 1] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Mae amrywiaeth o ffactorau'n dylanwadu ar iechyd, gan gynnwys cyflogaeth, llygredd aer, a thai. Mae cyflwr tai wedi gwella dros y degawd hyd at blwyddyn ariannol 2017 i 2018, gan leihau risgiau iechyd. 

Dangosodd yr Arolwg Cyflwr Tai Cymru diweddaraf yn 2017 i 2018 nad oedd gan 82% o gartrefi beryglon difrifol (categori 1), i fyny o 71% yn 2008, gyda gwelliannau ar draws pob math o dai.

Mae tai hefyd yn cael eu hasesu gan ddefnyddio'r System Mesur Iechyd a Diogelwch ar gyfer Tai (HHSRS), yn y sector rhentu preifat yn bennaf ac fel arfer mewn ymateb i gwynion. O'r herwydd, nid oes modd cymharu'r ffigurau hyn yn uniongyrchol ag Arolwg Cyflwr Tai Cymru yn ehangach. Yn 2023 i 2024, nid oedd peryglon categori 1 yn bresennol yn 66% o’r asesiadau hyn, sy'n gyson â blynyddoedd blaenorol. 

Awdur: Scott Clifford

Cymru sy'n fwy cyfartal: Cymdeithas sy’n galluogi pobl i gyflawni eu potensial ni waeth beth yw eu cefndir neu eu hamgylchiadau (gan gynnwys eu cefndir a’u hamgylchiadau economaidd-gymdeithasol). 

Mae’r bennod hon wedi’i threfnu yn ôl nodwedd warchodedig, ac mae’n dwyn ynghyd ddadansoddiadau cydraddoldeb ar gyfer amrediad o ddangosyddion cenedlaethol lle mae’r rhain ar gael. Fodd bynnag, mae rhai dadansoddiadau o gydraddoldeb yn cael sylw mewn penodau eraill ac mae maint ac ansawdd y data sydd ar gael yn amrywio yn ôl nodwedd warchodedig. 

Roedd y bennod hon yn arfer cynnwys adran a oedd yn canolbwyntio ar ddata sy’n ymwneud ag anfantais economaidd-gymdeithasol. Fodd bynnag, nid oedd yn cynnwys llawer o wybodaeth am gefndir economaidd-gymdeithasol ac effaith hyn ar bobl sy’n cyflawni eu potensial. Byddwn yn parhau i adolygu cynnwys y bennod hon wrth i ragor o ddata ar gefndir economaidd-gymdeithasol ddod ar gael. 

Mae yna garreg filltir genedlaethol i leihau’r bwlch tlodi rhwng pobl yng Nghymru sydd â rhai nodweddion allweddol a gwarchodedig (sy’n golygu eu bod fwyaf tebygol o fod mewn tlodi) a’r rhai heb y nodweddion hynny erbyn 2035. Mae data ar dlodi incwm ac amddifadedd materol yn ôl nodweddion gwarchodedig wedi cael eu cynnwys drwy gydol y bennod hon os yw’r ffynonellau data hynny ar gael. I gael gwybodaeth fwy cyffredinol am anfantais economaidd-gymdeithasol, trowch at y bennod ar Gymru lewyrchus. 

Mae’r data ar amddifadedd materol, llesiant meddyliol a theimladau o ddiogelwch yn dod o Arolwg Cenedlaethol Cymru. Fodd bynnag, mae maint y sampl ar gyfer blwyddyn ariannol 2024 i 2025 yn llai nag mewn blynyddoedd blaenorol ac mae cyfansoddiad y bobl yn y sampl yn llai cynrychioliadol o boblogaeth Cymru nag mewn blynyddoedd blaenorol. Gallai hyn effeithio ar yr amcangyfrifon ar gyfer y dangosyddion hyn. Gweler yr adroddiad ansawdd Arolwg Cenedlaethol Cymru i gael rhagor o wybodaeth.

Bu cynnydd cymysg tuag at gyflawni’r nod. Mae rhai o’r dangosyddion cenedlaethol yn dangos gwelliant yn y blynyddoedd diwethaf, yn enwedig y gostyngiad yn y bwlch cyflogaeth ar gyfer pobl anabl a’r bwlch cyflog rhwng menywod a dynion. Fodd bynnag, nid yw rhai o'r dangosyddion yn dangos fawr ddim arwydd o welliant neu maent wedi dirywio, fel menywod yn dweud eu bod yn teimlo'n llai diogel yn bersonol a lefelau uchel o dlodi incwm mewn aelwydydd lleiafrifoedd ethnig. 

Mae carreg filltir genedlaethol i ddileu’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau, anabledd ac ethnigrwydd erbyn 2050. Yn gyffredinol, mae'r bwlch cyflog rhwng y rhywiau wedi bod yn lleihau dros y ddau ddegawd diwethaf, a gostyngodd i 1.9% yn 2024. Mae'r bwlch cyflog o ran ethnigrwydd ac anabledd yn gyfnewidiol iawn, sy'n golygu na allwn benderfynu a fu newid sylweddol ers 2015.

Mae’r bwlch rhwng y gyfradd cyflogaeth ar gyfer gwahanol grwpiau wedi lleihau’n gyffredinol dros y degawd diwethaf. Rhwng blynyddoedd ariannol 2014 i 2015 a 2024 i 2025, mae’r bwlch rhwng cyfradd cyflogaeth unigolion anabl a’r rhai nad ydynt yn anabl wedi gostwng 4.9 pwynt canran ac mae’r bwlch rhwng unigolion Gwyn ac unigolion o gefndir Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol wedi gostwng 5.0 pwynt canran. 

Mae tlodi wedi bod yn sefydlog dros y degawd diwethaf gydag oddeutu 1 o bob 5 o bobl yn byw mewn tlodi incwm cymharol. Plant yw’r grŵp oedran sydd fwyaf tebygol o fod mewn tlodi o hyd. Mae aelwydydd sydd â pherson anabl neu bennaeth aelwyd Du, Asiaidd neu Ethnig Leiafrifol hefyd yn fwy tebygol o fod mewn tlodi.

Mae llesiant meddyliol hunangofnodedig wedi gostwng o 50.9 yn y flwyddyn ariannol 2016 i 2017 i 48.4 yn 2024 i 2025. Yn gyffredinol, mae llesiant meddyliol pobl hŷn, pobl sydd ddim yn anabl a phobl o gefndir Du, Asiaidd a Lleiafrifoedd Ethnig yn uwch. 

Rhwng blynyddoedd ariannol 2016 i 2017 a 2024 i 2025, mae canran y dynion a menywod a ddywedodd eu bod yn teimlo’n ddiogel gartref, wrth gerdded yn yr ardal leol a theithio wedi aros yr un fath fwy neu lai, sef ychydig dros 80% i ddynion a tua 55% i fenywod.

Mae’r dangosyddion yn dangos gwahaniaethau mewn addysg, cyflogaeth, amddifadedd a llesiant ar draws dynion a menywod. 

Mae’r bennod hon yn defnyddio amrywiaeth o ffynonellau data ar ryw. Bydd gan bob ffynhonnell ddata ddull o gasglu data am ryw neu rywedd sy’n cyd-fynd ag anghenion ei defnyddwyr, sy’n golygu na fydd llawer o gysondeb rhwng y diffiniadau o ryw a rhywedd ar draws y ffynonellau. Mae’r adran ddiweddarach ar hunaniaeth rhywedd yn cynnwys data am y rheini y mae eu hunaniaeth rhywedd yn wahanol i’r rhyw a gofrestrwyd adeg eu geni.

Mae merched yn parhau i gael deilliannau addysgol gwell ar lefel TGAU. Yn y flwyddyn academaidd 2023 i 2024 sgoriodd merched 363.6 a sgoriodd bechgyn 341.4 pwynt ar gyfartaledd yn y dangosydd Capio 9 TGAU (fersiwn mesur dros dro). Mae hyn yn golygu bod merched yn sgorio 22.2 pwynt yn fwy na bechgyn. Lleihaodd hyn y bwlch o 32.9 pwynt yn 2018 i 2019, a 24.0 pwynt yn 2022 i 2023.

O ran y boblogaeth oedran gweithio, nid oedd gwahaniaeth sylweddol yng nghyfran y dynion a'r menywod oedd heb unrhyw gymwysterau yn 2024. Ond, roedd menywod yn fwy tebygol o feddu ar gymwysterau lefel 4 neu uwch. 

Mae cyfraddau cyflogaeth ar gyfer pobl 16-64 yng Nghymru yn is ar gyfer menywod nag ar gyfer dynion (70.5% a 76.2% yn y drefn honno yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025). Mae hyn yn berthnasol i’r cyfraddau anweithgarwch economaidd uwch (heb gynnwys myfyrwyr) ar gyfer menywod (23.3%) na dynion (16.5%) dros y cyfnod hwn. Mae’r gwahaniaeth hwn yn cael ei sbarduno, i ryw raddau, gan gyfrifoldebau gofalu (edrych ar ôl teulu/cartref) sy’n cynrychioli cyfran uwch o fenywod a oedd yn economaidd anweithgar na dynion.

Ffigur 4.1: cyfradd cyflogaeth (canran y boblogaeth 16 i 64 oed) yn ôl rhyw a blwyddyn ariannol, 2005-06 i 2024-25 (cyfraddau am y flwyddyn yn dod i ben ym mis Mawrth)

Image

Disgrifiad o ffigur 4.1: siart linell yn dangos cyfraddau cyflogaeth ar gyfer pobl rhwng 16 a 64 oed yn ôl rhyw rhwng blynyddoedd ariannol 2005 i 2006 a 2024 i 2025. Lleihaodd y bwlch yn y gyfradd gyflogaeth yn 2024 i 2025 o gymharu â’r flwyddyn flaenorol, wrth i’r gyfradd cyflogaeth ar gyfer dynion leihau i 76.2%, tra bod y gyfradd gyflogaeth ar gyfer menywod wedi cynyddu ychydig i 70.5%.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth, y Swyddfa Ystadegau Gwladol

Roedd y bwlch cyflog rhwng y rhywiau, ar sail enillion canolrifol amser llawn yr awr (heb gynnwys goramser), yn 1.9% yn 2024, gostyngiad o 3.0 pwynt canran o gymharu â’r flwyddyn flaenorol. Fodd bynnag, ar gyfer gweithwyr rhan-amser yng Nghymru, roedd menywod yn cael 3.5% yn fwy na dynion ar gyfartaledd (gostyngiad o 0.3 pwynt canran o’i gymharu â’r flwyddyn flaenorol). 

Wrth ystyried gweithwyr llawnamser a rhan-amser, mae’r bwlch cyflog rhwng y rhywiau yn dal yn sylweddol uwch ar 8.9% yn 2024. Mae hyn yn uwch nag ar gyfer gweithwyr llawnamser a gweithwyr rhan-amser, oherwydd mae menywod yn llenwi mwy o swyddi rhan-amser, sydd, o’u cymharu â swyddi llawnamser, â thâl canolrifol is yr awr. Cymru oedd â'r ail fwlch cyflog lleiaf (gweithwyr amser llawn) rhwng y rhywiau o blith 12 gwlad a rhanbarth y DU.

Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd canran debyg o fenywod a dynion yn cael eu hystyried yn rhai sydd mewn amddifadedd materol. Mewn blynyddoedd arolwg blaenorol, roedd menywod yn gyson yn fwy tebygol o gael eu hystyried mewn amddifadedd materol. Roedd sampl Arolwg Cenedlaethol Cymru yn llai yn 2024i 2025 nag mewn blynyddoedd blaenorol ac roedd yn cynnwys llai o bobl o ardaloedd incwm isel. Gallai hyn fod wedi effeithio ar yr amcangyfrifon ar gyfer amddifadedd materol. 

Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd llesiant meddyliol yr oedd pobl yn ei gofnodi (fel sy’n cael ei fesur gan Raddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer oedolion) fymryn yn uwch i ddynion na menywod, gyda dynion yn cael sgôr gymedrig o 49.0 a menywod yn cael sgôr gymedrig o 47.8. Roedd lefelau unigrwydd yr oedd dynion a menywod yn eu cofnodi yn debyg yn y data diweddaraf sydd ar gael (2022 i 2023). 

Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd menywod yn llai tebygol o ddweud eu bod yn teimlo’n ddiogel gartref, yn eu hardal leol ac wrth deithio (56%) o’i gymharu â dynion (82%).

Mae’r dangosyddion yn dangos gwahaniaethau mewn llesiant ac amddifadedd ar draws gwahanol grwpiau oedran. 

Mae llesiant y mae pobl yn ei gofnodi yn tueddu i fod yn uwch mewn grwpiau oedran hŷn, gydag unigrwydd hefyd yn is mewn oedolion hŷn. Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd llesiant meddyliol yr oedd pobl yn ei gofnodi (fel sy’n cael ei fesur gan Raddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer oedolion) yn 47.5 ar gyfer y rhai 16 i 44 oed o'i gymharu â 49.7 ar gyfer y rhai 65 oed a hŷn. 

Plant yw’r grŵp poblogaeth sydd fwyaf tebygol o fod mewn tlodi incwm cymharol. Roedd y ffigurau diweddaraf yn dangos bod 31% o blant Cymru mewn tlodi cymharol o’i gymharu ag 15% o bensiynwyr. Ers dechrau’r 2000au, mae cyfran uwch o’r boblogaeth o oedran gweithio wedi bod mewn tlodi incwm cymharol na phensiynwyr.

Wrth edrych ar gyfran y boblogaeth oedolion sy’n byw mewn amddifadedd materol yn 2024 i 2025, mae darlun tebyg gyda’r rheini 25 i 44 oed yn fwyaf tebygol o fyw mewn amddifadedd materol (16%) a’r rheini sy’n 65 i 74 yn lleiaf tebygol (5%).

Ffigur 4.2: Amddifadedd Materol yn ôl grŵp oedran a blwyddyn ariannol, 2016-17 i 2024-25 (y flwyddyn sy’n dod i ben ym mis Mawrth)

Image

[Nodyn 1] Nid oes gan y blynyddoedd 2020 i 2021 a 2023 i 2024 ddata.

Disgrifiad o ffigur 4.2: siart linell yn dangos canran y gwahanol grwpiau oedran mewn amddifadedd materol rhwng blynyddoedd ariannol 2016 i 2017 a 2024 i 2025. Mae amddifadedd materol wedi bod ar ei uchaf ar gyfer y grŵp oedran 25 i 44 ac ar ei isaf ar gyfer y grwpiau oedran 65 i 74 a 75 oed a hŷn dros y cyfnod hwn. Oherwydd ansicrwydd yn yr amcangyfrifon, nid yw’r newidiadau o fewn grwpiau oedran yn arwyddocaol ar y cyfan, yn wahanol i’r gwahaniaethau rhwng grwpiau oedran.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth Cymru

Ym mis Mehefin 2022, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei Chynllun Gweithredu Cymru Wrth-hiliol (ARWAP) sy’n cynnwys canllawiau ar iaith wrth-hiliol. Mae’r adran a’r bennod hon yn defnyddio amrywiaeth o ffynonellau data sy’n categoreiddio grwpiau ethnig yn wahanol. Yn gyffredinol, rydym yn adlewyrchu iaith casgliad data’r ffynhonnell nad yw o bosibl yn cyd-fynd â chanllawiau ARWAP. Fodd bynnag, rydym wedi defnyddio iaith wrth-hiliol yn y bennod hon lle bo hynny’n bosibl.

Mae’r dangosyddion yn dangos gwahaniaethau mewn addysg, cyflogaeth, amddifadedd a llesiant ar draws dynion a menywod. 

Mae canlyniadau TGAU ar gyfer y flwyddyn academaidd 2023 i 2024 yn dangos bod disgyblion Du, Asiaidd ac ethnig leiafrifol wedi sgorio 380.6 ar gyfartaledd yn y dangosydd Capio 9 TGAU (fersiwn mesur dros dro) o'i gymharu â 360.7 ar gyfer disgyblion Gwyn. Mae hyn yn fwlch o 19.9 pwynt i lawr o 22.7 pwynt yn 2022 i 2023, er ei fod wedi cynyddu o'r bwlch o 17.0 pwynt yn 2018 i 2019. Ar gyfartaledd, roedd disgyblion o’r rhan fwyaf o grwpiau ethnig oedd ddim yn Wyn Prydeinig wedi cael sgôr dangosydd Capio 9 TGAU uwch (fersiwn mesur dros dro) na’r holl ddisgyblion yn 2023 i 2024, ar wahân i ddisgyblion Caribïaidd, Gwyn a Charibïaidd, Sipsiwn, Teithwyr a Roma.

Ffigur 4.3: dangosydd capio 9 TGAU (fersiwn mesur dros dro) yn ôl grŵp ethnig, blwyddyn academaidd 2023 i 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 4.3: siart far sy’n dangos y dangosydd capio 9 TGAU (fersiwn mesur dros dro) yn ôl grŵp ethnig ym mlwyddyn academaidd 2023 i 2024. Y rheini sy’n ystyried eu hunain yn Sipsiwn, Teithwyr a Roma yw’r unig grwpiau ethnig o dan 275, ac mae grwpiau ethnig eraill yn amrywio o 330 i 465. 

Ffynhonnell: Canlyniadau Arholiadau, Llywodraeth Cymru

Roedd oedolion o oedran gweithio o gefndir Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (ac eithrio’r rheini o gefndir Sipsiwn, Teithwyr neu Roma) yn fwy tebygol o feddu ar gymwysterau ar lefelau 3 ac uwch na’r oedolion Gwyn (gan gynnwys y rheini o gefndir Sipsiwn, Teithwyr Gwyddelig neu Roma) o oedran gweithio yn 2024.

Mae’r cyfraddau cyflogaeth yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025 ymysg poblogaeth Cymru rhwng 16 a 64 oed yn uwch ymysg unigolion o gefndir ethnig Gwyn (74.0%), nag unigolion o gefndir Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (63.8%).

Ffigur 4.4: cyfradd cyflogaeth (canran y boblogaeth 16 i 64 oed) yn ôl ethnigrwydd a blwyddyn ariannol, rhwng 2011 i 2012 a 2024 i 2025 (cyfraddau am y flwyddyn yn dod i ben ym mis Mawrth)

Image

Disgrifiad o ffigur 4.4: siart linell yn dangos cyfraddau cyflogaeth ar gyfer pobl rhwng 16 a 64 oed yn ôl ethnigrwydd rhwng 2011 i 2012 a 2024 i 2025. Gostyngodd y bwlch yn y gyfradd cyflogaeth yn gyffredinol hyd at 2022 i 2023. Er, yn 2024 i 2025 ehangodd y bwlch i 10.2 pwynt canran o 1.7 pwynt canran yn 2022 i 2023. Mae’r rhai o gefndir Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn parhau i fod â chyfradd cyflogaeth is nag unigolion gwyn. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth, y Swyddfa Ystadegau Gwladol

Roedd gweithwyr Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn ennill £0.54 (3.6%) yn llai yr awr ar gyfartaledd na gweithwyr Gwyn yn 2024. Mae hyn yn cymharu â gwahaniaeth cyflog ar sail ethnigrwydd o £1.93 (neu 13.8%) yn 2023. Fodd bynnag, mae anwadalrwydd uchel yn y data gwahaniaeth cyflog ar sail ethnigrwydd sy'n golygu nad yw'n bosibl penderfynu a fu newid sylweddol ers 2015. 

Mae bod yn rhan o grwpiau Du, Asiaidd neu Ethnig Leiafrifol yn gysylltiedig â bod yn fwy tebygol o ddioddef tlodi incwm cymharol. Ar gyfer y cyfnod o flwyddyn ariannol 2019 i 2020 i 2023 i 2024, roedd 50% o debygolrwydd y byddai pobl lle mae’r penteulu yn ystyried ei hun yn Ddu, Asiaidd neu’n rhan o grŵp Ethnig Leiafrifol yn byw mewn tlodi incwm cymharol. Mae hyn yn cymharu â thebygolrwydd o 21% ar gyfer aelwydydd lle mae’r penteulu yn ystyried ei hun yn Wyn.

Roedd mwy o bobl sy’n nodi eu bod yn Ddu, Asiaidd neu’n rhan o grŵp Ethnig Leiafrifol yn dweud eu bod yn unig yn 2022 i 2023, sef 24% o’i gymharu â 12% ar gyfer y rheini sy’n nodi eu bod yn Wyn. Fodd bynnag, roedd llesiant meddyliol yr oedd pobl yn ei gofnodi (fel sy’n cael ei fesur gan Raddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer oedolion) yn uwch yn 2024 i 2025 ar gyfer y rhai a nododd eu bod yn Ddu, Asiaidd, neu'n rhan o grŵp Ethnig Leiafrifol (50.9) neu Gwyn (Gwyddelig, Sipsi, Teithiwr Gwyddelig neu unrhyw gefndir gwyn arall) (51.5) na Gwyn (Cymreig, Seisnig, Albanaidd, Gwyddelig Gogledd Iwerddon) (48.1).

Mae’r dangosyddion yn dangos gwahaniaethau mewn addysg, cyflogaeth, llesiant a theimlad o ddiogelwch ar draws grwpiau crefyddol. 

Yng Nghyfrifiad 2021, pobl a oedd yn ystyried eu hunain yn Fwslimiaid, yn Sikhiaid neu'n Gristnogion oedd â'r lefel uchaf o unigolion heb unrhyw gymwysterau. Y rheini a oedd yn ystyried eu hunain yn Hindŵiaid neu'n grefydd 'arall' oedd â'r lefel isaf o unigolion heb unrhyw gymwysterau. 

Yng Nghyfrifiad 2021, pobl a oedd yn ystyried eu hunain yn Hindŵiaid neu nad oedd ganddynt grefydd oedd y mwyaf tebygol o fod mewn gwaith. Y rhai a oedd yn ystyried eu hunain yn Iddewon, Mwslemiaid neu Gristnogion oedd y lleiaf tebygol o fod mewn gwaith. 

Roedd y rhai a nododd eu bod yn Gristnogion neu heb grefydd yn cofnodi lefelau tebyg o unigrwydd yn y flwyddyn ariannol 2022 i 2023, sef 10% a 13% yn y drefn honno. Roedd hyn yn cymharu â 29% ar gyfer y rheini a oedd yn nodi ymlyniad crefyddol arall. Fodd bynnag, yn 2024 i 2025, roedd llesiant meddyliol yr oedd pobl yn ei gofnodi (fel sy’n cael ei fesur gan Raddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer oedolion) yn uwch ar gyfer Cristnogion (49.3) a’r rheini oedd ag ymlyniad crefyddol arall (50.8) na’r rheini oedd heb grefydd (47.4).

Yn 2024 i 2025, roedd y rheini heb grefydd yn fwy tebygol o ddweud eu bod yn teimlo’n ddiogel gartref, yn eu hardal leol ac wrth deithio (70%) o’i gymharu â Christnogion (66%).

Mae’r data sydd ar gael yn dangos gwahaniaethau mewn addysg, cyflogaeth, amddifadedd, llesiant a theimlad o ddiogelwch rhwng cyfeiriadedd rhywiol. 

Yng Nghyfrifiad 2021, dywedodd 8.4% o bobl LHD+ nad oedd ganddynt unrhyw gymwysterau ffurfiol, o’i gymharu â 19.5% o bobl a nododd eu bod yn Strêt/Heterorywiol. Roedd canran y bobl heb gymwysterau yn is ar gyfer pobl LHD+ ar draws pob grŵp oedran. 

Yng Nghyfrifiad 2021, pobl a oedd yn ystyried eu hunain yn “Hoyw neu Lesbiaidd”, a phobl a oedd yn ystyried eu hunain yn “Heterorywiol/Strêt” oedd y mwyaf tebygol o fod mewn gwaith (69.9% a 69.8% yn y drefn honno). Roedd pobl a oedd yn ystyried eu hunain yn “Ddeurywiol/Bi” a phobl a oedd yn ystyried bod ganddynt gyfeiriadedd rhywiol arall yn llai tebygol (52.5% a 49.9% yn y drefn honno).

Ar gyfer y cyfnod blwyddyn ariannol 2021 i 2022 i flwyddyn ariannol 2023 i 2024, roedd 22% o bobl mewn aelwydydd lle roedd pennaeth yr aelwyd yn ystyried ei hun yn Strêt/Heterorywiol mewn tlodi incwm cymharol o'i gymharu â 29% o bobl mewn aelwydydd lle roedd pennaeth yr aelwyd yn ystyried ei hun yn lesbiaidd, yn hoyw neu'n ddeurywiol. 

Roedd Arolwg Cenedlaethol Cymru 2022 i 2023 yn dangos bod pobl sy’n ystyried eu hunain yn lesbiaidd, yn hoyw neu’n ddeurywiol tua dwywaith yn fwy tebygol o ddweud eu bod yn teimlo’n unig nag eraill.

Roedd y rheini a nododd eu bod yn Heterorywiol/Strêt yn arolwg cenedlaethol 2024 i 2025 yn fwy tebygol o ddweud eu bod yn teimlo'n ddiogel gartref, yn eu hardal leol ac wrth deithio (69%) o'i gymharu â'r rheini a nododd eu bod yn Lesbiaidd, Hoyw neu Ddeurywiol (52%).

Gofynnwyd cwestiwn gwirfoddol am hunaniaeth rhywedd am y tro cyntaf yng Nghyfrifiad 2021. Gofynnwyd i ymatebwyr 16 oed a hŷn “A yw’r rhywedd rydych chi’n uniaethu ag ef yr un fath â’r rhyw a gofrestrwyd ar adeg eich geni?” ac roedd ganddynt yr opsiwn o ddewis naill ai “Ydy” neu ddewis “Nac ydy” a nodi eu hunaniaeth rhywedd. Dylid bod yn ofalus wrth ddehongli'r canlyniadau hyn oherwydd yr ansicrwydd sy'n gysylltiedig ag amcangyfrifon Cyfrifiad 2021 o hunaniaeth rhywedd. Dylai defnyddwyr gyfeirio at y cyngor penodol yn yr erthygl ystadegol (SYG) a gyhoeddwyd gan SYG am arweiniad ar hyder mewn newidynnau gwahanol wedi'u dadansoddi yn ôl hunaniaeth rhywedd. 

Canfu Cyfrifiad 2021 hefyd fod 41.2% o bobl 16 oed a hŷn yr oedd eu hunaniaeth rhywedd yn wahanol i’r rhyw a gofrestrwyd adeg eu geni, yn dweud eu bod mewn gwaith, o’i gymharu â 54.5% o bobl yr oedd eu hunaniaeth rhywedd yr un fath â’u rhyw a gofrestrwyd adeg eu geni.

Mae arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn casglu data ar lesiant meddyliol ar gyfer pobl ifanc 11 i 16 oed. Yn y flwyddyn academaidd 2023 i 2024, nododd y rhai a ddewisodd 'nid yw'r naill air na'r llall yn fy nisgrifio' ar gyfer eu rhywedd lesiant meddyliol is a lefelau uwch o unigrwydd na'r rhai a ddewisodd y rhywedd 'bachgen' neu 'merch'.

Yn 2002, mabwysiadodd Llywodraeth Cymru y model cymdeithasol o anabledd. Yn hytrach na diffinio pobl fel pobl anabl yn ôl eu hamhariad (hynny yw, y model meddygol o anabledd), ystyrir bod pobl sydd ag amhariadau neu gyflyrau iechyd hirdymor yn anabl oherwydd rhwystrau corfforol, agweddol a sefydliadol sy’n cael eu creu gan gymdeithas. Mae llawer o’r ffynonellau data yn y bennod hon yn defnyddio diffiniadau model meddygol o anabledd yn unol â diffiniad Deddf Cydraddoldeb 2010. Yn y Ddeddf Cydraddoldeb mae “anabledd” yn golygu cyflwr corfforol neu feddyliol sy’n cael effaith sylweddol a hirdymor ar eich gallu i wneud gweithgareddau cyffredin o ddydd i ddydd. Fodd bynnag, rydym wedi defnyddio iaith y model cymdeithasol yn yr adran a'r bennod hon lle bo hynny’n bosibl. 

Mae’r dangosyddion yn dangos gwahaniaethau mewn addysg, cyflogaeth, amddifadedd, llesiant a theimladau o ddiogelwch rhwng unigolion anabl ac unigolion nad ydynt yn anabl. 

Mae deilliannau addysgol disgyblion ag anghenion addysgol arbennig neu anghenion dysgu ychwanegol ar y cyfan yn debyg i’r patrwm a welir ym mhob disgybl. Yn y flwyddyn academaidd 2023 i 2024 sgoriodd disgyblion ag anghenion addysgol arbennig 263.9 ar gyfartaledd yn y dangosydd Capio 9 TGAU (fersiwn mesur dros dro).

O’r boblogaeth oed gweithio yn 2024, roedd pobl anabl (14.6%) yn fwy tebygol o fod heb unrhyw gymwysterau na phobl nad ydynt yn anabl (5.2%) ac yn llai tebygol o fod â chymwysterau ar lefel 3 neu uwch. O’i gymharu â 2023, cynyddodd cyfran yr oedolion anabl o oedran gweithio heb gymwysterau 0.7 pwynt canran.

Ar gyfer y flwyddyn a ddaeth i ben ar 31 Mawrth 2025, y gyfradd cyflogaeth ymysg pobl anabl rhwng 16 a 64 oed yng Nghymru oedd 52.7%, a'r gyfradd ar gyfer pobl nad ydynt yn anabl oedd 81.9%. Mae’r bwlch yn y gyfradd cyflogaeth ar gyfer pobl anabl yn 2024 i 2025, sef 29.2 pwynt canran, wedi gostwng o 35.4 pwynt canran yn 2015 i 2016.

Ffigur 4.5: cyfraddau cyflogaeth (canran y boblogaeth 16 i 64 oed) pobl anabl a phobl nad ydynt yn anabl yn ôl blwyddyn ariannol, 2013-14 i 2024-25 (cyfraddau am y flwyddyn yn dod i ben ym mis Mawrth)

Image

Disgrifiad o ffigur 4.5: siart linell yn dangos cyfraddau cyflogaeth ar gyfer unigolion anabl a phobl nad ydynt yn anabl rhwng 16 a 64 oed rhwng blynyddoedd ariannol 2013 i 2014 a 2024 i 2025. Mae’r bwlch cyfradd cyflogaeth wedi gostwng yn gyffredinol dros amser, er bod gan bobl anabl gyfradd cyflogaeth sy’n dal i fod 29.2 pwynt canran yn is na phobl nad ydynt yn anabl yn 2024 i 2025. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth, y Swyddfa Ystadegau Gwladol

Roedd y gwahaniaeth cyflog rhwng pobl anabl a phobl heb anabledd yng Nghymru yn £1.18 (7.8%) yn 2024. Mae hyn yn golygu bod pobl anabl yng Nghymru yn ennill £1.18 yn llai yr awr ar gyfartaledd na phobl nad ydynt yn anabl. Mae hyn yn ostyngiad ar y flwyddyn flaenorol pan oedd y bwlch cyflog yn £1.75 (12.2%). Fodd bynnag, mae anwadalrwydd uchel yn y data gwahaniaeth cyflog ar sail anabledd sy'n golygu nad yw'n bosibl penderfynu a fu newid sylweddol ers 2015.

Yn y cyfnod diweddaraf (blwyddyn ariannol 2021 i 2022 i 2023 i 2024), ar gyfer oedolion o oedran gweithio, roedd 27% o unigolion a oedd yn byw mewn teulu lle’r oedd rhywun yn anabl mewn tlodi incwm cymharol o’i gymharu â 18% mewn teuluoedd lle nad oedd neb yn anabl. Dros yr un cyfnod, roedd 35% o blant a oedd yn byw mewn teulu lle’r oedd rhywun yn anabl mewn tlodi incwm cymharol o’i gymharu â 28% mewn teuluoedd lle nad oedd neb yn anabl.

Ffigur 4.6: canran yr oedolion o oedran gweithio mewn tlodi incwm cymharol mewn aelwydydd â phobl anabl a phobl sydd ddim yn anabl yn ôl blynyddoedd ariannol wedi cyfuno, 2015-17 i 2022-24 (y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth) [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 4.6: siart linell yn dangos canran yr oedolion o oedran gweithio mewn tlodi incwm cymharol mewn aelwydydd â phobl anabl a phobl sydd ddim yn anabl. Mae'r gwahaniaeth rhwng aelwydydd sydd â phobl anabl a phobl sydd ddim yn anabl wedi bod yn gostwng yn gyffredinol dros amser. Yn 2015 i 2017, roedd canran yr aelwydydd â pherson anabl mewn tlodi incwm cymharol 12 pwynt canran yn uwch nag aelwydydd heb berson anabl, erbyn 2022 i 2024 roedd y gwahaniaeth yn 9 pwynt canran. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o set ddata Cartrefi Islaw'r Incwm Cyfartalog

[Nodyn 1] Nid yw’r amcangyfrifon ar gyfer cyfnodau sy’n cwmpasu 2020 i 2021 yn cynnwys y data a gasglwyd yn ystod 2020 i 2021 yn y cyfrifiadau. Mae amcangyfrifon 2020 i 2021 yn annibynadwy gan eu bod yn seiliedig ar ddata a gasglwyd yn ystod blwyddyn gyntaf pandemig y coronafeirws (COVID-19), pan effeithiodd rheolau’r cyfyngiadau symud yn ddifrifol ar brosesau casglu data.

Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 1 o bob 7 o bobl anabl neu bobl â salwch cyfyngol hirdymor (14%) yn byw mewn cartref mewn amddifadedd materol o’i gymharu â 10% o bobl nad oeddent yn anabl. Mewn blynyddoedd arolwg blaenorol, roedd tua 1 o bob 4 neu 5 o bobl anabl neu bobl â salwch hirdymor cyfyngus yn byw mewn aelwyd mewn amddifadedd materol. Roedd sampl Arolwg Cenedlaethol Cymru yn llai yn 2024 i 2025 nag mewn blynyddoedd blaenorol ac roedd yn cynnwys llai o bobl o ardaloedd incwm isel. Gallai hyn fod wedi effeithio ar yr amcangyfrifon ar gyfer amddifadedd materol.

Yn 2024 i 2025, roedd llesiant meddyliol oedolion anabl neu'r rheini â salwch hirdymor cyfyngus yn is (43.6) o'i gymharu ag unigolion sydd ddim yn anabl (50.8) ac yn 2022 i 2023 roedd unigolion anabl yn fwy tebygol o ddweud eu bod yn teimlo'n unig. 

Yn 2024 i 2025 roedd oedolion anabl yn llai tebygol o ddweud eu bod yn teimlo’n ddiogel gartref, yn eu hardal leol ac wrth deithio (60%) o’i gymharu â phobl nad ydynt yn anabl (73%).

Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd gan bobl briod well llesiant meddyliol na’r rheini a oedd yn sengl. Roedd gan bobl briod sgôr llesiant meddyliol cyfartalog o 49.7, o’i gymharu â 47.1 ar gyfer pobl sengl. 

Yn 2022 i 2023, y rhai a oedd yn briod oedd y lleiaf tebygol o ddweud eu bod yn unig (8%), a’r rhai a oedd wedi gwahanu ond yn briod yn gyfreithiol oedd y mwyaf tebygol (21%). Roedd y rheini a oedd yn sengl, wedi ysgaru, neu’n weddw hefyd yn fwy tebygol o ddweud eu bod yn unig na’r rheini a oedd yn briod (17%, 17% a 14% yn y drefn honno).

Unedau Tystiolaeth Cydraddoldeb, Hil ac Anabledd (Llywodraeth Cymru)

A yw Cymru’n decach? (2023) (Y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol)

Canolfan Cydraddoldeb a Chynhwysiant (Y Swyddfa Ystadegau Gwladol)

Adnodd Llywiwr Data Cydraddoldeb GSS (Gwasanaeth Ystadegol y Llywodraeth)

Casglu ac adrodd ar ddata am ryw a hunaniaeth rhywedd mewn ystadegau swyddogol: Arweiniad i gynhyrchwyr ystadegau swyddogol (Y Swyddfa Rheoleiddio Ystadegau) 

Awduron: Steven Macey a Ian Jones

Cymru o gymunedau cydlynus: Cymunedau atyniadol, hyfyw a diogel sydd â chysylltiadau da.

Roedd y dangosyddion cydlyniant cymunedol wedi bod yn weddol sefydlog ers y flwyddyn ariannol 2016 i 2017 tan y cynnydd sylweddol yn 2020i 2021. Ers hynny mae canran yr oedolion sy'n cytuno â phob un o'r 3 mesur cydlyniant cymunedol wedi gostwng, gyda'r duedd hon hefyd yn cael ei gweld yn 2024 i 2025, gan symud yn nes at y lefelau cyn y pandemig.

Mae arwyddion o ddychwelyd i’r lefelau cyn y pandemig yn arbennig o amlwg mewn boddhad pobl â'u hardal leol a phobl yn teimlo eu bod yn gallu dylanwadu ar benderfyniadau lleol. Roedd y canrannau a nodwyd ar gyfer y dangosyddion hyn yn 2024 i 2025 naill ai'n hafal i neu o fewn pwynt canran i'r hyn a welwyd yn 2018i 2019.

Mae pobl sy’n teimlo’n ddiogel ar ôl iddi dywyllu wedi aros yn gymharol gyson ers iddynt gael eu holi am y tro cyntaf yn 2016 i 2017 ac roeddent yn 68% yn 2024 i 2025.

Roedd canran y bobl sy’n gwirfoddoli wedi bod yn gostwng ond mae’n ddangosydd sydd wedi gweld cynnydd yn ddiweddar. Cyrhaeddwyd y garreg filltir genedlaethol bod 30% o bobl yn gwirfoddoli yn 2022 i 2023, ac mae'n dal i gael ei chyrraedd, gyda 32% o bobl yn gwirfoddoli yn 2024 i 2025.

Mae unigrwydd, sy'n seiliedig ar gyfuniad o chwe mesur gwahanol, wedi aros yr un fath dros y blynyddoedd diwethaf, gyda 13% o bobl yng Nghymru yn unig yn 2022i 2023. O fewn y mesur cyffredinol, mae’r ganran sydd ‘wedi gweld colli cael pobl o gwmpas’ wedi dilyn patrwm gwahanol gyda chanran wedi cynyddu’n sylweddol yn ystod pandemig COVID-19 yn 2020 i 2021 a 2021 i 2022 cyn gostwng yn ôl i lefelau blaenorol yn 2022 i 2023 (36%).

Yn y flwyddyn ddiwethaf, mae canran yr aelwydydd y llwyddwyd i’w hatal rhag digartrefedd a’u rhyddhau o ddigartrefedd wedi gostwng ychydig, mae nifer yr unigolion mewn llety dros dro wedi gostwng, a’r amcangyfrif o nifer yr unigolion sy’n cysgu allan yn uwch.

Mae tua hanner y bobl yng Nghymru yn credu bod troseddu wedi codi’n sylweddol yn genedlaethol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae’r ffigur hwn wedi dychwelyd i lefelau cyn y pandemig a welwyd yn 2018 i 2019 a 2019 i 2020ar ôl gostyngiad yn 2022 i 2023. Fodd bynnag, ers 2015 i 2016, bu tueddiadau cyffredinol ar i lawr yng nghyfran yr oedolion a oedd wedi dioddef trosedd (ac eithrio twyll), a dioddefwyr troseddau personol. Yn ystod y flwyddyn ddiwethaf (2024 i 2025), mae troseddau a gofnodir gan yr heddlu yng Nghymru (ac eithrio twyll) wedi gostwng 1% tra bo cyfran yr oedolion sy’n ddioddefwyr troseddau wedi aros yn gymharol sefydlog (6% o oedolion yn 2024 i 2025).

Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd bron i 6 o bob 10 oedolyn (58%) yn cytuno â phob un o’r 3 mesur o gydlyniant cymunedol (ymberthyn i’r ardal leol, pobl o gefndiroedd gwahanol yn cyd-dynnu’n dda, ac yn trin ei gilydd â pharch ac ystyriaeth). Mae hyn yn gynnydd ers y blynyddoedd cyn y pandemig ond yn is na'r hyn a nodwyd yn 2021 i 2022. 

Roedd y ffigurau hyn wedi bod yn weddol sefydlog ers iddynt gael eu casglu am y tro cyntaf yn 2012 tan y cynnydd sylweddol yn 2020 i 2021. Ni ddaw’n glir a oedd y cynnydd yn 2020 i 2021 a 2021 i 2022 yn effaith byrdymor o'r pandemig (gyda chymunedau’n dod at ei gilydd yn lleol) ac a fydd y gostyngiad a welwyd yn 2024 i 2025 yn cael ei gynnal, neu ei gynnal yn rhannol dros y tymor hirach nes y bydd data ar gael ar gyfer y blynyddoedd i ddod. 

Mae tuedd glir tuag at fwy o gydlyniant cymunedol wrth i amddifadedd yn yr ardal ostwng. Roedd ychydig o dan hanner y bobl a oedd yn byw yn yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf yn cytuno â’r 3 datganiad, o’i gymharu â bron i ddwy ran o dair o bobl yn yr ardaloedd â’r amddifadedd lleiaf.

Mae pobl hŷn yn fwy tebygol o gytuno â phob un o’r 3 mesur o gydlyniant cymunedol. Roedd y gyfran a oedd yn cytuno â’r 3 datganiad yn 2024 i 2025 yn amrywio o 43% ar gyfer pobl 16 i 24 oed i 69% ar gyfer y rhai a oedd yn 75 oed a hŷn. 

Gwelir mwy o gydlyniant cymunedol hefyd ymysg pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol ac ymysg pobl sydd ddim yn anabl neu bobl heb salwch cyfyngus hirdymor.

Nid oes gwahaniaeth ystadegol arwyddocaol rhwng dynion a menywod o ran cytuno â'r 3 datganiad. 

Ffigur 5.1: canran y bobl sy’n cytuno â datganiadau am eu hardal leol,  rhwng blynyddoedd ariannol 2012 i 2013 a 2024 i 2025 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 5.1: siart linell yn dangos canran y bobl sy’n cytuno â 3 datganiad am gydlyniant cymunedol yn eu hardal leol rhwng blwyddyn ariannol  2012 i 2013 a 2024 i 2025. Yn 2024 i 2025, roedd 80% yn cytuno bod pobl yn yr ardal o gefndiroedd gwahanol yn cyd-dynnu’n dda; roedd 80% yn cytuno bod pobl yn trin ei gilydd â pharch ac ystyriaeth; ac roedd 73% yn cytuno eu bod yn perthyn i’r ardal leol.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

[Nodyn 1] Nid oes gan y blynyddoedd 2015 i 2016, 2017 i 2018, 2019 i 2020, 2022 i 2023 a 2023 i 2024 ddata sy’n gysylltiedig â nhw.

Mae ychydig dros ddwy ran o dair o oedolion yn teimlo’n ddiogel mewn gwahanol sefyllfaoedd ar ôl iddi dywyllu.

Y dangosydd cenedlaethol yw canran y bobl a gytunodd â'r pedwar datganiad am deimlo’n ddiogel ar ôl iddi dywyllu gartref, wrth gerdded yn eu hardal leol, teithio ar drafnidiaeth gyhoeddus neu deithio mewn car. Yn y flwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 68% o bobl yn teimlo’n ddiogel ym mhob un o’r pedair sefyllfa.  Mae’r canlyniadau hyn wedi aros yn weddol gyson ar draws y blynyddoedd ers gofyn am y tro cyntaf yn 2016 i 2017.

Mae tuedd tuag at fwy o deimlad o ddiogelwch wrth i amddifadedd yn yr ardal ostwng, gyda 74% o bobl sy'n byw yn yr ardaloedd o amddifadedd lleiaf yn teimlo'n ddiogel ym mhob sefyllfa o gymharu â 57% o bobl sy'n byw yn yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf.

Mae gwahaniaeth amlwg yn ôl rhyw, gyda dynion yn teimlo’n fwy diogel (82%) na menywod (56%).

Roedd pobl anabl neu bobl â salwch cyfyngus hirdymor hefyd yn llai tebygol o deimlo’n ddiogel ar ôl iddi dywyllu, yn ogystal â phobl 75 oed neu’n hŷn o gymharu â phobl 25 i 44 oed a phobl 45 i 64.

Nid oes gwahaniaeth ystadegol arwyddocaol yn ôl ethnigrwydd o ran teimlo'n ddiogel.

Ffigur 5.2: canran y bobl sy’n cytuno â datganiadau am deimlo’n ddiogel ar ôl iddi dywyllu, blwyddyn ariannol 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 5.2: siart far yn dangos canran y bobl sy’n cytuno â datganiadau am deimlo’n ddiogel ar ôl iddi dywyllu ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025. Roedd 97% yn teimlo’n ddiogel gartref, roedd 97% yn teimlo’n ddiogel wrth deithio mewn car, roedd 79% yn teimlo’n ddiogel wrth gerdded yn yr ardal leol ac roedd 77% yn teimlo’n ddiogel wrth deithio ar drafnidiaeth gyhoeddus. 

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

[Nodyn 1] ‘Ddim yn gwybod’ oedd ateb 16% o’r bobl a holwyd i’r cwestiwn am drafnidiaeth gyhoeddus ac ni chawsant eu cynnwys yn y dadansoddiad.

Ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 84% o bobl yn dweud eu bod yn fodlon ar eu hardal leol fel lle i fyw, sydd yn is na'r canlyniadau yn y blynyddoedd blaenorol ac yn debyg i’r hyn oedd yn cael ei nod cyn y pandemig. 

Roedd pobl sy'n byw yn yr 20% o ardaloedd lleiaf difreintiedig yng Nghymru yn fwy tebygol o fod yn fodlon ar eu hardal leol na phobl sy'n byw yn yr 20% o ardaloedd mwyaf difreintiedig, ac roedd hyn hefyd yn wir am bobl sydd ddim yn anabl / pobl heb salwch cyfyngus hirdymor.

Yn 2024 i 2025 roedd oedolion 16 i 24 oed yn llai tebygol nag oedolion o oedrannau eraill o fod yn fodlon ar eu hardal leol fel lle i fyw.

Ni chanfuwyd unrhyw gysylltiadau rhwng bodlonrwydd â'r ardal leol a rhyw nac ethnigrwydd.

Mynediad at wasanaethau a chyfleusterau da

Ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 78% o bobl yn fodlon eu bod yn gallu cyrraedd neu ddefnyddio’r gwasanaethau a’r cyfleusterau sydd eu hangen arnynt, o fewn 15 i 20 munud ar droed o’u cartref, sy’n is na’r cyfrannau a welwyd yn y blynyddoedd blaenorol. 

Roedd hyn yn amrywio yn ôl y math o ardal gyda chanran ystadegol arwyddocaol is o bobl o ardaloedd gwledig yn cael mynediad at wasanaethau a chyfleusterau da o’i gymharu â’r rhai o ardaloedd trefol (74% o’i gymharu ag 81%). Nid yw’n syndod mai preswylwyr pentrefannau ac anheddau ynysig oedd y lleiaf bodlon â’u mynediad at wasanaethau a chyfleusterau da, gyda dim ond 67% yn dangos eu bod yn fodlon ar y dangosydd hwn. 

Mae oedolion 16 i 24 oed yn fwy tebygol o fod yn fodlon ar eu gallu i gael gafael ar wasanaethau a chyfleusterau da nag oedolion 75 oed neu’n hŷn. Yn yr un modd, mae hyn hefyd yn wir am bobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol o gymharu â phobl Wyn (Cymreig, Seisnig, Prydeinig ac ati). Mae gwahaniaeth ystadegol arwyddocaol hefyd o ran bod yn fodlon ar y gallu i gael gafael ar wasanaethau a chyfleusterau da yn ôl a yw rhywun yn anabl / â salwch cyfyngus hirdymor (72% yn fodlon) neu beidio (82% yn fodlon). 

Ni welir unrhyw wahaniaeth ystadegol arwyddocaol yn ôl rhyw neu amddifadedd ardal.

Ffigur 5.3: mynediad at wasanaethau a chyfleusterau da yn ôl ardal, blwyddyn ariannol 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 5.3: siart far yn dangos canran y bobl sy’n fodlon â’u mynediad at wasanaethau a chyfleusterau da. Mae 81% o bobl mewn ardaloedd trefol yn fodlon o’i gymharu â 67% o bobl sy’n byw mewn pentrefannau ac anheddau ynysig.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

Mae canlyniadau blwyddyn ariannol 2024 i 2025 yn dangos bod cyfran y bobl sy'n teimlo eu bod yn gallu dylanwadu ar benderfyniadau lleol wedi gostwng, gan ddychwelyd i'r hyn a welwyd cyn y pandemig.

Yn 2024 i 2025, roedd 19% o bobl yn teimlo y gallent ddylanwadu ar benderfyniadau sy’n effeithio ar eu hardal leol o’i gymharu â 30% yn 2021 i 2022, 26% yn 2020 i 2021 a 19% yn 2018 i 2019. Bydd angen monitro mewn blynyddoedd arolwg yn y dyfodol i weld a oedd y ffigurau uwch a welwyd yn 2020 i 2021 a 2021 i 2022 o ganlyniad i'r pandemig, gyda'r cyfrannau'n dychwelyd i lefelau cyn y pandemig o 2024 i 2025 ymlaen.

O ran rheoli ffactorau eraill, ni chafwyd unrhyw wahaniaethau ystadegol arwyddocaol o ran oedran, rhyw, p’un a oedd gan rywun anabledd / salwch cyfyngus hirdymor, ethnigrwydd nac o ran amddifadedd ardal.

Ffigur 5.4: canran y bobl sy’n teimlo y gallant ddylanwadu ar benderfyniadau sy’n effeithio ar yr ardal leol, rhwng blynyddoedd ariannol 2012 i 2013 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 5.4: siart linell yn dangos canran y bobl sy’n teimlo eu bod yn gallu dylanwadu ar y penderfyniadau sy’n effeithio ar eu hardal leol. Ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 19% o bobl yn teimlo y gallent ddylanwadu ar benderfyniadau sy’n effeithio ar eu hardal leol, gan ddychwelyd i’r lefelau a welwyd ddiwethaf yn 2018 i 2019. Mae hyn yn cymharu â chanrannau o 30% a 26% yn 2021 i 2022 a 2020 i 2021, yn y drefn honno.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

Roedd canlyniadau data ar-lein a gasglwyd fel rhan o Arolwg Cenedlaethol Cymru 2024 i 2025 yn dangos bod 32% o bobl wedi dweud eu bod yn gwirfoddoli i glybiau neu sefydliadau. Mae hyn yn cymharu â 26% yn 2019 i 2020 (pan gynhaliwyd yr arolwg wyneb yn wyneb), 29% yn 2021 i 2022 (pan ofynnwyd y cwestiynau gwirfoddoli fel rhan o’r modiwl ar-lein am y tro cyntaf) a 30% yn 2022 i 2023 (gan gasglu data ar-lein yn unig unwaith eto). Ym mhob blwyddyn, roedd y bobl fwyaf cyffredin yn gwirfoddoli ar gyfer elusennau a chlybiau chwaraeon. 

Yn 2024 i 2025, gwirfoddolodd cyfran uwch o oedolion Du, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (45%) nag oedolion Gwyn (Cymreig, Seisnig, Prydeinig ac ati) (32%), fel y gwnaeth cyfran uwch o bobl heb anabledd a phobl heb salwch cyfyngus hirdymor (35%) o’i gymharu â phobl anabl a phobl â salwch cyfyngus hirdymor (27%).

Mae gwirfoddoli’n tueddu i gynyddu gydag oedran, gan gyrraedd uchafbwynt ymysg pobl 65 i 74 oed (39%) cyn disgyn ychydig ymysg pobl 75 oed a hŷn (37%). Y rhai 16 i 24 oed yw’r lleiaf tebygol o wirfoddoli (25%). Mae gwirfoddoli hefyd yn cynyddu wrth i amddifadedd ardal leihau, gyda phobl o'r ardaloedd mwyaf difreintiedig (21%) yn llai tebygol o wirfoddoli na phobl o'r ardaloedd lleiaf difreintiedig (39%)

Nid oes gwahaniaethau sy’n arwyddocaol yn ystadegol yn ôl rhyw.

Ffigur 5.5: canran y bobl sy’n gwirfoddoli yn ôl math o sefydliad, blwyddyn ariannol 2024 i 2025 

Image

Disgrifiad o ffigur 5.5: siart far yn dangos canran y bobl sy’n gwirfoddoli, yn ôl math o sefydliad, ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025. Mae pobl yn fwy tebygol o wirfoddoli ar gyfer mudiadau elusennol (12%) neu glybiau chwaraeon (9%).

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

Y garreg filltir genedlaethol ar gyfer y dangosydd gwirfoddoli yw “cynyddu canran y bobl sy’n gwirfoddoli 10% erbyn 2050, gan ddangos statws Cymru fel cenedl sy'n gwirfoddoli”. Mae hyn yn golygu cyrraedd ffigur o 30% erbyn 2050. Cyrhaeddwyd y garreg filltir hon yn 2022 i 2023 ac mae'n parhau i gael ei chyrraedd ar sail canlyniadau 2024 i 2025.

Mae Arolwg Cenedlaethol Cymru yn casglu data gan ddefnyddio graddfa unigrwydd De Jong Gierveld sy’n mynd i'r afael â chwe mesur o unigrwydd emosiynol a chymdeithasol. 

Ni chafodd cwestiwn ar unigrwydd ei gynnwys yn Arolwg Cenedlaethol Cymru ar gyfer blwyddyn ariannol 2024 i 2025. Yn 2022 i 2023, yn seiliedig ar y chwe mesur, canfuwyd bod 13% o bobl yng Nghymru yn unig, sef yr un ganran ag yn 2021 i 2022 a 2020 i 2021 ac yn is nag yn 2019 i 2020. Fodd bynnag, roedd amrywiadau amlwg yng nghanran y bobl oedd yn dweud eu bod yn teimlo’n unig ar draws y mesurau unigol: 

• yn 2019 i 2020, dywedodd 36% o bobl eu bod yn gweld eisiau cael pobl o gwmpas. Cynyddodd hyn yn sylweddol yn ystod pandemig COVID-19 (71% yn 2020 i 2021 a 53% yn 2021 i 2022), cyn gostwng i 36% eto yn 2022 i 2023.
• roedd canran y bobl a ddywedodd bod ganddynt bobl y maent yn gallu ymddiried yn llwyr ynddynt wedi cynyddu o 59% yn 2019 i 2020 i 67% yn 2020 i 2021. Cafodd hyn ei gynnal yn 2021 i 2022 a 2022 i 2023.
• rhwng 2019 i 2020 a 2021 2022, roedd cynnydd yng nghanran y bobl a ddywedodd fod ganddynt ddigon o bobl roeddent yn teimlo’n agos atynt, a digon o bobl y gallent ddibynnu arnynt. Roedd y ffigurau ar gyfer 2022 i 2023 ychydig yn is ond nid yn newid arwyddocaol yn ystadegol o 2020 i 2021.

Roedd canlyniadau diweddaraf (2022 i 2023) Arolwg Cenedlaethol Cymru yn awgrymu bod oedolion iau (16 i 44 oed) yn fwy tebygol o deimlo’n unig na phobl 65 oed a hŷn.

Roedd pobl sy’n byw mewn amddifadedd materol, ac unigolion oedd â chyflwr iechyd meddwl neu sydd ag iechyd cyffredinol gwaeth, yn fwy tebygol o fod yn unig.

Roedd gwahaniaethau hefyd yn ôl ethnigrwydd, gyda phobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol yn fwy tebygol o fod yn unig.

Gall effaith yr anghydraddoldebau hyn waethygu pan fyddant yn croestorri.

Ffigur 5.6: canran y bobl sy’n teimlo’n unig yn ôl rheswm rhwng blynyddoedd ariannol 2019 i 2020 a 2022 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 5.6: siart far yn dangos y canlyniadau ar gyfer blwyddyn ariannol 2019 i 2020 i flwyddyn ariannol 2022 i 2023 a’r chwe chwestiwn a ofynnwyd i greu’r mesur o unigrwydd. Yn gyffredinol, roedd yr ymatebion i’r datganiadau yn dangos bod pobl yn llai unig yn 2022 i 2023 o’i gymharu â 2019 i 2020.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

Cafodd dangosydd cenedlaethol newydd ei osod yn 2021 a fydd yn mesur statws cynhwysiant digidol. Mae profion gwybyddol yn cael eu cynnal ar set newydd o gwestiynau sy’n cyd-fynd ag egwyddorion y safon ofynnol ar gyfer bywyd digidol i’w cynnwys mewn camau o Arolwg Cenedlaethol Cymru yn y dyfodol. Mae’r cwestiynau yn seiliedig ar ymchwil a gomisiynwyd gan Lywodraeth Cymru ac a gynhaliwyd gan Brifysgol Lerpwl. Pan fydd y cwestiynau wedi’u cwblhau’n derfynol, byddant yn darparu data i fesur allgáu digidol ledled Cymru ac yn cyfrannu at y dangosydd cenedlaethol. 

Yn y cyfamser, mae canlyniadau Arolwg Cenedlaethol Cymru ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025 yn dangos bod 96% o oedolion yn defnyddio’r rhyngrwyd at ddibenion personol yn y cartref, yn y gwaith neu yn rhywle arall, cynnydd o’r 93% a welwyd yn 2020 i 2021, 2021 i 2022 a 2022 i 2023. 

Mae data Arolwg Cenedlaethol Cymru hefyd yn dangos, er bod bron pob person 16 i 64 oed yn defnyddio’r rhyngrwyd, bod hyn yn gostwng i 96% o bobl 65 i 74 oed a 82% o’r rheini sy’n 75 oed a hŷn. Yn ddiddorol, mae'r lefelau ar gyfer y grwpiau oedran hŷn hyn yn uwch yn 2024 i 2025 o'i gymharu â 2022 i 2023 pan oeddent yn 89% a 68%, yn y drefn honno.

Mae defnydd personol uwch ystadegol arwyddocaol o'r rhyngrwyd hefyd yn amlwg yn 2024 i 2025 ymysg pobl sydd ddim yn anabl / pobl heb salwch cyfyngus hirdymor, pobl Ddu, Asiaidd ac Ethnig Leiafrifol (o'i gymharu â phobl Wyn (Cymreig, Seisnig, Prydeinig ac ati) a phobl sy'n byw yn ardaloedd lleiaf difreintiedig Cymru. 

Nid oes gwahaniaethau sy’n arwyddocaol yn ystadegol yn ôl rhyw.

Yn y flwyddyn ddiwethaf, mae canran yr aelwydydd y llwyddwyd i’w hatal rhag digartrefedd a’u rhyddhau o ddigartrefedd wedi gostwng ychydig, ac mae nifer yr unigolion mewn llety dros dro wedi gostwng. Mae’r amcangyfrif o nifer yr unigolion sy’n cysgu allan yn uwch.

Atal digartrefedd

Ymysg aelwydydd yng Nghymru a oedd dan fygythiad o ddigartrefedd rhwng mis Ebrill 2024 a mis Mawrth 2025, cafodd digartrefedd ei atal am o leiaf 6 mis mewn 57% o’r achosion. Mae hyn yn debyg i’r gyfran o 58% ar gyfer y cyfnod rhwng mis Ebrill 2023 a mis Mawrth 2024 a 29% ar gyfer y cyfnod rhwng mis Ebrill 2022 a mis Mawrth 2023, ond mae’n gostwng ychydig ers 2017 i 2018 i 2021 i 2022 lle roedd atal yn llwyddiannus mewn tua dwy ran o dair o achosion.

Rhyddhad o ddigartrefedd 

Roedd cyfran yr aelwydydd a ryddhawyd o ddigartrefedd wedi aros yn gymharol sefydlog o 2016 i 2017 i 2019 i 2020. Fodd bynnag, mae wedi bod yn gostwng ers hynny, o 41% yn 2019 i 2020 i 25% yn 2024 i 2025.

Ffigur 5.7: canran yr aelwydydd y llwyddwyd i’w hatal rhag digartrefedd a’u rhyddhau o ddigartrefedd, rhwng blynyddoedd ariannol 2015 i 2016 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 5.7: siart linell yn dangos canrannau’r aelwydydd a gafodd eu hatal rhag digartrefedd a’u rhyddhau o ddigartrefedd yng Nghymru rhwng blwyddyn ariannol 2015 i 2016 a2024 i 2025. Mae’r siart yn dangos bod canrannau’r aelwydydd sy’n cael eu hatal rhag bod yn ddigartref yng Nghymru wedi aros yn gymharol gyson rhwng 2015 i 2016 a 2021 i 2022 cyn disgyn yn 2022 i 2023 ac aros ar lefel debyg ar gyfer 2023 i 2024 a 2024 i 2025. Yn yr un modd, roedd canrannau'r aelwydydd a ryddhawyd o ddigartrefedd yng Nghymru hefyd yn sefydlog rhwng 2016 i 2017 a 2020 i 2021, ac ar ôl hynny bu gostyngiad yn 2021 i 2022, 2022 i 2023 a 2023 i 2024, gydag hyn hefyd yn wir yn 2024 i 2025

Ffynhonnell: Digartrefedd statudol (dangosyddion allweddol)

Llety dros dro

Mae gwybodaeth fisol yn dangos bod 10,933 o unigolion mewn llety dros dro ar 30 Mehefin 2025, a oedd yn ostyngiad o 3% ar y flwyddyn flaenorol. Mae hyn yn groes i’r cynnydd a welwyd yn nifer yr unigolion mewn llety dros dro dros y blynyddoedd diwethaf. Roedd tua chwarter y rhain (2,604) yn blant dibynnol o dan 16 oed, gostyngiad o 10% ers y flwyddyn flaenorol.

Y math mwyaf cyffredin o lety dros dro oedd gwely a brecwast a gwestai, a oedd yn darparu llety i 2,909 o unigolion.

Cysgu allan

Ar 30 Mehefin 2025, amcangyfrifwyd bod 166 o unigolion yn cysgu allan ledled Cymru. Mae hyn 13 yn fwy na'r 153 o unigolion oedd yn cysgu allan ar 30 Mehefin 2024 a 7 yn llai na'r 173 o unigolion oedd yn cysgu allan ar 30 Mehefin 2023.

Sir Benfro (31), Caerdydd (28), Ceredigion (21), Abertawe (16) a Chasnewydd (11) oedd yr awdurdodau lleol a nododd y niferoedd uchaf o unigolion yn cysgu allan. Nododd pob awdurdod lleol arall fod 9 neu lai o unigolion yn cysgu allan, gyda 3 awdurdod lleol yn adrodd sero. 

Hyder yn y system gyfiawnder

Gosodwyd dangosydd cenedlaethol newydd yn 2021  i fesur canran y bobl sydd â hyder yn y system gyfiawnder. Mae'r system gyfiawnder yn eang ac yn gymhleth, gydag agweddau troseddol ac anhroseddol y mae angen eu cofnodi yn y dangosydd hwn. Dewiswyd 3 metrig i fesur y dangosydd hwn: effeithiolrwydd canfyddedig y system cyfiawnder troseddol, tegwch canfyddedig y system cyfiawnder troseddol, a hygyrchedd y system cyfiawnder anhroseddol.

Er mwyn asesu canfyddiadau o'r system cyfiawnder troseddol, mae Arolwg Troseddu Cymru a Lloegr (CSEW) yn gofyn i bobl 16 oed a hŷn:

1. a ydyn nhw’n hyderus bod y system cyfiawnder troseddol yn ei chyfanrwydd yn effeithiol
2. a ydyn nhw’n cytuno bod y system cyfiawnder troseddol yn ei chyfanrwydd yn deg.

Roedd ychydig o dan hanner (48%) yr holl ymatebwyr yng Nghymru yn hyderus bod y system cyfiawnder troseddol yn ei chyfanrwydd yn effeithiol yn flwyddyn ariannol 2024 i 2025 yr arolwg. Mae hyn wedi gostwng o'i gymharu ag arolwg 2019 i 2020 (54%).

Roedd 65% o'r ymatebwyr yng Nghymru yn cytuno bod y system cyfiawnder troseddol yn ei chyfanrwydd yn deg yn arolwg 2024 i 2025. Mae hyn wedi cynyddu ers 2019 i 2020 (59%). 

Er mwyn asesu canfyddiadau o'r system gyfiawnder y tu hwnt i gyfiawnder troseddol, defnyddiwyd sgôr hygyrchedd cyfiawnder yr Arolwg Anghenion Cyfreithiol (a gynhaliwyd gan Gymdeithas y Gyfraith a'r Bwrdd Gwasanaethau Cyfreithiol). Mae'r sgôr yn mesur i ba raddau y mae rhywun yn meddwl bod y system gyfiawnder (ac eithrio cyfiawnder troseddol) yn hygyrch, gan ystyried materion fel mynediad hawdd, tegwch ac effeithlonrwydd. 

Yn Arolwg Anghenion Cyfreithiol 2023, roedd gan tua 1 o bob 4 o bobl yng Nghymru (24%) sgôr isel, oedd yn dangos eu bod yn meddwl nad oedd cyfiawnder yn hygyrch. Mae hyn yn gynydd o'r 19% yn arolwg 2019. Gostyngodd cyfran y bobl â sgoriau uchel, oedd yn nodi eu bod yn credu bod cyfiawnder yn hygyrch iawn, i 17% (o 24% yn 2019), tra bod cyfran y bobl â sgoriau canolig yn debyg (59% yn 2023 o'i gymharu â 58% yn 2019).

Dioddefwyr troseddau a chanfyddiadau o droseddau

Ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 6% o oedolion yng Nghymru wedi dioddef trosedd (tebyg i 7% yn y flwyddyn flaenorol) ac roedd 2% wedi dioddef trosedd bersonol (yr un peth a’r flwyddyn flaenorol). Rydym wedi gweld tuedd ar i lawr yn y gyfres amser sydd ar gael o 2015 i 2016, pan oedd y canrannau’n 15% a 4%.

Mae’r data diweddaraf ar ganfyddiadau o droseddu yn 2024 i 2025 yn dangos bod tua hanner y bobl yng Nghymru (51%) yn credu bod troseddu wedi codi’n sylweddol yn genedlaethol yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae hyn wedi cynyddu o 41% yn 2022 i 2023, ac yn debyg i’r  lefelau cyn y pandemig o 53% yn 2018 i 2019 a 2019 i 2020 (nid oes data ar gael ar gyfer 2020 i 2021 na 2021 i 2022). 

Mae canran y rhai sy’n credu bod troseddu wedi cynyddu’n sylweddol yn eu hardal leol yn llawer iawn llai (18%). Mae’r ffigur hwn wedi dychwelyd i lefelau cyn y pandemig ar ôl gostwng i 11% yn 2022 i 2023.

Troseddau a gofnodir gan yr heddlu

Roedd troseddau a gofnodir gan yr heddlu yng Nghymru (ac eithrio twyll) wedi gostwng 1% ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025 o’i gymharu â’r flwyddyn flaenorol. Gostyngodd trais yn erbyn y person 3%, er bod y gyfradd fesul 1,000 o’r boblogaeth yn dal yn sylweddol uwch na degawd yn ôl (Ffigur 5.8). 

Gwelwyd cynnydd mewn pump o’r naw prif gategori o droseddau yn 2024 i 2025 o’i gymharu â’r flwyddyn flaenorol, gan gynnwys troseddau yn ymwneud â chyffuriau (cynnydd o 28%), troseddau amrywiol yn erbyn cymdeithas (cynydd o 22%) a throseddau rhywiol (cynnydd o 11%). 

Ymysg y prif gategorïau eraill o droseddau, bu gostyngiad mewn difrod troseddol a llosgi bwriadol (gostyngiad o 7%) a throseddau yn erbyn y drefn gyhoeddus (gostyngiad o 4%).

Mae troseddau yn ymwneud â thwyll a chamddefnyddio cyfrifiaduron wedi gostwng 4% yng Nghymru rhwng 2023 i 2024 a 2024 i 2025 er bod y gyfradd wedi aros yr un fath ar bum trosedd am bob 1,000 o'r boblogaeth yng Nghymru.

Ffigur 5.8: troseddau a gofnodir gan yr Heddlu am bob 1,000 o'r boblogaeth,  rhwng blynyddoedd ariannol 2002 i 2003 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 5.8: siart linell yn dangos cyfraddau troseddau a gofnodir gan yr heddlu am bob 1,000 o’r boblogaeth yng Nghymru rhwng blwyddyn ariannol 2002 i 2003 a 2024 i 2025. Mae’r siart yn dangos mai cyfraddau troseddau dwyn sydd wedi newid fwyaf, gan ddisgyn o dros 50 am bob 1,000 o’r boblogaeth yn 2002 i 2003 i tua 20 am bob 1,000 o’r boblogaeth yn y blynyddoedd diweddaraf. Roedd troseddau trais yn erbyn y person wedi bod yn cynyddu ers 2013 i 2014 ac ers 2018 i 2019 roedd y gyfradd yn uwch nag erioed, er ei bod wedi gostwng yn 2023 i 2024 a 2024 i 2025. Gwelodd difrod troseddol a llosgi bwriadol ostyngiad mewn cyfraddau tan 2016 i 2017 ond ers hynny maent wedi bod yn sefydlog hyd at yr ychydig flynyddoedd diwethaf lle gwelwyd gostyngiadau bach mewn cyfraddau. Cyfradd troseddau yn erbyn y drefn gyhoeddus oedd yr isaf am bob 1,000 o'r boblogaeth tan 2020 i 2021, pan ddechreuodd y gyfradd godi yn uwch na chyfradd difrod troseddol a thanau bwriadol.

Ffynhonnell: Troseddau a gofnodir gan yr Heddlu (Y Swyddfa Ystadegau Gwladol)

Troseddau casineb

Roedd gostyngiad o 2% mewn troseddau casineb a gofnodwyd ledled Cymru ym mlwyddyn ariannol 2023 i 2024 o’i gymharu â 2022 i 2023. Cofnodwyd 5,929 o droseddau casineb ar draws pedair ardal heddlu Cymru, ac o’r rhain roedd:

• 61% yn droseddau casineb ar sail hil
• 19% yn droseddau casineb ar sail cyfeiriadedd rhywiol
• 13% yn droseddau casineb ar sail anabledd
• 6% yn droseddau casineb ar sail crefydd
• 5% yn droseddau casineb ar sail trawsrywedd

O’i gymharu â 2022 i 2023, roedd cynnydd yn nifer y troseddau casineb â statws crefydd neu drawsryweddol fel ffactorau cymell a gofnodwyd, ac roedd gostyngiadau mewn troseddau casineb gydag anabledd, hil a chyfeiriadedd rhywiol fel ffactorau cymell a gofnodwyd:

• cynnydd o 21% mewn troseddau casineb ar sail crefydd
• cynnydd o 1% mewn troseddau casineb ar sail trawsrywedd
• gostyngiad o 11% mewn troseddau casineb ar sail anabledd
• gostyngiad o 7% mewn troseddau casineb ar sail cyfeiriadedd rhywiol
• gostyngiad o 3% mewn troseddau casineb ar sail hil

Er bod hyn yn ffordd dda o fesur y galw sy’n gysylltiedig â throseddau casineb ar yr heddlu, oherwydd bod heddluoedd yn gwneud gwelliannau sylweddol o ran sut maent yn cofnodi troseddau ers 2014, yn ogystal â gwelliannau o ran nodi beth yw trosedd casineb, nid yw ffigurau troseddau a gofnodir gan yr heddlu yn darparu gwybodaeth ddibynadwy am dueddiadau mewn troseddau casineb ar hyn o bryd. Hefyd, ni ddylid gweld ffigurau gan yr heddlu fel mesur o ba mor gyffredin yw troseddau casineb.

Pa ffactorau sy’n gysylltiedig â phobl yn teimlo’n ddiogel yn eu hardal leol?

Pa ffactorau sy’n gysylltiedig â phobl yn teimlo’n fodlon ar yr ardal lle maent yn byw?

Pa ffactorau sy’n gysylltiedig â phobl yn teimlo eu bod yn gallu dylanwadu ar benderfyniadau sy’n effeithio ar eu hardal leol?

Pa ffactorau sy’n gysylltiedig â phobl yn cytuno bod ymdeimlad o gymuned yn eu hardal leol?

Unigrwydd (Arolwg Cenedlaethol Cymru): Ebrill 2022 i Fawrth 2023 

Adolygiad o Dystiolaeth Anghydraddoldebau Unigrwydd (Canolfan Polisi Cyhoeddus Cymru)

Tuag at y Safon Ofynnol ar gyfer Bywyd Digidol: safbwyntiau dinasyddion a rhanddeiliaid

Awdur: Stephanie Howarth

Cymru â diwylliant bywiog lle mae'r Gymraeg yn ffynnu: Cymdeithas sy’n hyrwyddo ac yn gwarchod diwylliant, treftadaeth a’r Gymraeg ac sy’n annog pobl i gyfranogi yn y celfyddydau, chwaraeon a gweithgareddau hamdden.

Mae'r cynnydd tuag at y nod llesiant hwn yn anghyson. Mae rhai dangosyddion, fel y celfyddydau, diwylliant a threftadaeth, a'r defnydd dyddiol o'r Gymraeg, wedi aros yn sefydlog, tra bo'r cynnydd blaenorol mewn ymgysylltiad plant â’r celfyddydau a chwaraeon wedi’i wrthdroi. Er gwaethaf hyn, mae cyfranogiad oedolion mewn chwaraeon wedi gwella yn y tymor hir, yn ogystal ag achrediad amgueddfeydd ac archifau, ond mae nifer y siaradwyr Cymraeg wedi gostwng yn sylweddol. Mae gwahaniaethau ar draws grwpiau yn parhau ar gyfer llawer o fesurau.

Nid yw'r dangosydd cenedlaethol ar y celfyddydau, diwylliant a threftadaeth wedi newid llawer dros y tair blynedd y cafodd ei gasglu. Canfu'r data diweddaraf o flwyddyn ariannol 2022 i 2023 fod 72% o oedolion yn cymryd rhan yn y gweithgareddau hyn o leiaf dair gwaith y flwyddyn. Mae gwahaniaethau eang o hyd yn dibynnu ar oedran, iechyd, amddifadedd a chymwysterau, ond nid ar gyfer rhyw na grwpiau ethnig. 

Wrth edrych yn ôl dros y degawd diwethaf, cafwyd cynnydd o ran presenoldeb a chyfranogiad plant yn y celfyddydau i ddechrau. Ond mae’r ddau bellach yn disgyn ac maent naill ai ar yr un lefel â deng mlynedd yn ôl neu’n is na’r lefel honno.

Mae mwy o amgueddfeydd a gwasanaethau archifau yn cyrraedd y safonau achrededig. Rhwng 2017 a 2025, bu cynnydd mwy yng nghanran y gwasanaethau archifau sy’n cyrraedd safonau achrededig (o 57% i 88%) nag amgueddfeydd (o 59% i 62%). 

Gostyngodd cyfranogiad rheolaidd mewn chwaraeon ymmlwyddyn ariannol 2024i 2025, gyda 35% o oedolion yn cymryd rhan mewn chwaraeon dair gwaith yr wythnos neu ragor. Ond dros y tymor hir mae canran yr oedolion sy'n cymryd rhan mewn chwaraeon yn rheolaidd wedi bod yn cynyddu. Roedd nifer y disgyblion ysgol oedd yn cymryd rhan mewn chwaraeon wedi cynyddu ond erbyn hyn mae wedi gostwng i lefelau tebyg i’r hyn welwyd yn 2013. 

Gostyngodd nifer a chanran y bobl sy’n gallu siarad Cymraeg yn ôl Cyfrifiad 2021, gyda’r ganran bellach yr isaf i'w chofnodi erioed mewn cyfrifiad. Mae carreg filltir genedlaethol i gael miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Yn ôl y cyfrifiad, roedd 538,000 o bobl yn gallu siarad Cymraeg yn 2021, i lawr o bron i filiwn yn 1911. 

Mae data arolwg yn awgrymu cynnydd yn nifer y siaradwyr Cymraeg nad ydynt yn rhugl yn yr hirdymor. Mae canran y siaradwyr Cymraeg sy’n defnyddio’r iaith bob dydd wedi bod yn weddol sefydlog, ac ar hyn o bryd mae’n 11%. 

Mae cyflwr adeiladau rhestredig yng Nghymru wedi gwella ychydig ers 2015, ac mae cyflwr henebion rhestredig wedi gwaethygu’n raddol.

Mae'r data diweddaraf ar gyfer y dangosydd cenedlaethol ar y celfyddydau, diwylliant a threftadaeth yn dangos presenoldeb a chyfranogiad cymharol sefydlog dros y blynyddoedd diwethaf. Ym mlwyddyn ariannol 2022 i 2023, roedd 72% o oedolion yn cymryd rhan yn y gweithgareddau hyn o leiaf dair gwaith y flwyddyn, yn debyg i flynyddoedd blaenorol. Mae oedolion iau, pobl â chymwysterau uwch a phobl sy’n byw mewn ardaloedd llai difreintiedig yn fwy tebygol o fynychu neu gymryd rhan yn y gweithgareddau hyn.

Ffigur 6.1: oedolion sy’n mynychu neu’n cymryd rhan mewn gweithgareddau sy’n ymwneud â'r celfyddydau, diwylliant a threftadaeth dair gwaith y flwyddyn neu fwy, blynyddoedd ariannol rhwng 2017 i 2018 a 2022 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 6.1: siart far yn dangos tair blynedd o ddata ar gyfer y dangosydd cenedlaethol ar fynychu neu gymryd rhan mewn gweithgareddau sy’n ymwneud â’r celfyddydau, diwylliant neu dreftadaeth yn rheolaidd. Nid oes unrhyw wahaniaethau sylweddol rhwng blwyddyn ariannol 2022i 2023 a’r blynyddoedd blaenorol y cafodd y dangosydd hwn ei fesur.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

Gan edrych ar y celfyddydau'n benodol, cynyddodd presenoldeb yn y celfyddydau yn 2024 i 2025, gyda 69% o oedolion yn mynychu digwyddiad celfyddydol yn ystod y 12 mis diwethaf. Mae hyn bellach yn nes at y sefyllfa cyn y pandemig, yn dilyn gostyngiad yn 2022 i 2023. Mae'n ymddangos bod cyfranogiad yn y celfyddydau wedi cynyddu'n sylweddol o 18% yn 2022 i 2023 i 26% yn 2024 i 2025, ond casglwyd gwybodaeth am amrywiaeth ehangach o weithgareddau celfyddydol eleni sy'n debygol o fod wedi cyfrannu at y cynnydd hwn. Cyn hyn, roedd cyfranogiad yn y celfyddydau wedi bod yn gostwng yn raddol ers 2017 i 2018.

O ran plant, wrth edrych yn ôl dros y degawd diwethaf, cafwyd cynnydd o ran presenoldeb a chyfranogiad plant i ddechrau. Ond mae cyfranogiad ymysg plant wedi bod yn gostwng yn raddol ers 2015 ac mae bellach yn 84%, lefelau tebyg i’r hyn a welwyd ddegawd yn ôl. Mae’r gostyngiad mewn presenoldeb wedi digwydd yn fwy diweddar, i lawr o uchafbwynt o 89% yn 2018 i 82% yn 2023.

Mae presenoldeb a chyfranogiad yn y celfyddydau yn parhau i fod yn uwch ymysg merched, plant iau (7 i 10 oed) a phlant o raddau cymdeithasol uwch.

Ffigur 6.2: plant sy’n mynychu neu’n cymryd rhan mewn gweithgareddau sy’n ymwneud â’r celfyddydau o leiaf unwaith y flwyddyn, 2013 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 6.2: siart linell yn dangos gwerth deng mlynedd o ddata am bresenoldeb a chyfranogiad plant yn y celfyddydau. Mae presenoldeb a chyfranogiad wedi bod yn gostwng yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Ffynhonnell: Cyngor Celfyddydau Cymru

Yn ôl y data diweddaraf, roedd 99 o amgueddfeydd yn cyrraedd safonau achredu yn 2025. Mae cyfanswm a chyfran yr amgueddfeydd achrededig wedi aros yn gymharol sefydlog dros y blynyddoedd diwethaf, gyda 62% bellach wedi'u hachredu o'i gymharu â 59% yn 2017.

Yn 2025, roedd 15 o wasanaethau archifau yn cyrraedd y safon achredu, sy’n cyfateb i 88% o’r holl wasanaethau archifau cymwys. Mae hyn yn gynnydd nodedig o'i gymharu â 57% yn 2017.

Dros y tymor hir, mae mwy o oedolion yn cymryd rhan mewn chwaraeon yn rheolaidd, er bod gostyngiad yn y gyfradd ar gyfer y flwyddyn ddiweddaraf. Mae cyfradd yr oedolion sy'n cymryd rhan mewn chwaraeon dair gwaith yr wythnos neu ragor wedi cynyddu o 29% ym mlwyddyn ariannol 2016 i 2017 i 35% yn 2024 i 2025.

Mae cymryd rhan mewn chwaraeon yn rheolaidd yn gostwng gydag oedran. Amcangyfrifir bod 52% o bobl ifanc 16 i 24 oed yn cymryd rhan mewn chwaraeon rheolaidd, sy’n gostwng i 12% o bobl 75 oed a hŷn. Ceir hefyd lefelau uwch o gyfranogiad rheolaidd mewn chwaraeon ymysg dynion, pobl mewn iechyd da, a phobl sy'n byw yn yr ardaloedd lleiaf difreintiedig. 

Nid yw 41% o bobl yn cymryd rhan mewn unrhyw chwaraeon, ffigur sydd wedi aros fwy neu lai’r un fath dros flynyddoedd lawer. Dywedodd 35% o bobl eu bod eisiau gwneud mwy o chwaraeon neu weithgarwch corfforol, cynnydd o 27% yn 2022 i 2023.

Ffigur 6.3: canran yr oedolion sy’n cymryd rhan mewn chwaraeon dair gwaith yr wythnos neu fwy, blynyddoedd ariannol rhwng 2016 i 2017 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 6.3: siart linell yn dangos canran yr oedolion sy’n cymryd rhan mewn chwaraeon dair gwaith yr wythnos neu fwy, sydd wedi cynyddu yn yr hirdymor.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru

Mae cyfranogiad plant mewn chwaraeon wedi'u trefnu y tu allan i'r cwricwlwm wedi gostwng, gyda dim ond 39% o ddisgyblion yn cymryd rhan dair gwaith yr wythnos neu fwy yn 2022, i lawr o 48% yn 2018. Dyma'r ffigur isaf a gofnodwyd erioed gan yr Arolwg ar Chwaraeon Ysgol. Er gwaethaf y gostyngiad hwn, mynegodd 93% o ddisgyblion awydd i wneud mwy o chwaraeon. Yn gyffredinol, roedd bechgyn yn fwy egnïol na merched, ac roedd plant ysgolion cynradd yn cymryd rhan ychydig yn llai aml na disgyblion ysgolion uwchradd. Ymysg gwahanol grwpiau ethnig, plant o grwpiau cymysg neu aml-ethnig oedd â'r cyfraddau cyfranogiad uchaf, sef 43%.

Ffigur 6.4: canran y plant sy’n cymryd rhan mewn chwaraeon dair gwaith yr wythnos neu fwy, 2013 i 2022

Image

Disgrifiad o ffigur 6.4: siart llinell yn dangos canran y plant sy’n cymryd rhan mewn chwaraeon yn rheolaidd. Mae cyfranogiad wedi gostwng i lefel debyg a welwyd yn 2013.

Ffynhonnell: Arolwg Chwaraeon Ysgolion

Rydym yn ystyried mai’r cyfrifiad yw’r brif ffynhonnell o wybodaeth am nifer y bobl sy’n gallu siarad Cymraeg yng Nghymru. Yn ôl Cyfrifiad 2021, mae 17.8% o bobl tair oed neu hŷn yng Nghymru yn gallu siarad Cymraeg. Mae hyn wedi gostwng o 19.0% yn 2011 a dyma’r ganran isaf erioed a gofnodwyd mewn cyfrifiad.

Y garreg filltir genedlaethol ar gyfer y Gymraeg yw miliwn o siaradwyr Cymraeg erbyn 2050. Dros yr hirdymor, mae nifer y siaradwyr Cymraeg wedi bod yn gostwng o bron i filiwn o bobl yn 1911 i 538,000 erbyn hyn. Roedd y gostyngiad yn nifer y siaradwyr Cymraeg yn 2021 yn bennaf oherwydd bod llai o blant a phobl ifanc yn dweud eu bod yn gallu siarad Cymraeg. Roedd Cyfrifiad 2021, a gynhaliwyd yn ystod y pandemig Covid-19, yn dilyn cyfnodau clo a dysgu o bell a allai fod wedi dylanwadu ar allu pobl yn y Gymraeg.

Ffigur 6.5: pobl tair oed a hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, 1911 i 2021 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 6.5: siart linell yn dangos nifer y bobl sy’n gallu siarad Cymraeg ers 1911. Gostyngodd y niferoedd yn sylweddol yn hanner cyntaf yr 20^fed ganrif, gyda newidiadau llai ers hynny.

[Nodyn 1] Ni chynhaliwyd cyfrifiad yn 1941.

Ffynhonnell: Cyfrifiad poblogaeth

Ers 2011, mae amcangyfrifon Arolwg Cenedlaethol Cymru o bobl sydd â mwy na rhywfaint o allu i siarad Cymraeg wedi aros yn sefydlog ar tua 19%, ond mae cynnydd wedi bod yn nifer y bobl sy'n dweud bod ganddynt rywfaint o allu i siarad Cymraeg.

Mae’r arolwg diweddaraf o ddefnydd o’r Gymraeg yn dangos mai ychydig o newid a fu o ran pa mor aml mae pobl yn siarad Cymraeg. 

Yng Ngorffennaf 2019 i Fawrth 2020, roedd 10% o bobl tair oed neu hŷn yn siarad Cymraeg bob dydd ac yn gallu siarad mwy na dim ond ychydig o eiriau Cymraeg. Nid yw hyn wedi newid ers yr arolwg blaenorol yn Ebrill 2013 i Fawrth 2015. Mae data mwy diweddar o Arolwg Cenedlaethol Cymru ar gyfer pobl 16 oed neu hŷn hefyd yn awgrymu mai prin fu’r newid cyffredinol yng nghyfradd y bobl sy’n defnyddio’r Gymraeg bob dydd. 

Yn ôl Arolwg Cenedlaethol Cymru, nid yw canran y bobl 16 oed neu hŷn sy’n rhugl yn y Gymraeg wedi newid rhyw lawer dros y 10 mlynedd diwethaf, mae wedi aros ar tua 10 i 11%. Fodd bynnag, yn yr hirdymor, bu cynnydd yn nifer y siaradwyr Cymraeg nad ydynt yn rhugl. Mae siaradwyr Cymraeg rhugl yn siarad yr iaith yn amlach na’r rhai nad ydynt yn rhugl.

Nododd dadansoddiad diweddar Arolwg Cenedlaethol Cymru yn defnyddio’r data ar gyfer blwyddyn ariannol 2022 i 2023 nifer o ffactorau sy'n gysylltiedig yn annibynnol â siarad Cymraeg neu ei defnyddio bob dydd. Roedd y rhain yn cynnwys bod yn fenyw, bod yn 16 i 44 oed, bod yn sengl, byw mewn ardaloedd gwledig (yn enwedig gogledd orllewin Cymru), bod mewn gwaith, bod ag addysg lefel uwch, gwirfoddoli, a byw y tu allan i'r ardaloedd mwyaf neu leiaf difreintiedig.

Bob blwyddyn, mae Cadw yn asesu cyflwr sampl o adeiladau rhestredig a henebion rhestredig yng Nghymru. Adeiladau rhestredig yw’r rhai o ddiddordeb arbennig neu bensaernïol yng Nghymru, ond mae henebion rhestredig yn safleoedd archeolegol o bwysigrwydd cenedlaethol. Mae cyflwr adeiladau rhestredig yng Nghymru wedi gwella ychydig ers 2015, ac mae cyflwr henebion rhestredig wedi gwaethygu’n raddol. 

Mae ychydig dros 30,000 o adeiladau rhestredig yng Nghymru, mae 76% mewn cyflwr sefydlog neu’n gwella yn 2025, i fyny ychydig o 74% yn 2015. Mae 9% o adeiladau rhestredig yn cael eu dosbarthu mewn perygl. 

Mae sampl o henebion cofrestredig yn cael ei asesu bob blwyddyn fel rhan o raglen dreigl deng mlynedd. Mae’n ymddangos bod cyflwr y 4,200 o henebion yng Nghymru wedi bod yn dirywio dros y blynyddoedd diwethaf. Roedd 66% mewn cyflwr sefydlog neu'n gwella ym mlwyddyn ariannol 2016 i 2017, ond gostyngodd hyn i 58% yn 2024 i 2025. Ystyrir bod bron i 15% mewn perygl, yn bennaf oherwydd hindreuliad, llystyfiant , ymyriad ac erydiad.

Ffigur 6.6: canran yr henebion cofrestredig sydd mewn cyflwr sefydlog neu sy’n gwella, blynyddoedd ariannol rhwng 2011 i 2012 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 6.6: siart linell yn dangos cyfran yr henebion cofrestredig sydd mewn cyflwr sefydlog neu sy’n gwella. Mae’r ganran wedi gostwng yn raddol dros y deng mlynedd diwethaf.

Ffynhonnell: Cadw

Roedd fersiynau blaenorol o adroddiad Llesiant Cymru yn cynnwys dadansoddiad pellach o’r canlynol:

• gwirfoddoli neu gymryd rhan mewn gweithgareddau celfyddydol neu chwaraeon
• rhwystrau o ran cymryd rhan yn y celfyddydau a gwahaniaethau rhwng grwpiau economaidd-gymdeithasol a phoblogaeth o ran cymryd rhan mewn gweithgareddau celfyddydol a chwaraeon
• y mathau o weithgareddau celfyddydol y mae pobl wedi cymryd rhan ynddynt
• defnydd o'r Gymraeg ymysg plant a phobl ifanc, a’r defnydd o'r Gymraeg mewn cyd-destunau cymdeithasol a gwaith
• cysylltiadau rhwng y Gymraeg a digwyddiadau celfyddydol a diwylliannol
• ethnigrwydd a’r celfyddydau, diwylliant, chwaraeon a’r iaith Gymraeg
• ymweliadau ag amgueddfeydd ac archifau

Mae Cyngor Celfyddydau Cymru a Chwaraeon Cymru yn cynhyrchu adroddiadau manwl rheolaidd ar y celfyddydau a chwaraeon. Mae hyn yn cynnwys Arolwg Omnibws y Plant ac Arolwg Chwaraeon Ysgolion. 

Mae amrywiaeth o ddadansoddiadau o’r Gymraeg ar gael hefyd o Gyfrifiad 2021 ac yn adroddiadau’r Arolwg ar y Defnydd o’r Gymraeg ar gyfer blwyddyn ariannol 2019 i 2020.

Awdur: Melanie Brown

Cymru sy'n gyfrifol ar lefel fyd-eang: Gwlad sydd, wrth wneud unrhyw beth i wella llesiant economaidd, cymdeithasol, amgylcheddol a diwylliannol Cymru, yn ystyried a allai gwneud rhywbeth o’r fath wneud cyfraniad cadarnhaol at lesiant byd-eang. Mae’r nod hwn yn cydnabod, mewn byd rhyng-gysylltiedig, gall yr hyn rydym yn ei wneud i sicrhau bod Cymru’n genedl gynaliadwy gael effeithiau cadarnhaol y tu allan i Gymru.

Mae rhywfaint o gynnydd yn dal i gael ei wneud tuag at nod Cymru sy'n gyfrifol ar lefel fyd-eang, gyda data wedi'i ddiweddaru yn dangos gostyngiadau pellach mewn allyriadau nwyon tŷ gwydr. Mae carreg filltir genedlaethol ar gyfer nwyon tŷ gwydr, sef y bydd Cymru yn cyflawni allyriadau nwyon tŷ gwydr sero net erbyn 2050. Yn 2023, amcangyfrifwyd bod allyriadau nwyon tŷ gwydr a ryddhawyd i’r atmosffer yn uniongyrchol o Gymru yn dod i gyfanswm o 34.1 miliwn o dunelli o garbon deuocsid cyfatebol (MtCO₂e), gostyngiad o 6% ers 2022, a gostyngiad o 38% ers y flwyddyn sylfaen. Y blynyddoedd sylfaen ar gyfer allyriadau nwyon tŷ gwydr y DU yw 1990 ar gyfer carbon deuocsid, methan ac ocsid nitraidd, a 1995 ar gyfer nwyon wedi'u fflworeiddio. Amcangyfrifwyd bod yr allyriadau sy’n gysylltiedig â nwyddau a gwasanaethau a ddefnyddir gan aelwydydd yng Nghymru yn 25.0 MtCO₂e yn 2020, 37% o ostyngiad o 2001.    

Mae yna hefyd garreg filltir genedlaethol sy'n ymwneud ag ôl troed byd-eang, sef mai dim ond cyfran deg o adnoddau’r ddaear y bydd Cymru yn ei defnyddio erbyn 2050. Mae'r amcangyfrifon diweddaraf yn dangos, er bod yr ôl troed byd-eang y pen yng Nghymru wedi gostwng bron i draean rhwng 2004 a 2018, ei fod dal dros ddwywaith yr amcangyfrif o'r biogapasiti yng Nghymru. Pe bai holl boblogaeth y byd yn byw fel dinasyddion Cymru, byddai angen tir cyfwerth â 2.08 Daear ar ddynoliaeth.

Ym mlwyddyn academaidd  2024 i 25, roedd 20,248 o ymgeiswyr ar gyfer yr Her Dinasyddiaeth Fyd-eang yng Nghyfnod Allweddol 4. Cafwyd 13,550 o geisiadau ar gyfer y prosiect cymuned fyd-eang uwch newydd.

Ar 1 Ionawr 2016, dechreuodd y byd roi Agenda Datblygu Cynaliadwy 2030 ar waith, sef y cynllun gweithredu trawsnewidiol sy’n seiliedig ar 17 Nod Datblygu Cynaliadwy i fynd i’r afael â heriau mawr y byd dros y 15 mlynedd nesaf. Mae’r Nodau Datblygu Cynaliadwy yn pwysleisio agenda gyffredinol sy’n mynnu bod holl aelod-wladwriaethau’r Cenhedloedd Unedig - y rhai cyfoethog a rhai tlawd fel ei gilydd – yn cymryd camau i gefnogi datblygu cynaliadwy.

Mae llawer o ffactorau sy’n pennu a yw Cymru’n dod yn wlad sy’n fwy cyfrifol ar lefel fyd-eang.

Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau'r Dyfodol, gyda’i nodau llesiant penodol i Gymru, yn darparu fframwaith ar gyfer cyfraniad Cymru at gyflawni Nodau Datblygu Cynaliadwy’r Cenhedloedd Unedig. Ar y cyfan, mae’r 6 adroddiad naratif arall, drwy eu hasesiad o’n cynnydd tuag at y nodau llesiant cenedlaethol, yn dangos ein cyfraniad cyffredinol fel cenedl at yr agenda datblygu cynaliadwy ryngwladol. Er enghraifft, rydym yn adrodd mewn mannau eraill ar dueddiadau fel tlodi, anghydraddoldebau a gwaith teg. Felly, mae’r naratif hwn ar y nod Cymru sy’n gyfrifol ar lefel fyd-eang yn canolbwyntio ar feysydd sydd fwyaf perthnasol i’r agenda fyd-eang yn benodol.

Mae’r 50 o ddangosyddion cenedlaethol ar gyfer Cymru hefyd wedi cael eu mapio at ddibenion dangosol yn erbyn y 17 Nod Datblygu Cynaliadwy i’ch helpu chi i lywio rhwng cynnydd yma yng Nghymru a’r berthynas â phob un o’r Nodau Datblygu Cynaliadwy.

Dangosyddion Cenedlaethol: mapio i’r Nodau Llesiant a Nodau Datblygu Cynaliadwy'r Cenhedloedd Unedig (offeryn rhyngweithiol)

Er bod rhywfaint o’r naratif yn seiliedig ar ddangosyddion cenedlaethol ac ystadegau swyddogol, mae rhywfaint o’r data a gyflwynir yn yr adran hon yn gyd-destunol ac yn defnyddio data neu ddatganiadau ffeithiol sy’n ymwneud â pholisïau neu raglenni, lle rydym wedi ystyried ei fod yn berthnasol i’r naratif cyffredinol. Nid yw’r data hyn yn cael eu casglu drwy ffynonellau ystadegau swyddogol, ac er eu bod yn cael eu cynnwys yma ar gyfer cyd-destun, ni allwn ddarparu sicrwydd llawn ynghylch ansawdd data. Fodd bynnag, lle bo’n bosibl, mae rhagor o wybodaeth am y data ar gael yn adroddiad ansawdd Llesiant Cymru.

Nod 13 o Nodau Datblygu Cynaliadwy’r Cenhedloedd Unedig yw “gweithredu ar frys i fynd i’r afael â newid yn yr hinsawdd a’i effeithiau”.

Mae pobl yng Nghymru yn poeni am newid yn yr hinsawdd.

Mae canlyniadau’r Arolwg Cenedlaethol ar gyfer blwyddyn ariannol 2022 i 2023 yn dangos bod y mwyafrif helaeth (97%) o bobl Cymru o'r farn bod hinsawdd y byd yn newid. Yn 2022 i 2023, roedd 74% o oedolion yn eithaf pryderus neu’n bryderus iawn am newid yn yr hinsawdd, sef canlyniad tebyg i 2021 i 2022 (76%) ac yn 2020 i 2021 (76%).

Yn 2022 i 2023, roedd 56% o bobl o’r farn bod newid yn yr hinsawdd yn ganlyniad i weithgarwch dynol yn bennaf neu’n gyfan gwbl. Mae 94% yn meddwl bod gweithgarwch dynol yn gysylltiedig i ryw raddau â newid hinsawdd y byd.

Mae carreg filltir genedlaethol ar gyfer nwyon tŷ gwydr, sef y bydd Cymru yn cyflawni allyriadau nwyon tŷ gwydr sero net erbyn 2050. 

Yn 2023, amcangyfrifwyd bod cyfanswm yr allyriadau a ryddhawyd i’r atmosffer yn uniongyrchol o Gymru (a elwir yn allyriadau gwladol) yn cyfateb i 34.1 miliwn o dunelli o garbon deuocsid (MtCO₂e). Mae hyn yn ostyngiad o 6% ers 2022. Mae'r gostyngiad rhwng 2022 a 2023 yn parhau â thuedd ddiweddar o ostyngiadau mwy sylweddol, gyda gostyngiad cyffredinol o 29% rhwng 2016 a 2023. 

Cyfrannodd tri phrif sector at ostyngiad y flwyddyn ddiwethaf.

1. Cyflenwad ynni: Mae amrywiad o ran gweithgarwch mewn gorsafoedd ynni wedi cael effaith nodedig ar allyriadau yn y sector hwn. Gostyngodd allyriadau o orsafoedd ynni 29% rhwng 2022 a 2023, yn dilyn cynnydd o 42% rhwng 2020 a 2022.
2. Trafnidiaeth ddomestig: Gostyngodd allyriadau o'r sector hwn 2% rhwng 2022 a 2023, er gwaethaf cynnydd cyffredinol ers codi cyfyngiadau teithio COVID-19 yn 2020.
3. Adeiladau preswyl: Gostyngodd allyriadau 6% rhwng 2022 a 2023, gan barhau â gostyngiad a welwyd ers 2021.

Ffigur 7.1: amcangyfrif o allyriadau gwladol Cymru o nwyon tŷ gwydr (Mt CO2e), 1990 i 2023 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 7.1: mae'r siart linell yn dangos cyfaint yr allyriadau nwyon tŷ gwydr (megatunnell) yng Nghymru rhwng 1990 a 2023. Mae allyriadau yng Nghymru wedi gostwng 38% ers y flwyddyn sylfaen. Gostyngodd allyriadau 6% rhwng 2022 a 2023.

Ffynhonnell: Rhestr Allyriadau Atmosfferig Genedlaethol

[Nodyn 1]: mae’r ffigurau a gyhoeddwyd yn flaenorol wedi cael eu diwygio a’u marcio â (r)

Bu gostyngiad o 38% ers allyriadau’r flwyddyn sylfaen. Mae’r duedd hirdymor i leihau allyriadau ers y flwyddyn sylfaen yn bennaf oherwydd arbedion effeithlonrwydd cynhyrchu ynni a gwresogi’r sector busnes (adeiladau ac ar gyfer prosesau), defnyddio nwy naturiol yn lle glo a rhai tanwyddau eraill yn ogystal â lleihad mewn rhai diwydiannau cemegol, gostyngiadau mewn allyriadau o reoli gwastraff anerobig ac amrywiadau mewn allbwn gweithgynhyrchu (er enghraifft mewn haearn a dur, cynhyrchu cemegion). 

Y sector a oedd yn gyfrifol am yr allyriadau mwyaf oedd diwydiant, a oedd yn cynhyrchu 31% o’r holl allyriadau nwyon tŷ gwydr yng Nghymru. Mae hylosgi tanwydd yn y broses cynhyrchu haearn a dur yn cael lle blaenllaw yn y sector hwn, fel ffwrneisiau chwyth, cynhyrchu golosg, ffaglu a chynhyrchu sinter. 

Y sector trafnidiaeth ddomestig yw’r ail sector mwyaf sy’n cyfrif am bron i 17% o allyriadau Cymru. Dilynir hyn gan y sector amaethyddiaeth (15%), y sector cyflenwi trydan (15%), y sector adeiladau a defnyddio cynnyrch (11%), y sector cyflenwi tanwydd (10%), gyda sectorau eraill yn gwneud cyfraniadau llai o 3% neu lai. 

Mae’r ffigurau hyn ar allyriadau nwyon tŷ gwydr gwladol yn ystyried allyriadau yng Nghymru yn unig. Nid yw hyn yn cynnwys allyriadau sy’n gysylltiedig â chynhyrchu nwyddau a gwasanaethau y tu allan i Gymru hyd yn oed os yw’r rhain yn cael eu mewnforio i Gymru. Yn yr un modd, mae allyriadau sy’n gysylltiedig â chynhyrchu nwyddau a gwasanaethau yng Nghymru yn cael eu cyfrif fel allyriadau Cymru hyd yn oed os yw’r rhain yn cael eu hallforio i’w defnyddio mewn mannau eraill.

Amcangyfrifir allyriadau nwyon tŷ gwydr sy’n gysylltiedig â nwyddau a gwasanaethau a ddefnyddir gan aelwydydd yng Nghymru (a elwir yn allyriadau sy’n seiliedig ar ddefnydd neu ôl troed carbon). 

Cafodd yr amcangyfrifon hyn eu cynhyrchu ddiwethaf yn 2023, ac maent yn cynnwys data hyd at 2020. Mae esboniad llawnach ar gael yn adroddiad Llesiant Cymru y llynedd. 

Y llynedd, fe wnaethom adrodd bod allyriadau sy'n gysylltiedig â nwyddau a gwasanaethau a ddefnyddir gan aelwydydd yng Nghymru, a elwir yn allyriadau defnydd, wedi gostwng o 40.0 MtCO₂e yn 2001 i 25.0 MtCO₂e yn 2020. Daeth y rhan fwyaf o'r allyriadau hyn o nwyddau a gwasanaethau wedi'u mewnforio. Mae'r amcangyfrifon hyn yn ansicr, yn enwedig ar gyfer mewnforion, felly mae tueddiadau hirdymor yn fwy dibynadwy na newidiadau o flwyddyn i flwyddyn.

Ffigur 7.2: amcangyfrif o ôl troed allyriadau defnydd Cymru (Mt CO2e), 2001 i 2020

Image

Disgrifiad o ffigur 7.2: mae’r siart linell yn dangos bod cyfaint yr allyriadau defnydd amcangyfrifedig (megatunelli) yng Nghymru yn dangos tuedd gyffredinol ar i lawr ers 2001. Rhwng 2001 a 2020, mae ôl troed allyriadau defnydd amcangyfrifedig Cymru wedi gostwng 37%, o 40 Mt CO2e i 25 Mt CO2e.

Ffynhonnell: Ôl Troed Allyriadau Defnydd, Cymru, 2001 i 2020 (Mt CO2e), amcangyfrif o allyriadau ar sail defnydd, Prifysgol Leeds.

Mae rhai mathau o deithio, gan gynnwys traffig ffyrdd, yn cyfrannu’n sylweddol at allyriadau carbon. Nid oes tystiolaeth o symud oddi wrth geir fel y prif ddull o deithio yng Nghymru.

Cafodd dangosydd cenedlaethol ar ganran y siwrneiau sy'n cael eu gwneud ar droed, ar gefn beic neu drafnidiaeth gyhoeddus ei ychwanegu at y set o ddangosyddion cenedlaethol ym mis Rhagfyr 2021. Daw’r data o Arolwg Teithio Cenedlaethol Cymru ac mae disgwyl y canlyniadau yn 2026.

Yn y tymor byr, mae modd ystyried data o'r Arolwg o'r Llafurlu ar y dull arferol o deithio i'r gwaith a data o Arolwg Cenedlaethol Cymru ar y dull o deithio i'r ysgol.

Fel yn y rhan fwyaf o rannau eraill o’r Deyrnas Unedig y tu allan i Lundain, trafnidiaeth ffyrdd breifat yw’r brif ffordd o deithio o hyd, ac mae’n cyfrif am y mwyafrif llethol o deithiau cymudo yng Nghymru. 

Yn 2023, defnyddiodd 81% o gymudwyr yng Nghymru gar fel eu dull arferol o deithio i’r gwaith. Ychydig o newid a fu i’r cyfrannau o drigolion Cymru sy’n defnyddio pob dull o deithio fel arfer i gyrraedd y gwaith dros y degawd diwethaf.

Ffigur 7.3: dull arferol trigolion Cymru o deithio i’r gwaith, 2023 [Nodyn 1] [Nodyn 2] [Nodyn 3]

Image

Disgrifiad o ffigur 7.3: siart gylch yn dangos bod y rhan fwyaf (81%) o drigolion Cymru wedi teithio i’r gwaith mewn car yn 2023. Roedd 10% o drigolion wedi cerdded, gyda 4% yn defnyddio bws neu fws moethus, a 3% yn defnyddio gwasanaethau rheilffyrdd.

Ffynhonnell: Ystadegau Trafnidiaeth Prydain Fawr: Dull arferol o deithio i'r gwaith yn ôl rhanbarth preswylio

[Nodyn 1] Gofynnwyd i’r ymatebwyr beth oedd eu dull teithio arferol

[Nodyn 2] Mae’r categorïau sydd wedi cael eu hatal oherwydd ansawdd isel wedi cael eu cynnwys yn y categori “Arall”.

[Nodyn 3] Efallai na fydd y ffigurau'n gwneud cyfanswm o 100% oherwydd talgrynnu.

Ein hôl troed byd-eang yw cyfanswm y baich amgylcheddol y mae cymdeithas yn ei roi ar y blaned. Yn fyd-eang, rydym yn defnyddio mwy o adnoddau naturiol nag y gall y byd eu disodli. 

Y garreg filltir genedlaethol ar gyfer y dangosydd hwn yw y bydd Cymru ond yn defnyddio ei chyfran deg o adnoddau’r byd erbyn 2050. Cyfrifwyd ôl troed byd-eang i Gymru gan y Cyd-bwyllgor Cadwraeth Natur gan ddefnyddio'r fethodoleg ôl troed ecolegol, sy'n cael ei hegluro ymhellach yn Llesiant Cymru: Adroddiad 2024. Mae hyn yn rhan o brosiect ehangach i wella dealltwriaeth o ôl troed amgylcheddol byd-eang ac effeithiau nwyddau sy’n cael eu defnyddio yng Nghymru, ond a allai gael eu cynhyrchu yn unrhyw le yn y byd. 

Gan ddefnyddio’r fethodoleg Ôl Troed Ecolegol, mae ôl troed byd-eang Cymru wedi gostwng yn gyffredinol o tua 17.0 miliwn hectar global (gha) yn 2004 i 12.3 miliwn gha yn 2018. Mae’r ôl troed byd-eang fesul unigolyn wedi gostwng bron i draean dros y cyfnod amser hwn, ac roedd yn 3.9 gha y pen yn 2018. Fodd bynnag, mae hyn yn parhau i fod dros ddwywaith yr amcangyfrif o’r biogapasiti yng Nghymru. Mewn geiriau eraill, pe bai holl boblogaeth y byd yn byw fel dinasyddion Cymru, byddai angen tir cyfwerth â 2.08 Daear ar ddynoliaeth.

Ffigur 7.4: ôl troed byd-eang, hectarau global (gha) y pen, 2004 i 2018

Image

Disgrifiad o ffigur 7.4: siart linell yn dangos yr ôl troed byd-eang (gha) y pen yng Nghymru, bob tair/pedair blynedd rhwng 2004 a 2018. Mae’r ôl troed byd-eang fesul unigolyn wedi gostwng yn raddol dros y cyfnod. 

Ffynhonnell: Deall Ôl Troed Amgylcheddol Byd-eang ac Effeithiau Defnydd Cymru, JNCC

Mae mesur arall o Ôl Troed Ecolegol Cymru yn defnyddio data mewnbwn o ansawdd ychydig yn uwch, ond nid yw’n galluogi cymharu dros amser. Roedd yr ôl troed hwn tua 10.7 miliwn gha yn 2019, sy’n cyfateb i tua 3.4 ha fesul unigolyn.

Mae’r Arolwg Cenedlaethol yn gofyn i bobl pa weithgareddau maent wedi eu gwneud i helpu gyda materion rhyngwladol fel tlodi, hawliau dynol, rhyfel, ffoaduriaid, neu newid yn yr hinsawdd. Mae'r ymatebion ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025 yn cyd-fynd yn fras â'r rhai o'r tro diwethaf y cafodd y cwestiynau hyn eu cynnwys yn 2021 i 2022.

Roedd 13% o’r rhai a arolygwyd wedi gwneud 3 neu ragor o’r 4 cam gweithredu a ganlyn i helpu gyda materion byd-eang: rhoi neu godi arian, ymgyrchu, gwirfoddoli, neu newid yr hyn maen nhw’n ei brynu.

Mae 33% o bobl yn dweud eu bod nhw wedi rhoi arian neu helpu i godi arian yn ystod y 3 mis blaenorol i helpu gyda materion byd-eang. Y materion mwyaf cyffredin y gwnaeth pobl roi arian neu godi arian tuag atynt oedd tlodi rhyngwladol (19%) a chynorthwyo ffoaduriaid (16%). Roedd 40% o fenywod yn dweud eu bod nhw wedi rhoi arian, o’i gymharu â 27% o ddynion.

Dywed 16% o bobl eu bod nhw wedi ymgyrchu dros faterion rhyngwladol yn y 12 mis diwethaf i helpu gyda materion byd-eang, a dywed 8% eu bod nhw wedi gwirfoddoli. Ymgyrchodd 8% o bobl dros sifiliaid yr effeithiwyd arnynt gan ryfela, tra gwirfoddolodd 3% i gefnogi ffoaduriaid, a gwirfoddolodd 3% i gefnogi materion tlodi.

Dywed 50% eu bod wedi newid yr hyn maent yn ei brynu oherwydd materion byd-eang. Pobl rhwng 65 a 74 oed oedd y grŵp mwyaf tebygol o fod wedi gwneud newidiadau i’r hyn maent yn ei brynu (58%).

Mae atgyfeiriadau dioddefwyr posibl caethwasiaeth fodern yng Nghymru wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ond mae'r cynnydd hwn wedi arafu dros y ddwy flynedd diwethaf.

Mae Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig yn cynnwys targed ar gyfer ‘Rhoi terfyn ar gaethwasiaeth fodern a masnachu pobl’. Caethwasiaeth fodern yw’r term sy’n cael ei ddefnyddio yn y Deyrnas Unedig ac mae wedi ei ddiffinio yn Neddf Caethwasiaeth Fodern 2015. Mae’r ddeddf yn categoreiddio troseddau o gaethwasiaeth, caethwasanaeth, llafur gorfodol neu drwy rym a masnachu pobl.

Yn ôl yr Asiantaeth Troseddu Cenedlaethol, mae nifer yr achosion o ddioddefwyr posibl caethwasiaeth sy’n cael eu hadrodd i’r Mecanwaith Atgyfeirio Cenedlaethol neu drwy broses y Ddyletswydd i Hysbysu yn parhau i gynyddu bob blwyddyn yng Nghymru.

Yn 2024, cafodd 563 o bobl eu cyfeirio fel dioddefwyr posibl caethwasiaeth fodern i heddluoedd yng Nghymru. Mae hyn yn debyg i’r nifer o atgyfeiriadau yn 2023 (559 o atgyfeiriadau).  Mae’n debyg bod rhywfaint o'r cynnydd dros y blynyddoedd diwethaf yn deillio o brosesau adrodd gwell a newidiadau yn y ffordd y cofnodir y data.

Ffigur 7.5: atgyfeiriadau NRM a anfonwyd at heddluoedd yng Nghymru ar gyfer ymchwiliad, 2018 i 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 7.5: siart linell yn dangos nifer yr atgyfeiriadau i’r Mecanwaith Atgyfeirio Cenedlaethol ar gyfer heddluoedd yng Nghymru rhwng 2018 a 2024. Mae nifer yr atgyfeiriadau wedi cynyddu dros y cyfnod.

Ffynhonnell: Ystadegau’r Mecanwaith Atgyfeirio Cenedlaethol, y Swyddfa Gartref

Yn 2024 roedd 139 o’r atgyfeiriadau ar gyfer menywod (25%) ac roedd 424 ar gyfer dynion (75%).

Cafodd 198 (35%) o unigolion eu cyfeirio ar gyfer categorïau camfanteisio ar oedolion ac fe gafodd 341 (61%) eu cyfeirio ar gyfer camfanteisio yn unigolyn ifanc dan oed. Roedd 24 (4%) heb eu nodi neu’n anhysbys.

Y math mwyaf cyffredin o gamfanteisio ar gyfer oedolion a phlant dan oed oedd ‘camfanteisio troseddol’. Fodd bynnag, ar gyfer merched (yn oedolion a phlant) y camfanteisio mwyaf cyffredin oedd ‘camfanteisio rhywiol’.

Mae priodas dan orfod neu anffurfio organau cenhedlu benywod posibl wedi cael eu nodi yng Nghymru. Mae nod 5 y Cenhedloedd Unedig yn cynnwys targed i ‘gael gwared ar yr holl arferion niweidiol, fel gorfodi plentyn i briodi neu briodi’n gynnar ac anffurfio organau cenhedlu benywod’.

Yn ôl y Swyddfa Dramor, y Gymanwlad a Datblygu, mae nifer yr achosion y rhoddodd yr Uned Priodasau Dan Orfod gyngor neu gymorth arnynt yng Nghymru wedi gostwng bob blwyddyn ers 2019. Rhoddodd y Swyddfa Dramor, y Gymanwlad a Datblygu gyngor neu gymorth ar lai na 5 achos yn 2024, gyda nifer tebyg yn 2023. Mae hyn dilyn uchafbwynt o 37 o achosion yn 2019.

Oherwydd y niferoedd isel o’i gymharu â rhai rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig, mae’r duedd ar gyfer Cymru wedi bod yn anwadal ers 2015. Ar ôl cyflwyno'r cyfyngiadau symud COVID-19 cyntaf, gostyngodd nifer yr atgyfeiriadau i'r Uned Priodasau dan Orfod ac nid ydynt wedi cynyddu eto i'r lefelau a welwyd cyn y pandemig. Mae’n bosibl bod y pandemig yn gyfrifol am hyn, fel cyfyngiadau ar briodasau a theithio. Mae newid i’r drefn o ran a ddylid cofnodi achos newydd fel atgyfeiriad neu ymholiad cyffredinol hefyd yn debygol o fod wedi cael effaith fach ar nifer cyffredinol yr achosion o’i gymharu â blynyddoedd blaenorol ac felly dylid bod yn ofalus wrth gymharu’n uniongyrchol.

Ffigur 7.6: nifer yr achosion a gafodd gyngor neu gymorth gan yr Uned Priodasau dan Orfod yng Nghymru, 2015 i 2024 [Nodyn 1] [Nodyn 2]

Disgrifiad o ffigur 7.6: tabl o nifer yr achosion lle mae’r Uned Priodasau Dan Orfod (FMU) wedi rhoi cyngor neu gymorth yng Nghymru mewn perthynas â phriodas bosibl dan orfod a/neu achos bosibl o anffurfio organau cenhedlu benywod (FGM) yng Nghymru. Oherwydd y niferoedd isel o’i gymharu â rhai rhannau eraill o’r Deyrnas Unedig, mae’r duedd ar gyfer Cymru wedi bod yn anwadal ers 2015.

Ffynhonnell: Y Swyddfa Dramor, y Gymanwlad a Datblygu, Ystadegau’r Uned Priodasau dan Orfod 2024

[Nodyn 1] Oherwydd y newidiadau mewn arferion cofnodi, nid oes modd cymharu’r data o 2020 yn uniongyrchol â data’r blynyddoedd blaenorol.

[Nodyn 2] Defnyddir llaw-fer yn y tabl hwn, [c]= llai na 5.

Mae Nod Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig, sef ‘Addysg o Safon’, yn cydnabod pwysigrwydd cael addysg o ansawdd a bod yr holl ddysgwyr yn meddu ar yr wybodaeth a’r sgiliau sydd eu hangen i hyrwyddo datblygiad cynaliadwy, gan gynnwys ffyrdd cynaliadwy o fyw, hawliau dynol, cydraddoldeb rhywiol a dinasyddiaeth fyd-eang.

Ym mlwyddyn academaidd 2024 i 2025, roedd 20,248 o ymgeiswyr ar gyfer yr her dinasyddiaeth fyd-eang yng Nghyfnod Allweddol 4. Cafwyd 13,550 o geisiadau ar gyfer y prosiect cymuned fyd-eang uwch newydd. Ar gyfer Cyfnod Allweddol 4, mae data dros dro yn dangos bod 99% o'r ceisiadau wedi pasio lefel 1 neu uwch. Ar gyfer y prosiect cymuned fyd-eang bagloriaeth sgiliau uwch newydd, mae data dros dro yn dangos bod 73.2% wedi cael gradd C neu uwch, a bod 97.3% wedi cael gradd E neu uwch.

Mae rhai oedolion yng Nghymru yn wynebu tlodi bwyd ac yn poeni am fforddio bwyd.

Un o nodau’r Cenhedloedd Unedig, sef ‘Dim Newyn’ yw rhoi diwedd ar newyn, sicrhau diogelwch bwyd a gwella maeth.

Yn ôl Arolwg Cenedlaethol Cymru ym mlwyddyn ariannol 2024 i 2025, roedd 4% o aelwydydd wedi cael bwyd gan fanc bwyd yn ystod y 12 mis diwethaf gyda 2% arall yn dweud nad oeddent wedi cael bwyd ond eu bod wedi dymuno cael hynny.

Mae nifer y ceiswyr lloches sy’n derbyn cymorth wedi aros yn gyson dros y blynyddoedd diwethaf ond mae wedi cynyddu ers dechrau’r degawd.

Nod Datblygu Cynaliadwy rhif 16 y Cenhedloedd Unedig yw ‘hyrwyddo cymdeithasau heddychlon a chynhwysol ar gyfer datblygu cynaliadwy, darparu mynediad at gyfiawnder i bawb a chreu sefydliadau effeithiol, atebol a chynhwysol ar bob lefel’.

Nid yw ffigurau cyflawn ar gyfer nifer y ffoaduriaid a cheiswyr lloches sy’n cael eu hadsefydlu yng Nghymru ar gael. Fodd bynnag, cyhoeddir ffigurau sy’n ymwneud â nifer y ffoaduriaid sy’n adsefydlu o dan Gynllun Adsefydlu’r Deyrnas Unedig (a’r Cynllun Adsefydlu pobl agored i niwed gynt), a nifer y rhai sy’n derbyn cymorth lloches ar hyn o bryd.

Ar ddiwedd mis Mawrth 2024, roedd cyfanswm o 1,533 o ffoaduriaid wedi cael eu hadsefydlu yng Nghymru o dan y Cynllun Adsefydlu Pobl Agored i Niwed a’r Cynllun Adsefydlu Plant Agored i Niwed (2016 i 2022) a Chynllun Adsefydlu’r Deyrnas Unedig (2021 ymlaen).

Mae Adran 95 yn darparu cymorth i geiswyr lloches sydd â chais am loches neu apêl heb ei ddatrys a cheiswyr lloches aflwyddiannus a oedd â phlant yn eu cartref pan ddefnyddiwyd yr holl hawliau apelio a oedd yn bosibl, ac mae’n cynnwys y rhai sy’n derbyn:

• llety gwasgaru: y rhai sy’n derbyn llety yn unig, neu lety a chynhaliaeth.
• cynhaliaeth yn unig: lle mae’r ymgeisydd yn derbyn arian i gynnal ei hun ond wedi dod o hyd i’w lety ei hun.

Ar ddiwedd mis Mawrth 2025, roedd dros 3,100 o geiswyr lloches yn cael cymorth yng Nghymru, nifer tebyg i’r flwyddyn flaenorol. Cynyddodd y nifer yn sylweddol rhwng 2012 a 2016, ond mae wedi aros yn fwy sefydlog ar y cyfan ers hynny, gyda gostyngiad yn 2022 a 2023.

Ffigur 7.7: nifer y ceiswyr lloches sy’n derbyn cymorth Adran 95, blynyddoedd ariannol rhwng 2004 i 2005 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 7.7: mae’r siart linell yn dangos bod nifer y ceiswyr lloches sy’n cael cymorth wedi aros yn gyson yn ystod blwyddyn ariannol 2015 i 2016 i flwyddyn ariannol 2019 i 2020, yna wedi gostwng tan 2021 i 2022, a chynyddu eto yn 2022 i 2023 a 2023 i 2024 gan barhau’n debyg yn 2024 i 2025. 

Ffynhonnell: Ystadegau Mewnfudo’r Swyddfa Gartref, blwyddyn ariannol 2024 i 2025

Mae nifer y plant ifanc sy’n cael brechiadau yn parhau i fod yn uchel ond mae wedi gostwng ychydig ers ei lefelau uchaf ym mlwyddyn ariannol2013 i 2014, ar gyfer y brechlyn ‘6 mewn 1’ DTaP/IPV/Hib/HepB1 ar gyfer y rheini sy’n nesáu at flwydd oed, a’r nifer sy’n cymryd 1 dos cyntaf o MMR erbyn iddynt fod yn 2 oed.

Mae Nod Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig, sef ‘Iechyd a llesiant da’, yn nodi pwysigrwydd darparu mynediad at feddyginiaethau a brechlynnau fforddiadwy a hanfodol. Mae gan Sefydliad Iechyd y Byd weledigaeth ar gyfer byd heb y frech goch, rwbela a syndrom rwbela cynhenid.

Roedd y nifer a oedd yn cael y brechlyn ‘6 mewn 1’ DTaP/IPV/Hib/HepB1 (y 3 dos) ymysg plant sy’n cyrraedd eu pen-blwydd cyntaf wedi gostwng ychydig bach i 94.1 %, o’i gymharu â 94.2% yn y flwyddyn flaenorol.

Roedd y nifer a oedd wedi cael un dos MMR erbyn eu bod yn 2 oed wedi cynyddu ychydig iawn o 92.9% i 93%. Mae hyn yn is na’r cyfartaledd ar gyfer atal achosion o’r frech goch (y targed yw 95%).

Ffigur 7.8: canran y plant sy’n cael eu himiwneiddiadau yng Nghymru, rhwng blynyddoedd ariannol 2008 i 2009 a 2024 i2025 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 7.8: mae’r siart linell yn dangos canran y bobl a gafodd y brechlyn MMR a’r brechlyn 6 mewn 1 rhwng blwyddyn ariannol 2008 i 2009 a blwyddyn ariannol 2024-25.  Mae’r nifer sy’n cymryd y brechlyn ‘6 mewn 1’ a’r MMR wedi gostwng ers iddynt gyrraedd eu lefelau uchaf yn 2013 i 2014. Roedd 93.0% wedi cael MMR yn 2024 i 2025 a 94.1% wedi cael y ‘6 mewn 1’.

Ffynhonnell: Data cenedlaethol ar y nifer sy’n manteisio ar imiwneiddio, Iechyd Cyhoeddus Cymru

[Nodyn 1] Nid yw echelin y siart yn cychwyn ar sero.

[Nodyn 2] Mae’r brechlyn ‘6 mewn 1’ yn amddiffyn yn erbyn difftheria, tetanws, pertwsis (y pas), polio, hib a haint hepatitis B. Byddai’r rhan fwyaf o’r plant blwydd oed y cyfeirir atynt yn yr adroddiad hwn yn gymwys ar gyfer y brechlyn ‘6 mewn 1’, gan ddisodli’r brechlyn ‘5 mewn 1’ sydd i fod i gael ei roi i fabanod pan fyddant yn 4, 8 a 12 mis oed.

[Nodyn 3] Mae MMR yn amddiffyn rhag y frech goch, clwy'r pennau a rwbela. Mae’r data’n dangos y nifer sy’n cymryd y dos cyntaf yn 2 oed.

Mae adroddiadau Llesiant blaenorol Cymru wedi cynnwys dadansoddiad pellach ar y canlynol:

• Eco-Ysgolion
• Cosbi plant yn gorfforol
• Safleoedd treftadaeth y byd

Mae’r adroddiad hwn yn ymdrin ag ystod eang o bynciau, ac felly dim ond mesurau cynnydd lefel uchel y mae modd eu hystyried yn yr adroddiad hwn. Mae rhagor o ddeunydd darllen ar gael isod:

Ystadegau ar bobl o Wcráin yn y Deyrnas Unedig (Y Swyddfa Gartref)

Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO (UNESCO)

Eco-Ysgolion (Eco-Ysgolion)

Cadwch Gymru’n Daclus (Eco-Ysgolion)

Rhoi diwedd ar gosbi plant yn gorfforol yng Nghymru

Mae’r cerrig milltir yn dargedau cenhedlaeth sy’n disgrifio cyflymder a graddfa’r newid sydd ei angen mewn meysydd allweddol o dan y 7 nod llesiant. Ym mis Rhagfyr 2021, cyhoeddodd Llywodraeth Cymru y cam cyntaf o gerrig milltir cenedlaethol Cymru, gyda’r ail gam yn cael ei osod ym mis Tachwedd 2022. Mae cyfanswm o 17 o gerrig milltir cenedlaethol, sy’n cynnwys 16 o ddangosyddion cenedlaethol. 

Nod y bennod hon yw asesu cynnydd y cerrig milltir cenedlaethol. Asesir y newid ers 2015, gan mai dyma oedd blwyddyn sefydlu Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol, er nad oedd y cerrig milltir eu hunain wedi’u gosod tan yn ddiweddarach. Os nad oedd data ar gael ar gyfer 2015, defnyddiwyd y flwyddyn agosaf bosibl.

Mae’r asesiad yn y bennod hon yn ein helpu i ddeall a chyfleu cynnydd tuag at y nodau a’r cerrig milltir, ond ni ddylid ei ddefnyddio o reidrwydd i werthuso effaith Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol gan y bydd nifer o ffactorau eraill yn dylanwadu ar gyfeiriad rhai dangosyddion. Mae hefyd yn bwysig ystyried dangosyddion a cherrig milltir yng nghyd-destun tueddiadau tymor hirach cyn 2015, sy’n cael eu cyflwyno ym mhenodau canlynol yr adroddiad hwn. 

Rydym yn nodi bod pob mesur naill ai wedi gwella, wedi dirywio, heb newid neu heb ei asesu. Lle bo’n bosibl, rydym wedi defnyddio mesurau fel arwyddocâd ystadegol i wneud yr asesiad hwn. Yn ein hasesiad, nid ydym wedi ystyried a yw’r cerrig milltir ar y trywydd iawn i gael eu cyflawni, dim ond asesu cyfeiriad y newid. 

Mae sawl rhan i rai o’r 17 o gerrig milltir, felly fe wnaethom ni asesu cyfanswm o 20 cynnydd i gyd. Aseswyd bod deg o’r rhain wedi gwella ers 2015 (neu’r flwyddyn agosaf bosibl), sy’n awgrymu bod Cymru’n mynd i’r cyfeiriad iawn tuag at y garreg filltir. Fodd bynnag, mewn rhai achosion, er y gallai’r duedd fod yn symud i’r cyfeiriad cywir, bydd angen i ni symud yn gyflymach i gyrraedd y targed erbyn 2050. Roedd pedair carreg filltir yn dangos dirywiad ac nid oedd chwech arall yn dangos fawr ddim newid, os o gwbl. 

Ar gyfer un garreg filltir (perfformiad ynni cartrefi) nid oes modd asesu cynnydd oherwydd mai dim ond gwerth blwyddyn o ddata sydd ar gael. 

Yn y rhan fwyaf o achosion, roedd y cerrig milltir yn parhau i ddilyn tuedd tymor hirach a sefydlwyd cyn 2015. Mae tueddiadau tymor hirach, a dadansoddiad manylach o’r cerrig milltir, wedi’u cynnwys yn y penodau perthnasol drwy gydol adroddiad Llesiant Cymru.

Mae adrannau canlynol y bennod hon yn nodi’r asesiad cynnydd ar gyfer pob carreg filltir.

Wedi dirywio: disgwyliad oes iach oedolion rhwng 2015 i 2017 a 2021 i 2023

Wedi dirywio: y bwlch mewn disgwyliad oes iach menywod rhwng yr ardaloedd mwyaf a lleiaf difreintiedig rhwng 2015 i 2017 a 2020 i 2022. Mae'r bwlch mewn disgwyliad oes iach dynion wedi aros yn sefydlog.

Ffigur 1: bwlch mewn disgwyliad oes iach rhwng yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf a lleiaf, dynion a menywod, rhwng 2015 i 2017 a 2020 i 2022 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 1: siart linell yn dangos bod disgwyliad oes iach adeg geni wedi gostwng i fenywod o 62.0 o flynyddoedd yn 2015 i 2017 i 59.6 o flynyddoedd yn 2021 i 2023 a dynion o 61.2 o flynyddoedd yn 2015 i 2017 i 60.3 o flynyddoedd yn 2021 i 2023. Mae'n ymddangos bod y bwlch mewn disgwyliad oes iach rhwng yr ardaloedd o amddifadedd mwyaf a lleiaf hefyd wedi dirywio i fenywod (o 17.6 i 20.2 o flynyddoedd). Mae'r bwlch yn nisgwyliad oes iach dynion wedi aros yn gymharol sefydlog (o 17.0 i 16.4 o flynyddoedd) rhwng 2015 i 2017 a 2020 i 2022. 

Ffynhonnell: Offeryn adrodd Fframwaith Canlyniadau Iechyd y Cyhoedd, Iechyd Cyhoeddus Cymru

[Nodyn 1] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Wedi gwella: rhwng blynyddoedd ariannol 2020 i 2021 a 2024 i 2025

Ffigur 2: canran yr oedolion sydd â 2 neu fwy o ymddygiadau ffordd iach o fyw, rhwng blynyddoedd ariannol 2016 i 2017 a 2024 i 2025 [Nodyn 1], [Nodyn 2], [Nodyn 3], [Nodyn 4]

Image

Disgrifiad o ffigur 2: siart linell yn dangos bod canran yr oedolion â 2 ymddygiad iach neu fwy wedi dirywio o 2016 i 2017 i 2019 i 2020. Mae'n ymddangos bod y duedd ers 2020 i 2021 wedi gwella i tua’r un lefelau a welwyd yn 2016 i 2017 ond nid oes modd cymharu'n uniongyrchol, oherwydd newid yn y dull adrodd.

Ffynhonnell:  Arolwg Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth Cymru

[Nodyn 1] Nid oes modd cymharu canlyniadau 2020 i 2021 â blynyddoedd blaenorol oherwydd newidiadau yn yr arolwg

[Nodyn 2] Mae’r canlyniadau o 2020 i 2021 ar gyfer Ionawr i Fawrth yn unig ac nid ar gyfer data blynyddol

[Nodyn 3] Ni chynhaliwyd yr Arolwg Cenedlaethol yn 2023 i 2024 felly nid oes data ar gyfer y flwyddyn honno

[Nodyn 4] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Wedi gwella: rhwng blynyddoedd academaidd 2017 i 2018 a 2023 i 2024

Ffigur 3: canran y bobl ifanc 11-16 oed gyda 2 neu ragor o ymddygiadau iach, 2017 i 2018 (blwyddyn academaidd) i 2023 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 3: siart linell yn dangos bod canran y bobl ifanc 11-16 oed â 2 ymddygiad iach neu fwy wedi gwella o 88.5% yn 2017 i 90.7% yn bwyddyn academaidd 2023 i 2024.

Ffynhonnell: Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion

[Nodyn 1] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Wedi gwella: rhwng 2015 a 2024 

Ffigur 4: canran yr oedolion o oedran gweithio (18 i 64 oed) sydd â chymhwyster Lefel 3 neu uwch, 2015 i 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 4: siart linell yn dangos bod 68.6% o oedolion o oedran gweithio yng Nghymru, yn ôl yr amcangyfrifon, wedi cymhwyso i lefel 3 neu uwch yn 2024. Mae’r ffigur hwn yn debygol o fod yn uwch nag y byddai wedi bod fel arall, yn dilyn y newidiadau i’r cwestiynau yn yr Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth i adlewyrchu’r fframwaith cymwysterau presennol yn 2022. Yn 2015 amcangyfrifwyd bod 56.6% o oedolion o oedran gweithio wedi cymhwyso i lefel 3 neu uwch yn unol â’r fframwaith cymwysterau a oedd ar waith bryd hynny. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth, Y Swyddfa Ystadegau Gwladol

[Nodyn 1] Ni ellir cymharu amcangyfrifon ar gyfer 2022 ymlaen â blynyddoedd blaenorol yn dilyn newidiadau i’r cwestiynau ar gymwysterau Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth.

Wedi gwella: rhwng 2015 a 2024

Ffigur 5: cyfran y boblogaeth oedran gweithio heb unrhyw gymwysterau yn ôl awdurdod lleol, 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 5: siart far yn dangos bod 6 awdurdod lleol ar hyn o bryd lle mae canran yr oedolion o oedran gweithio heb unrhyw gymwysterau yn is na 5%: Ceredigion, Powys, Wrecsam, Sir Fynwy, Gwynedd a Bro Morgannwg. Nid oedd un yn 2015.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth, Y Swyddfa Ystadegau Gwladol

Dim newid: rhwng 2015 a 2023

Ffigur 6: GDHI y pen yng Nghymru, £ a mynegai (y DU = 100), 2015 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 6: dwy siart linell yn dangos GDHI y pen a mynegai GDHI, o'i gymharu â'r DU. Mae GDHI y pen yng Nghymru wedi cynyddu mewn gwerth arian parod dros y cyfnod 2015 i 2023, o £15,600 yn 2015 i £20,100 yn 2023; cynnydd o 29.2%. Nid yw hyn yn ystyried chwyddiant dros y cyfnod. Fodd bynnag, mae GDHI y pen o’i gymharu â’r Deyrnas Unedig (fel y dangosir gan y mynegai), sydd yn ystyried chwyddiant drwy edrych ar y newid cymharol, hefyd wedi gostwng ychydig dros y cyfnod 2015 i 2023 o 82.0% i 81.1%.

Ffynhonnell: GDHI Rhanbarthol, Cyfrifon Rhanbarthol, SYG

Wedi gwella: rhwng 2014 a 2018

Ffigur 7: ôl troed byd-eang (gha) y pen, 2014 i 2018

Image

Disgrifiad o ffigur 7: siart linell yn dangos bod ôl troed byd-eang y pen wedi gostwng 11% rhwng 2014 a 2018. Roedd yr ôl troed byd-eang y pen yn 3.9 gha y pen yn 2018, o'i gymharu â 4.4 gha y pen yn 2014. 

Ffynhonnell: Deall Ôl Troed Amgylcheddol Byd-eang ac Effeithiau Defnydd Cymru, JNCC

Y bwlch cyflog rhwng y rhywiau: Wedi gwella rhwng 2015 a 2024

Bwlch cyflog anabledd: Dim newid rhwng 2015 a 2024 

Bwlch cyflog ethnigrwydd: Dim newid rhwng 2015 a 2024 

Ffigur 8: y gwahaniaeth cyflog rhwng y rhywiau yng Nghymru (canolrif enillion yr awr ar gyfer gweithwyr llawnamser, heb gynnwys goramser), mis Ebrill 2015 i fis Ebrill 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 8: siart linell y dangos ers mis Ebrill 2015, bod y bwlch cyflog rhwng y rhywiau ar sail llawnamser canolrifol fesul awr (ac eithrio goramser) wedi lleihau, o 7.4% i 1.9% ym mis Ebrill 2024.

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o Oriau ac Enillion.

Ffigur 9: gwahaniaethau cyflog ethnigrwydd ac anabledd yng Nghymru (canolrif enillion fesul awr, pob gweithiwr), y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Rhagfyr 2015 i fis Rhagfyr 2024

Image

Disgrifiad o ffigur 9: siart linell yn dangos bod y bylchau cyflog ethnigrwydd ac anabledd wedi bod yn anwadal dros y cyfnod ers 2015. Gostyngodd y bwlch cyflog ethnigrwydd o 12.0% yn 2015 i 1.4% yn 2019, ond yna cynyddodd i 16.4% yn 2022, ers hynny mae wedi gostwng i 3.6% yn 2024. Cynyddodd y bwlch cyflog anabledd o 12.2% yn 2015 i uchafbwynt o 15.1% yn 2019 ond mae wedi gostwng i 7.8% yn 2024. Nid yw'r newid rhwng 2015 a 2024 yn arwyddocaol yn ystadegol ar gyfer ethnigrwydd nac anabledd. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o'r Boblogaeth.

Nid yw’r nodweddion sydd wedi’u cynnwys yng nghwmpas y garreg filltir hon wedi cael eu cytuno eto. Yn y cyfamser, mae’r adroddiad hwn yn canolbwyntio ar wahaniaethau rhwng grwpiau oedran eang. 

Dim newid: rhwng grwpiau oedran eang rhwng y cyfnod o dair blynedd hyd at fis Mawrth 2015 a’r cyfnod o dair blynedd hyd at fis Mawrth 2023

Ffigur 10: canran o bob grŵp oedran yng Nghymru sy’n byw mewn tlodi incwm cymharol (ar ôl costau tai), cyfartaleddau 3 blynedd ariannol

Image

Disgrifiad o ffigur 10: siart linell yn dangos mai plant yw’r grŵp oedran sydd fwyaf tebygol o fod mewn tlodi incwm cymharol yn gyson. Roedd 31% o blant mewn tlodi incwm cymharol yn y cyfnod o dair blynedd hyd at fis Mawrth 2024, yr un fath ag yn y cyfnod o dair blynedd hyd at fis Mawrth 2014. 9.0 pwynt canran oedd y bwlch rhwng canran y plant mewn tlodi a chanran y boblogaeth gyfan mewn tlodi yn y cyfnod o 3 blynedd tan fis Mawrth 2024, o’i gymharu â 8.3 yn y cyfnod hyd at fis Mawrth 2014 er nad yw’r rhain yn newidiadau arwyddocaol yn ystadegol 

Ffynhonnell: Tlodi Incwm Cymharol: Ebrill 2023 i Mawrth 2024

Wedi gwella: rhwng y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2015 a’r flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2025

Ffigur 11: cyfradd cyflogaeth pobl rhwng 16 a 64 oed, y Deyrnas Unedig a Chymru, y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2015 i fis Mawrth 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 11: siart linell yn dangos bod y bwlch mewn cyfraddau cyflogaeth rhwng Cymru a’r Deyrnas Unedig wedi amrywio ers y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2015, ond mae’r bwlch wedi lleihau’n gyffredinol. 

Mae’r bwlch mewn cyfraddau cyflogaeth rhwng Cymru a’r Deyrnas Unedig wedi lleihau rhwng y blynyddoedd a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2015 a mis Mawrth 2025, gyda’r bwlch yn gostwng o 3.3 i 2.0 pwynt canran dros y cyfnod hwn. 

Ffynhonnell: Dadansoddiad Llywodraeth Cymru o’r Arolwg Blynyddol o’r Boblogaeth.

Wedi gwella: rhwng 2015 a 2023

Ffigur 12: cyfranogiad pobl ifanc mewn addysg a’r farchnad lafur, yn ôl grŵp oedran, Cymru, 2015 i 2023

Image

Disgrifiad o ffigur 12: siart linell yn dangos bod cyfran y bobl ifanc 16 i 24 oed sydd mewn cyflogaeth, addysg neu hyfforddiant wedi amrywio rhwng 2015 a 2023, ond mae wedi gwella ar y cyfan.

Mae’r amcangyfrifon dros dro yn dangos bod 86.4% o bobl ifanc 16 i 24 oed mewn addysg, cyflogaeth neu hyfforddiant yn 2023, i fyny o 83.9% yn 2015. Mae cyfran y bobl ifanc mewn addysg, cyflogaeth a hyfforddiant hefyd wedi cynyddu ar gyfer y grŵp oedran 16 i 18 (yn cynyddu ychydig o 89.8% i 89.9%) a'r grŵp oedran 19 i 24 (yn cynyddu o 81.4% i 84.8%).

Ffynhonnell: Llywodraeth Cymru, y Brifysgol Agored a CCAUC.

[Nodyn 1]: mae’r ffigurau ar gyfer 2023 yn rhai dros dro.

Wedi gwella: rhwng y flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2017 a’r flwyddyn a ddaeth i ben ym mis Mawrth 2025

Ffigur 13: canran y bobl sy’n gwirfoddoli, blwyddyn ariannol rhwng 2016 i 2017 a 2024 i 2025

Image

Disgrifiad o ffigur 13: siart linell yn dangos bod canran y bobl sy’n dweud eu bod wedi gwirfoddoli wedi cynyddu yn gyffredinol, o 28% yn 2016 i 2017 i 32% yn 2024 - 2025, er gwaethaf gostyngiad bach yn 2019 i 2020. Cyrhaeddwyd y garreg filltir genedlaethol.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth Cymru.

Dim newid: i oedolion rhwng blwyddyn ariannol 2016 i 2017 a 2018 i 2019 na rhwng 2021 i 2022 a 2024 i 2025

Wedi dirywio: i blant rhwng 2017 a 2023

Ffigur 14: Sgôr Gyfartalog Graddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer oedolion, yn ôl amddifadedd, blwyddyn ariannol 2016 i 2017 a 2024 i 2025 [Nodyn 1], [Nodyn 2]

Image

Disgrifiad o ffigur 14: siart linell yn dangos nad oedd sgôr gyfartalog Graddfa Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin (WEMWBS) ar gyfer oedolion yn dangos unrhyw newid sylweddol rhwng blwyddyn ariannol 2016 i 17 a 2019 i 2020 nac ers 2020 i 2021. Mae’n ymddangos bod y bwlch yn sgôr gyfartalog WEMWBS rhwng y rheini o’r ardaloedd o amddifadedd mwyaf a lleiaf wedi ehangu ers 2020 i 2021.

Ffynhonnell: Arolwg Cenedlaethol Cymru, Llywodraeth Cymru

[Nodyn 1] Nid oes modd cymharu canlyniadau 2020 i 2021 â blynyddoedd blaenorol oherwydd newidiadau yn yr arolwg

[Nodyn 2] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Ffigur 15: Sgôr Gyfartalog Graddfa Fer Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin ar gyfer pobl ifanc rhwng 11 ac 16 oed, yn ôl cyfoeth, 2017 i 2018 (blwyddyn academaidd) hyd at 2023 i 2024 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 15: siart linell yn dangos bod sgôr gyfartalog Graddfa Fer Llesiant Meddyliol Warwick-Caeredin (SWEMWBS) ar gyfer pobl ifanc rhwng 11 ac 16 oed wedi gostwng o 24.0 yn blwyddyn ariannol 2017 i 2018 i 23.5 yn 2023 i 2024. Mae'r bwlch yn sgôr gyfartalog SWEMWBS rhwng y rhai o olud teuluol isel ac uchel wedi ehangu o 1.7 yn 2017 i 2018 i 2.0 yn 2023 i 2024. 

Ffynhonnell: Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion

[Nodyn 1] Nid yw echelin y yn cychwyn ar sero

Newid heb ei asesu 

Yn ôl Arolwg Cyflwr Tai Cymru blwyddyn ariannol 2017 i 2018, ystyriwyd bod perfformiad ynni 47% o anheddau preswyl yn ddigonol (sgôr SAP o 65 neu uwch). Nid oes data mwy diweddar ar gael. 

Wedi dirywio: rhwng 2011 a 2021

Ffigur 16: nifer y bobl tair oed a hŷn sy’n gallu siarad Cymraeg, 2011 i 2021

Image

Disgrifiad o ffigur 16: siart golofn yn dangos bod nifer y siaradwyr Cymraeg wedi gostwng o 562,000 yn 2011 i 538,000 yn 2021. Dros yr hirdymor, mae nifer y siaradwyr Cymraeg wedi bod yn gostwng, i lawr o bron i filiwn o bobl yn 1911 i 538,000 yn y cyfrifiad diweddaraf. 

Ffynhonnell: Cyfrifiad poblogaeth

Wedi gwella: rhwng 2015 a 2023

Ffigur 17: allyriadau nwyon tŷ gwydr, 2015 i 2023 [Nodyn 1]

Image

Disgrifiad o ffigur 17: siart linell yn dangos yn 2023, bod yr allyriadau a ryddhawyd i’r atmosffer yn uniongyrchol o Gymru a elwir yn allyriadau tiriogaethol yn dod i gyfanswm o 34.1 miliwn o dunelli o garbon deuocsid cyfatebol. Roedd yn 46.2 yn 2015. Bu gostyngiad o 26% rhwng 2015 a 2023.

Ffynhonnell: Rhestr Allyriadau Atmosfferig Genedlaethol

[Nodyn 1]: mae’r ffigurau a gyhoeddwyd yn flaenorol wedi cael eu diwygio a’u marcio â (r)

Dim newid: rhwng 2011 a 2016

Ffynhonnell: Statws Amrywiaeth Fiolegol yng Nghymru (ERAMMP)

Dros gyfnod hirdymor (1970 i 2016), roedd y newid mewn mynegai dosbarthiad ar gyfer rhywogaethau blaenoriaeth adran 7 yng Nghymru wedi gostwng i 87% o’i werth sylfaenol yn 1970. Dros y cyfnod byr (2011 i 2016), cynyddodd gwerth y dangosydd o 85 i 87 ac aseswyd ei fod yn sefydlog.   

Mae adroddiad Llesiant Cymru yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf am y cynnydd sy’n cael ei wneud yng Nghymru o ran cyflawni’r saith nod llesiant. Mae’n adroddiad statudol sy’n ofynnol o dan Ddeddf Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) 2015. Mae’n adroddiad sy’n ymwneud â chynnydd Cymru fel cenedl. Nid yw’n adroddiad ar berfformiad sefydliad unigol. Cyhoeddwyd yr adroddiad cyntaf ym mis Medi 2017.

Mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru) (Deddfwriaeth y DU) yn canolbwyntio ar wella llesiant cymdeithasol, economaidd, amgylcheddol a diwylliannol Cymru. Mae’n bwriadu gwneud i’r cyrff cyhoeddus a restrir yn y Ddeddf feddwl mwy am y tymor hir, gweithio’n well gyda phobl a chymunedau a’i gilydd, ceisio atal problemau a mabwysiadu dull gweithredu mwy cydgysylltiedig. Bydd hyn yn helpu i greu Cymru rydym i gyd am fyw ynddi, nawr ac yn y dyfodol.

Mae’r Ddeddf hefyd yn cyflwyno saith nod llesiant i wneud Cymru yn wlad lewyrchus, gydnerth, iachach, fwy cyfartal a chyfrifol ar lefel fyd-eang, gyda chymunedau cydlynus a diwylliant bywiog lle mae’r Gymraeg yn ffynnu.

Mae rhagor o wybodaeth gefndir am y Ddeddf yn y canllaw hanfodion.

Mae’r Ddeddf yn ei gwneud hi’n ofynnol i Weinidogion Cymru bennu dangosyddion cenedlaethol sy’n asesu cynnydd tuag at gyflawni’r nodau llesiant. Rhwng mis Medi 2015 a mis Ionawr 2016 cynhaliodd Llywodraeth Cymru ymgynghoriad cyhoeddus eang i nodi pa set fach o ddangosyddion y dylid eu datblygu i fesur cynnydd yn erbyn y nodau llesiant. Cyhoeddwyd y dangosyddion cenedlaethol hyn ym mis Mawrth 2016 a’u cyflwyno gerbron Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Yn 2021, gofynnodd Llywodraeth Cymru am farn ar ddangosyddion newydd posibl sy’n seiliedig ar yr hyn a ddysgwyd o COVID-19. Ar sail yr ymatebion hyn a’r mewnbwn ehangach, mae rhai dangosyddion wedi cael eu diweddaru ac mae 4 dangosydd cenedlaethol newydd wedi cael eu cynnwys, a chafodd y set o ddangosyddion ei ddiweddaru ym mis Rhagfyr 2021.

Mae’r dangosyddion cenedlaethol wedi eu llunio i gynrychioli’r canlyniadau ar gyfer Cymru a’i phobl a fydd yn helpu i ddangos cynnydd tuag at y saith nod llesiant. Nid ydynt yn ddangosyddion perfformiad ar gyfer sefydliad unigol.

Mae Gweinidogion Cymru wedi cytuno y dylid adolygu'r set o ddangosyddion llesiant cenedlaethol unwaith bob tymor y Senedd i sicrhau eu bod yn parhau i fod yn berthnasol. O'r herwydd, mae disgwyl i’r adolygiad ddechrau ar ôl etholiad nesaf y Senedd yn 2026. Mae disgrifiad llawn o'r dangosyddion cenedlaethol gan gynnwys eu diffiniad technegol a gwybodaeth am eu ffynonellau data a'u hamlder ar gael yn y ddogfen dechnegol.

Mae Agenda Datblygu Cynaliadwy 2030 yn gynllun gweithredu trawsnewidiol sy’n seiliedig ar 17 Nod Datblygu Cynaliadwy’r Cenhedloedd Unedig – i fynd i’r afael â heriau mawr y byd erbyn 2030. Mae 17 nod byd-eang y Cenhedloedd Unedig yn golygu y bydd yn rhaid i bob gwlad ar y blaned weithredu i roi diwedd ar dlodi, hyrwyddo ffyniant a llesiant i bawb, diogelu’r amgylchedd a mynd i’r afael â newid yn yr hinsawdd. Mae’r nodau hynny i fod yn bellgyrhaeddol, yn canolbwyntio ar bobl, yn gyffredinol ac yn drawsnewidiol. Mae aelod-wladwriaethau’r Cenhedloedd Unedig wedi ymrwymo i weithio’n ddiflino i’w gweithredu erbyn 2030, a bydd Cymru’n chwarae ei rhan.

Bydd llawer o ddangosyddion cenedlaethol yn helpu i adrodd am y cynnydd yng Nghymru yn erbyn mwy nag un o Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig. Rydym wedi mapio’r dangosyddion yn erbyn y nodau.

Yn ogystal â gosod dangosyddion cenedlaethol, mae’r Ddeddf hefyd yn ei gwneud yn ofynnol i Weinidogion Cymru bennu cerrig milltir cenedlaethol i helpu i fesur a oes cynnydd yn cael ei wneud ar lefel genedlaethol tuag at gyflawni’r nodau llesiant. Yn dilyn eu datblygu ac ymgynghori arnynt drwy gydol 2021, cafodd y don gyntaf o gerrig milltir cenedlaethol eu gosod gerbron y Senedd ym mis Rhagfyr 2021 a’r ail don ym mis Tachwedd 2022.

Mae’r adroddiad wedi ei gynhyrchu gan ystadegwyr Llywodraeth Cymru o dan gyfrifoldeb Prif Ystadegydd Llywodraeth Cymru. Mae wedi ei gynhyrchu yn unol â’r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau (Deddfwriaeth y DU) ac felly, mae wedi ei gynhyrchu’n annibynnol ar ddylanwad gwleidyddol.

Mae’r adroddiad wedi ei gyhoeddi ym mis Hydref er mwyn sicrhau ei fod mor agos â phosibl at ddiwedd y flwyddyn ariannol flaenorol ond ar ôl cyhoeddi Arolwg Cenedlaethol Cymru, sy’n ffynhonnell ar gyfer 14 o’r dangosyddion cenedlaethol.

Bydd y data ar gyfer y dangosyddion cenedlaethol yn cael ei ddiweddaru wrth i setiau data newydd gael eu cyhoeddi ar gyfer y dangosyddion hynny.

Mae’r adroddiad hwn yn ymdrin ag ystod eang o bynciau, ac felly dim ond mesurau cynnydd lefel uchel y mae modd eu hystyried yn yr adroddiad hwn. Mae dadansoddiad manylach o lawer o’r pynciau hyn ar gael drwy’r amrywiaeth o ddatganiadau ystadegol a gyhoeddwyd gan Lywodraeth Cymru, y Swyddfa Ystadegau Gwladol neu gynhyrchwyr ystadegol eraill.

Cwmpas yr adroddiad yw Cymru. Ar gyfer rhai dangosyddion, cyfeirir at y sefyllfa o’i chymharu â’r Deyrnas Unedig. Mae’r naratif yn erbyn y nodau ac ar gyfer pob dangosydd yn seiliedig ar gynnydd cenedlaethol yn erbyn y nodau, ac nid yw’n ceisio darparu adroddiad ar gynnydd ar wahanol lefelau daearyddol. Fodd bynnag, mae data ar gyfer nifer o ddangosyddion ar gael yn StatsCymru, neu ar gais, gyda manylder daearyddol is.

Mae’r adroddiad wedi ei gynhyrchu fel adroddiad ar-lein i wella hygyrchedd, ymatebolrwydd, a phrofiad defnyddwyr.

Mae’r rhan fwyaf o’r data sy’n sail i’r adroddiad, gan gynnwys dadansoddiadau llawer mwy manwl, ar gael ar StatsCymru a thrwy wasanaethau data agored StatsCymru.

Mae Awdurdod Ystadegau’r Deyrnas Unedig wedi dynodi adroddiad Llesiant Cymru yn ystadegyn swyddogol achrededig. Mae hyn yn golygu ei fod wedi cael ei asesu’n annibynnol i fodloni’r safonau uchaf o ran dibynadwyedd, ansawdd a gwerth.

Mae’r rhan fwyaf o’r dangosyddion (35) yn seiliedig ar ffynonellau a gyhoeddwyd fel ystadegau swyddogol. Hynny yw, maent wedi eu cyhoeddi gan ystadegwyr y llywodraeth, neu gan gyrff cyhoeddus eraill, o dan y Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau.

Mae 14 dangosydd yn seiliedig ar ffynonellau eraill fel data gweinyddol a ddelir gan adrannau’r llywodraeth. Nid oes data ar gyfer dau ddangosydd ar hyn o bryd. Mae gan un dangosydd ffynhonnell ddata achrededig swyddogol a ffynhonnell answyddogol felly mae wedi cael ei gyfrif ddwywaith.

Er nad yw holl ffynonellau’r data a ddefnyddir yn dod o ystadegau swyddogol, mae’r adroddiad ei hun wedi ei ddatblygu a’i gyhoeddi’n unol â’r Cod Ymarfer ar gyfer Ystadegau (Deddfwriaeth y DU).

Mae’r adroddiad ansawdd ar gyfer adroddiadau dangosyddion cenedlaethol ochr yn ochr â’r datganiad hwn yn darparu dolenni i wybodaeth am bob un o’r ffynonellau data a ddefnyddir i fesur y dangosyddion cenedlaethol, neu mae’n darparu’r wybodaeth honno lle nad yw’n bodoli mewn mannau eraill.

Er bod y rhan fwyaf o’r naratif yn adroddiad Llesiant Cymru yn dod o ddangosyddion cenedlaethol, mae rhywfaint o’r data’n dod o ystadegau swyddogol eraill neu ystadegau a thystiolaeth eraill lle rydym wedi ystyried eu bod yn berthnasol i’r naratif cyffredinol. Mae’r data sydd ddim yn cael ei gasglu drwy ffynonellau ystadegau swyddogol yn cael eu defnyddio yn adroddiad Llesiant Cymru ar gyfer cyd-destun, ond ni allwn bob amser sicrhau ansawdd data. Gan fod y data yn yr adroddiad cynnydd wedi dod o amrywiaeth o setiau data, bydd lefel yr wybodaeth o ansawdd sydd ar gael yn amrywio ym mhob achos. Rydym wedi darparu dolenni i’r ffynonellau gwreiddiol a’u gwybodaeth ansawdd lle maent yn bodoli.

Rhagwelir y bydd yr adroddiad hwn yn cael ei ddefnyddio gan Lywodraeth Cymru; y Senedd (gan gynnwys Aelodau’r Senedd a’i phwyllgorau); y cyfryngau; a’r cyhoedd yn gyffredinol i helpu i ddeall (i) Llesiant Cymru (ii) deall y cynnydd sy’n cael ei wneud yn erbyn y saith nod llesiant a (iii) deall ble mae Cymru’n gwneud cynnydd yn erbyn Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig.

Mae’r dangosyddion cenedlaethol a’r cerrig milltir yn gallu helpu cyrff cyhoeddus sy’n ddarostyngedig i gyfraith cenedlaethau’r dyfodol i ddeall mwy am natur y newid a ddisgwylir wrth gyflawni’r nodau llesiant. Dylid ystyried y dangosyddion cenedlaethol fel tystiolaeth ddefnyddiol i helpu cyrff cyhoeddus i ddeall y prif feysydd lle dylid gwneud cynnydd mewn perthynas â’r nodau llesiant.

Bydd gan y dangosyddion cenedlaethol hefyd rôl benodol gan fod yn rhaid i fyrddau gwasanaethau cyhoeddus yng Nghymru gyfeirio atynt wrth ddadansoddi cyflwr llesiant economaidd, cymdeithasol a diwylliannol yn eu hardaloedd. Dylai cyrff cyhoeddus hefyd ddefnyddio’r adroddiad i ddatblygu ac adolygu asesiadau llesiant ac i bennu ac adolygu’r nodau llesiant sy’n ofynnol o dan Ddeddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Cymru).

Rhaid i Gomisiynydd Cenedlaethau’r Dyfodol Cymru ystyried yr adroddiad blynyddol ar Lesiant Cymru wrth baratoi a chyhoeddi ei ‘Adroddiad Cenedlaethau’r Dyfodol’.

Ar gyfer y Deyrnas Unedig gyfan, mae gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol Raglen Llesiant Genedlaethol. Mae’r dangosfwrdd llesiant (Y Swyddfa Ystadegau Gwladol) yn rhoi trosolwg gweledol o’r 59 prif ddangosydd llesiant cenedlaethol a gellir eu harchwilio drwy’r 10 maes bywyd (meysydd) neu drwy gyfeiriad y newid.

Yn yr Alban, mae’r Fframwaith Perfformiad Cenedlaethol yn nodi gweledigaeth ar gyfer llesiant cenedlaethol ac yn mesur cyflawniad mewn perthynas â hyn. Lansiwyd Fframwaith Perfformiad Cenedlaethol diwygiedig ym mis Mehefin 2018 yn dilyn proses adolygu agored ac mae’n seiliedig ar statud (Deddf Grymuso Cymunedau (Yr Alban) 2015).

Mae’r Fframwaith Perfformiad Cenedlaethol diwygiedig yn mapio ei 11 Canlyniad Cenedlaethol i 17

Nod Datblygu Cynaliadwy (SDG) y Cenhedloedd Unedig ac mae’n rhan bwysig o’r broses o leoleiddio agenda’r Nodau Datblygu Cynaliadwy yn yr Alban. Adroddir ar gynnydd tuag at y weledigaeth a nodir yn y NPF mewn ffordd agored a thryloyw ar wefan y Fframwaith Partneriaeth Cenedlaethol drwy 81 o ddangosyddion cenedlaethol sy’n cwmpasu amrywiaeth eang o fesurau cymdeithasol, economaidd ac amgylcheddol. Yn ogystal â dangos perfformiad ar lefel genedlaethol, gall ystod o is-grwpiau demograffig a daearyddol archwilio’r data i weld a yw canlyniadau’n cael eu gwireddu ar gyfer gwahanol rannau o gymdeithas yr Alban.

Yng Ngogledd Iwerddon, y prif fecanwaith ar gyfer asesu llesiant cymdeithasol yw’r fframwaith llesiant o 12 canlyniad a ddatblygwyd gan y Weithrediaeth flaenorol, ac a gafodd ei drafod a’i fireinio yn ystod 2016 i2017. Mae’r fframwaith hwn, sy’n cynnwys 49 o ddangosyddion poblogaeth ategol, yn cynnwys Cynllun Cyflawni Canlyniadau Gwasanaeth Sifil Gogledd Iwerddon.

Mae Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon yn parhau i gymryd rhan yn y rhaglen Mesur Llesiant Cenedlaethol sy’n cael ei harwain gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol ac mae’n cyhoeddi dadansoddiad llesiant (Asiantaeth Ystadegau ac Ymchwil Gogledd Iwerddon) yn seiliedig ar fesurau llesiant y Swyddfa Ystadegau Gwladol, lle mae data sydd ar gael yng Ngogledd Iwerddon yn caniatáu hynny.

Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol (Comisiynydd Cenedlaethau'r Dyfodol Cymru)

Tueddiadau yn y dyfodol

Arolwg Cenedlaethol Cymru

Nodau Datblygu Cynaliadwy y Cenhedloedd Unedig

Adolygiad Cenedlaethol Gwirfoddol y Deyrnas Unedig (Yr Adran Datblygu Rhyngwladol)

Adolygiad Cenedlaethol Gwirfoddol y Deyrnas Unedig: Adroddiad atodol Cymru 2019